Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s10: नगरविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s10
- Language
- English
नगरविधानम्
v3.c24.s10.1
भूपतीनां च(चापि) सर्वेषामस्त्वग्राद्वाह्यादयः(दि)क्रमात् ।
वक्ष्ये संक्षिप्य तन्त्रेभ्यो नगरस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥
शतदण्डं समारभ्य शतदण्डविवर्धनात् ।
शतत्रयावसानं स्यात् शतदण्डं स(ण्ड)मारभेत् ॥ २ ॥
चतुःशतकदण्डान्तं शतत्रय(यं) समारभेत् ।
पञ्चा(ञ्च)शतावसानं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम् ॥ ३ ॥
सहस्त्र(स्रं) द्विशताधिक्यं दण्डान्तं परिकल्पितम् ।
एकविंशद्विशालं स्यात्प्रत्येकं त्रिविधं भवेत् ॥ ४ ॥
अस्त्रग्राह्यस्यभूपस्य नगरस्य विशालकम् (लता) ।
दण्डं चतुःशता(शतमा) रभ्य शतपञ्चास(ञ्च) मारभेत् ॥ ५ ॥
षट्शतं दण्डमारभ्य शतदण्डविवर्धनात् ।
सहस्त्र(स्रं) द्विशताधिक्यं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ॥ ६ ॥
एवं नगरविस्तारं प्राहारकस्य भूपतेः ।
सप्ताष्टनवशताद्यैः शतदण्डविवर्धनात् ॥ ७ ॥
सहस्त्रत्रयदण्डान्तं पूर्ववद्विस्तृतं भवेत् ।
पट्टभाग्भूपतेश्चैवमष्टाष्टैकोनसंख्यया ॥ ८ ॥
सहस्त्रं च शताधिक्यं सहस्र(स्रं) द्विशताधिकम् ।
सहस्त्र(स्रं) त्रिशताधिक्यं शतदण्डविवर्धनात् ॥ ९ ॥
सहस्त्रत्रिशतं नन्दं शत(न्दसमं) दण्डावसानकम् ।
पूर्ववत्प्रोक्तविस्तारं विस्तारं मण्डलेशके ॥ १० ॥
चतुःसहस्राष्टशतदण्डान्तं पूर्ववत्सुधीः ।
एतत्पट्टधरो(र)योग्यं(ग्यं)नगरस्य विशालता ॥ ११ ॥
तथा पञ्चशताधिक्यं दण्डं पञ्चसहस्रकम् ।
दण्डान्तं पूर्ववद्वृद्ध्या पाष्र्णी(र्थि)कस्य च नगरे ॥ १२ ॥
v3.c24.s10.2
षट्शतं षट्सहस्रं च दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
नरेन्द्रस्यापि नगरं त्रिचतुष्टयस्य संख्यया ॥ १३ ॥
षट्सहस्रं नवशतं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
महाराजस्य नगरमेवं प्रोक्तं तु पूर्ववत् ॥ १४ ॥
शतद्वयसमायुक्तं दण्डान्तं सप्तसहस्र[क]म् ।
चक्रवर्तेस्तु नगरं(र) विशालं पूर्ववद्भवेत् ॥ १५ ॥
अथवाऽयुतदण्डान्तं महती नगरी भवेत् ।
विस्तारादर्धिकं वाऽथ पादं(दो) नद्विगुणं तु वा ॥ १६ ॥
द्विगुणान्तं तदायामं नगरस्य तु विस्तृतम् ।
अथवा दण्डमानेन दण्डदण्डविवर्धनात् ॥ १७ ॥
तद्विस्तारसमाधिक्यमायामं प्रविधीयते ।
खेटकखर्वटकादीनां(दि)मानं ग्रामोक्तवद्भवेत् ॥ १८ ॥
सर्वेषां नगरादीनां भेदं(दो) लक्षणमुच्यते ।
नगरं राजधानीयं केवलं नगरं तथा ॥ १९ ॥
पुरं च नगरी चैव खेट(टं) खर्वटमेव च ।
कुब्जकं पत्तनं चैव शिविरं वाहिनीमुखम् ॥ २० ॥
स्थानीयं द्रोणकं चैव संविद्धं कोलकं ततः ।
निगमं स्कन्धावारं च दुर्गं चाष्टविधं भवेत् ॥ २१ ॥
नगरादीनि(दि) संग्रामं [च] प्रोक्तदुर्गं च सप्तमम् ।
