Yāska's Nirukta 32.2
Niruktavṛtti 32.2
- Language
- Sanskrit
32.2
āha-“karma kasmāt” ? ucyate-“kriyata iti sataḥ”| sata iti kārakāvadhāraṇārthamiti |
garttaśabdaprasaktamucyate, - "śmaśānasañcayo'pi gartta ucyate" | "gurateḥ (tu0 ā0 )" udyamanārthasya | sa hi lokavināśāyobhyudyata iva bhavati | yāni hi tatra piśācādīni sattvānyāśritāni bhavanti | tāni janamaraṇamāśāsate, mriyamāṇeṣu janeṣu tāni pramuditāni bhavanti ||
"śmaśānaṃ śmaśayanam" ityākhyānaprasaktamucyate | tatra hi śma śete'treti śmaśayanaṃ sat tat śmaśānamityucyate ||
śmaśabdārthamāha, - "śma śarīram" iti | taddhi tatra śete, tatra hi tannikṣipyate mṛtasya sataḥ ||
"śarīraṃ śṛṇāteḥ" "śamnātervā" kṛtavyākhyānamapi punarāha mukhyatvādasya | tatra aupamikaṃ vṛtrasambandhāt | na hi vṛtrasya mukhyaṃ śarīram ||
śmaśabdaprasaktaṃ nirāha, - "śmaśru loma" iti, taddhi "śmani" śarīre "śritaṃ bhavati" ||
paryāyaprasaktaṃ nirāha, - "loma lunāteḥ (kryā0, u0)" taddhi lūyate | "līyatervā (di0 ā0 )" taddhi śarīre līyate ||
tatra nigamamapi caudāharanti, - śmaśānasañcayo'pi gartta ucyata iti "noparasyāviṣku̍ryād yadupa̍rasyā̱viṣku̱ryyād ga̍rttapraiṣaḥ syāt pramā̍yuko yaja̍mānaḥ" iti | upara iti yūpasyādhaḥpradeśa ucyate, "pañcamabhāgoparā yūpāḥ" - iti hyuktam | tadataṣṭaṃ yūpasya na āviṣkuryyāt - ityarthaḥ | pāṃsubhistadavacchādanīyaṃ barhiṣā ca | yadi punaḥ uparākhya kaścidapyavayavam āviṣkuryyāt garttapraiṣaḥ garttapratiṣṭhaḥ śmaśānapratiṣṭhaḥ, pramāyukaḥ pramaraṇadharmmāyureva yathāvihitādāyuṣo yajamānaḥ syāt | "ityapi nigamo bhavati" apyayamapyanye bahava ityapi śabdaḥ |
5 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit