Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 95

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 95

Language
Sanskrit

Contents

95.1.1

"urvaśī" (47) - ityanavagatam| "apsarāḥ"-ityabhidheyavacanam| "urvabhyaśnute”iti vyutpattiḥ | uru mahat yaśo'bhivyāpnoti iti | athavā - "ūrubhyāṃ" maithune dharme puruṣam "aśnute" vyāpnotīti urvaśinī satī urvaśītyucyate | atha "vā" "uruḥ" mahān "asyāḥ" "vaśaḥ" kāmaḥ, seyamuruvaśinī satī urvaśītyucyate | aite śabdasamādhayaḥ || adhunā apsarāḥ-ityetaṃ śabdaṃ samākhyānaprasaktaṃ nirbravīti | āha-"apsarāḥ" kasmāt ? ucyate-sā hi "apsāriṇī" bhavati, apaḥ prati nityameva sarati, tatprabhavatvāt tadeva tasyāḥ priyamūdakam, tasmādapsarāḥ | athavā - adbhūyaḥ mṛtetyapsarāḥ| "api" caivamanyathā syāt, - "apsaḥ"-iti etat "rūpanāma" | "apsāteḥ” pratiṣedhapūrvasya psāteḥ bhakṣaṇārthasya (adā0 pa0), taddhi "apsānīyam" anadanīyaṃ "bhavati" na hi tadbhakṣyate, kiṃ tarhi ? "ādarśanīyaṃ” tadābhimukhyena sthitvā draṣṭavyameva bhavati cakṣuṣā, na punarmukhena bhakṣayitavyamityarthaḥ | "vyāpanīyaṃ vā" vyāpanamarhati | "āptṛ-vyāptau (svā0 pa0 )" tasya vā apsaḥ, taddhi nāyanena raśminā ātmanaḥ pratyayādhānārthaṃ vyāpayitavyaṃ bhavati | "spaṣṭaṃ darśanāyeti" "śākapūṇiḥ" ācāryo manyate, na hyetadaspaṣṭaṃ darśanāya, kiṃ tarhi ? spaṣṭamevetyarthaḥ | "yadapsaḥ - ityabhakṣasya" purastāduktam,- "api vāpsa iti rūpanāma, apsāteḥ" na hi tadbhakṣyate, kiṃ tarhi ? dṛśyate taditi | tatra "abhakṣasya” apsaḥ-śabdavācyatvaprakhyāpaka eṣa nigamaḥ, -

95.1.2

"yadena̍ścakṛ̱mā va̱yaṃ yada̱psaśca̍kṛ̱mā va̱yam"-iti | "yad grāme̱ yadara̍ṇye̱ yatsa̱bhāyā̱ṃ yadi̍ndri̱ye | yacchū̱dre yadarye̱ yadena̍ścakṛ̱mā va̱yaṃ [ yadapsaścakramā vayaṃ ] yade̱kasyā̱dhi dharma̍ṇi̱ enastato̍ va̱yaja̍namasi̱ svāhā-( ya0 vā0 saṃ0 20 | 17 )"-iti || adhunā yaduktaṃ "vyāpanīyaṃ vā"-iti "āpḷ vyāptau ( svā0 pa0 )" ityetasya "vāpsa iti"-tasyārthasya khyāpakaṃ nigamaṃ bravīti, apso nāmeti vyāpinaḥ"iti | yathā āpnotiḥ abhivyāptyarthaḥ, tasyāpsa ityetarūpanāma bhavati, tathaiṣa nigamaḥ,"pṛthivyāḥ purī̍ṣama̱syapso̱ nāma̱ tāṃ tvā̱ viśve̍ abhigṛ̍ṇantu de̱vāḥ | stoma̍pṛṣṭhā ghṛ̱tava̍tīha sīda prajāva̍da̱sme dravi̍ṇā yaja̱svāśvinā̍dhva̱ryū sā̍dayatāmi̱ha tvā̍ || ( ya0 vā0 saṃ0 14, 4 )"-iti || evaṃ tāvadapsarā ityasyābhidhānasyāpsa ityayamekadeśa upapāditaḥ, adhunā 'rā'-ityetasyāpyupapādayitumāha,-“tadvā bhavati rūpavatī” | rau matvarthe, tenāpsabdavācyatvena rūpeṇa tadvatī sā bhavatyapsarāḥ tadvā bhavatītyevamukte'pi sati rephasya matvarthatā na gṛhyata iti manyamāno bhāṣyakāraḥ spaṣṭameva matvarthamāha-tadvā bhavati rūpavatīti | yaduktaṃ rūpavatīti rūpasaṃyutetyarthaḥ | tasyā eva sarvayoṣidbhyaḥ prativiśiṣṭaṃ rūpamityabhiprāyaḥ || atha “vā” evamanyathā syāt,--“tadanayā” apsneśabdavācyaṃ rūpam “āttaṃ” gṛhītameva kutaścit | etasmin pakṣe 'rā'-ityayamādānārthaḥ || atha 'vā' evamanyathā syāt, “tat” apsśabdavācyaṃ rūpamatiriktamiva “asmai” tasyai “dattam” vidhātrā | tathā hi tattasyāmatiśayenānapāyi ca lakṣyate | etasmin 'rā'-ityayaṃ dānārthaḥ | 5 | 13 |

