Yāska's Nirukta 94.1.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 94.1.3
- Language
- Sanskrit
94.1.3
'arvāṅ' asmānābhimukhyena, 'mādhyandine savane' etasmin prāpte upagamya ca 'matsat' mādyatām, asmatpradattena somenetyarthaḥ || evametasmin mantre ṛjīṣī indra uktaḥ | tat punaretadṛjīṣitvamindrasya na viśābate kena kāraṇenetyatastadupapādanārthamāha,-"haryorasya sa bhāgaḥ"-iti | haryoraśvābhyorasyendrasya sa bhāgo yadṛjīṣam | "dhānāśca" | prasaṅgādatra dhānā uktāḥ | yaduktam,-"haryordhānā harivatoḥ"-iti | tena harisaṃyogena ṛjīṣeṇa lakṣitalakṣaṇyā vṛttyā indrasya ṛjīṣitvam ||' āha-"dhānāḥ" kasmāt ? ucyaṃte-tā hi "bhrāṣṭre hitāḥ" nihitā bhavanti, atha "vā" bhrāṣṭrādavatārya "phale" phalake "hitāḥ" nihitāḥ "bhavanti" | [ athavākhale hitā bhavanti |] tatra hi tā bisāryante'tidāhabhayāt | yathā ṛjīṣaṃ dhānāśca haryoraśvayorindrasya ca bhāgastathaiṣa nigamaḥ-"babdhāṃ te harī dhānā upa ṛjīṣaṃ jighratām"-iti | atra babdhām-ityetasmin pade ya eṣaḥ "babhastiḥ" dhātuḥ, "attikarmā" bhakṣaṇārthaḥ, saḥ "ādinā pyādetoṇahiteṭopadhāmādatte" ādāvabhyāsenopaiśleṣi tenopadhāmādatte, ṣakāreṇa nimittabhūtena upadhāmakāramādatte, lampati | "ghasibhasorhali ca (pā0 6, 4, 100 )" ityakāralopaḥ, tato dhatve kṛte, jaśtve ca kṛte, babdhāmityetadrūpaṃ bhavati || "dhānāḥ somānāmindrāddhi ca piba ca babdhāṃ te harī dhānā upa ṛjīṣaṃ jighratāmā sthacarṣeṇe siñcasva || yattvā pṛcchād vṛṣan patnī prabharasyetyasmin sunvati yajamāne tasmai kimarāsthāḥ suṣṭhu suvīryaṃ yajñasyāgura udgucaṃ yadyadacīkamatāṃ tattathā'' hvovardhaja" ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit