Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 32.3

Niruktavṛtti 32.3

Language
Sanskrit

32.3

“apatyanāmānyuttarāṇi pañcadaśa”| apatyasya nāmāni apatyanāmāni uttarāṇiiti prakṛtebhyaḥ karmanāmabhyaḥ | sarvakarmaṇā hyapatyotpādanakarmeva pradhānamṛṇāpākaraṇadvāreṇeti karmanāmabhya uttarāṇi apatyanāmāni || kiyanti punastāni? pañcadaśa, pañca ca daśa ca 15 || katamāni punastāni ? “tuka, tokam,.. tanaya.”-ityevamādīni | tuka takaterdhātostujyatervā tokam tudyateḥ | tanayaḥ tanoteriti vakṣyati |
"ratho'pi gartta ucyate" | "gṛṇāteḥ" stutyarthasya | taddhi "statutamaṃ yānam" aśvādibhyo yānebhyaḥ suṣṭhutara hi tena gamyate |
ratho'pi gartta ityāsminnarthe "ārohatho varuṇamitra gartamityapi nigamo bhavati" |
"hiraṇyarūpa̱muṣaso̱ vyuṣṭā̱vaya̍ḥsthūṇa̱mudi̍tā̱ sūryya̍sya | āro̍hatho varuṇa mitra̱ gartta̱mata̍ścakṣāthe̱ adi̍ti̱ṃ diti̍ṃ ca ||-iti ( ṛ0 saṃ0 4, 3, 31, 3)" śrutavidātreya etayā triṣṭubhā mitrāvaruṇāvastaut | rājasūye'bhiṣecanīyo nāma kratuḥ, atra yajamānasya rathamārurukṣataḥ gṛhīteṣudhanuṣkau bāhū anayā abhimantryete | tāvevātra mitrāvaruṇāvabhipretāvadhidevatābhiprāyeṇa | evaṃ hyāha- " mitro'sītīmamabhimantrayate mitrasya hyetadrūpam, varuṇo'sītīmaṃ varuṇasyaitadrūpam” iti, tāvucyete|he “mitra!varuṇa!” • 'hiraṇyarūpaṃ' hiraṇyasadṛśavarṇam 'uṣaso vyuṣṭau' uṣaso vyucchedakāle 'uditā' ca udayakāle 'sūryyasya' yau yuvāmetasmin kāle evaṃrūpam 'ayaḥsthūṇam' ayomayaṃ sthūṇaṃ svaṃ "gartta" ratham "ārohathaḥ” tau yuvāṃ bravīmi mamāpyevaṃ rathaṃ garttametasmin vidhāvaṅgabhūtaṃ tatsvarūpameva sāmpratamārohatam, 'ataḥ' enamāruhya 'cakṣāthe' kurunamityarthaḥ | 'aditiṃ ditiṃ ca' adīnamanupakṣīṇamātmapakṣaṃ dīnaṃ copakṣīṇamamitrapakṣamityarthaḥ |
5 |

Linked texts (1)