95.1.3

“tasyāḥ” evaṅguṇaviśiṣṭāyā urvaśyā apsarasaḥ “darśanāt” “mitrāvaruṇayoḥ retaḥ” “caskanda” skannam | “tat” tasyārthasya “abhivādinī” “eṣā ṛg bhavati”-|| “utāsi maitrāvaruṇaḥ”-iti | vasiṣṭhasya saputrasyeyamārṣam | tasyaiva stutirindrasya vā | “uta”-ityayam apiśabdārthe varttamāno'dhastyāyāmṛci ye janmanī vasiṣṭhasyokte, te sambhāvayati | sā punariyamṛk,“vidyuto jyotiḥ pari sañjihānaṃ mitrāvaruṇā yadapaśyatāṃ tvā | tatt janmautaikaṃ vasiṣṭhāgastyo yantvā viśa ājabhāra || ( ṛ0 saṃ 5, 3, 23, 5 )”-iti || 'vidyutaḥ' viśeṣeṇa, dyotate dedīpyate iti vidyut-urvaśī-iti, asmāt | 'jyotiḥ' prakāśaḥ | tasmāt 'pari' parito'dhikaṃ 'sañjihānam' uttiṣṭhantam, jāyamānamityarthaḥ | 'mitrāvaruṇau' devau 'yat' 'apaśyatāṃ' 'tvā' tvām 'tat' 'te' tava 'janma' 'ekam'

95.1.4

he 'vasiṣṭha' ! uta api ca 'yat' 'tvā' 'agastyo viśa ājabhāra' agastyaḥ ṛṣiḥ viśaḥ manuṣyān prati, manuṣyalokam ājabhāra āhṛtavān, tat te tava dvitīyaṃ janma || ''utāsi'' ''apyasi'' api cāsi ''maitrāvaruṇaḥ'' he ''vaśiṣṭha!''| kathaṃ punarmitrāvaruṇayorutpanno'si-kiṃ saṅgharṣeṇa ! na, ityucyate,-''urvaśyāḥ'' sakāśāt | he ''brahman !'' ''manaso'dhijātaḥ'' na saṅgharṣaṇena | kiñca, nirbīja evāsi, mano'bhidhyānamātrādutpannaḥ ? na, ityucyate | kiṃ tarhi ? ''drapsaṃ'' śukram, urvaśīdarśanāt ''skannaṃ'' ''mitrāvaruṇayoḥ'' | ''brahmaṇā'' ''daivyena'' devānāṃ svabhūtena, ṛgyajuḥsāmārūvyena, stuvantaḥ ''viśvedevāḥ'' mā etad bhūmau patediti kumbhasyopari ''puṣkare'' udake, antarikṣe vā ''tvā'' tvām, tena śukreṇa sahaikatāmupagatam ''adanta'' adhārayantetyarthaḥ || evametasmin ''drapsaṃ skannam''-ityevamādinā sambandhena ''urvaśī'' śabdena ''apsarāḥ''ucyata ityupapadyate || ''raudreṇe kila tejasā nirdagdho vasiṣṭhaḥ mitraparigṛhītāyāmurvaśyāmutpanno varuṇatejasāṃ jātaḥ''-iti purāṇe śrūyate, tadapyupekṣitavyam || anekavidho hi mantrāṇāṃ viṣayaḥ, vasiṣṭhasyeyamarṣaṃ yuṣmadaścātra prayogaḥ,-''utāsi''iti, tadetadviruddhārthamivopalakṣyate ? naitadviruddham, nityatvānmantrāṇā bhavati-||

95.1.5

āha-retaḥ kasmāt ''drapsaḥ''-ityucyate ? sa hi retaḥsañjñako rasaḥ, puruṣasyāṅgādaṅgāt ''sambhṛtaḥ'' strīyoneḥ ''psānīyo bhavati'' bhakṣaṇīyo bharaṇīyaśca | evaṃ ''psāteḥ (adā0 pa0) bharateśca (bhū0 u0)'' yathāsambhavaṃ ''drapsaḥ''-ityeṣa śabdo draṣṭavyaḥ || puṣkaraśabdo'nekārthaḥ, tamiha prasaktaṃ vyācaṣṭe,-''puṣkaramantarikṣam'' taddhi ''poṣati bhūtāni'' puṣṇātyavakāśadānenopakurvat | ''udakam'' api ''puṣkaram''. tena hi pūjā kriyate, devādibhyaḥ tatpūjākārakatvāt puṣkaram || athavā-''pūjayitavyam'' pūjernāhyātmana eveti puṣkaram | ''idam'' api ''itarat'' ''puṣkaraṃ'' padmam ''etasmā- deva” kāraṇāt “puṣkaram”–ityucyate, tadapi hi “pūjākaraṃ” pūjayitavyaṃ ca śobhanatvāttasya | atha “vā” “puṣkaraṃ” taditi “vapuṣkaram” obaddhe hi tasmin vapuṣmān bhavati || padmaprasaṅgāt puṣpaśabdaṃ nirāha,–“puṣpaṃ puṣyateḥ”–iti | “puṣyatiḥ vikasanārthaḥ ( di0 pa0 ),” taddhi vikasitaṃ bhavati | 5 | 14 |

95.48

“vayunam ( 48 )”–iti, anekārtham, anavagataṃ ca | “veteḥ”–iti dhātunirdeśaḥ, venam–iti nyāyyam | “kāṃtirvā” abhidheyā “prajñā vā”–||

Linked texts (1)