राष्ट्रमध्ये नदीतीरे बहुपुण्यजनावृतम् ॥ २२ ॥
मध्ये राजयुतं चैव नगरं कृतमिष्यते ।
तत्रागते नगर्यन्तं यदि विष्ण्वालयं भवेत् ॥ २३ ॥
राजधानीति तन्नाम विद्वद्भिरुच्यते सदा ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं गोपुरैश्च समन्वितम् ॥ २४ ॥
रक्षागृहैः समाकीर्णं विष्वक्सेनालपान्वितम् ।
वणिग्भिश्च समाकीर्णमापणैश्च समावृतम् ॥ २५ ॥
अन्तर्बहिर्जनैः पूर्णां(र्णा) नानादेवालयैरपि ।
केवलं नगरं प्रोक्तं यदेवं(तत्) तन्त्रपारगैः ॥ २६ ॥
v3.c24.s10.3
काननोद्यानसंयुक्तं नानाजनगृहान्वितम् ।
क्रयविक्रयविद्भिश्च वैश्यरवेषसंमि (संयु) तम् ॥ २७ ॥
देवसप्तसमायुक्तं पुरमेतत्प्रकथ्यते ।
अस्यान्ते राजनिलय नगरीति तमि (दि) ष्यते ॥ २८ ॥
नदीपर्वत [न] प्रान्ते [च] शूद्रालयसमन्वितम् ।
महाप्रावृतसंयुक्तं खेटमुक्तं पुरातनैः ॥ २६ ॥
परितः पर्वतैर्युक्तं नानाजातिगृहैर्वृतम् ।
सर्वप्रचारसंयुक्तमेतत्खर्वटमीरितम् ॥ ३० ॥
खेटखर्वटयोर्मध्ये सर्वमध्या (स्यां) लयान्वितम् ।
वप्राभावस्वते (त्वे तु) तन्तु कुब्जकमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥
अब्धितीरप्रदेशे तु नानाजातिगृहैर्वृतम् ।
वणिग्जातिभिराकीर्णं क्रयविक्रयपूरितम् ॥ ३२ ॥
रत्नैर्द्विपान्तरैर्नीत्यैः (रानीतैः) क्षौमैः कर्पूरकादिभिः ।
एतत्पत्तनमाख्यातं वप्रायतसमन्वितम् ॥ ३३ ॥
अन्यभूपालभूम्यन्ते युद्धारम्भक्रियान्वितम् ।
सेनानामयुतानां च पृतनाभिः समन्वितम् ॥ ३४ ॥
तदेवच्छिबिरं प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
नानाजनैश्च संपूर्णं भूपहर्म्यैश्च संयुतम् ॥ ३५ ॥
बहुरक्षममोपेतमेतत्सेनामुखं भवेत् ।
नदीपार्श्वाद्विसंयुक्तं भूपालालयसंमि (संयु) तम् ॥ ३६ ॥
बहुरक्षसमायुक्तं नित्यं संभ्रपसंयुतम् ।
स्थानीय सर्वविद्भिद्भिः प्रोक्तं बहुसुखावम् ॥ ३७ ॥
समुद्रा (द्र) तटिनीयुक्तं तटिन्या दक्षिणोत्तरे ।
वणिग्भिः सह नानाभिर्जनैर्युक्तं जनास्पदम् ॥ ३८ ॥
नगरस्य प्रतितटे ग्राहकैश्च समावृतम् ।
क्रयविक्रयसंयुक्तं द्रोणान्तरमुदाहृतम् ॥ ३६ ॥
महाग्रामसमीपे तु क्षुल्लकग्रामसंयुतम् ।
तद्रामोत्तरनास्खादम (तन्नगरं स्याद (श्रयाद) महारोपजीविनाम् ॥ ४० ॥
v3.c24.s10.4
तस्मान्तु तत्र विद्वद्भिः संविद्धं तदुदीरितम् ।
महाराष्ट्र(ज)स्य मध्ये तु गृहं तत्कोशकात्मकम् ॥ ४१ ॥
द्विजातिचतुर्वर्णैर्वर्णान्तरजनैर्वृतम् ।
बहुकर्मकरैर्युक्तं निगमं तदुदाहृतम् ॥ ४२ ॥
नद्यादिकाननोपेतं बहुतीरजनालयम् ।
राजमन्दिरसंयुक्तं स्कन्धावारमुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
पार्श्वे चान्यद्विजातीनां गृहं तन्नेरिका(कम)दितः(क्तम्) ।
शत्रुभूषालहित्व्यर्थं नृपरक्षणदुर्गकम् ॥ ४४ ॥
वक्ष्ये यथाक्रमं सर्वा[न]नि दुर्गाणि दुर्गकम् (कं च) ।
गिरिदुर्गं वनदुर्गं सलिलं पङ्कदुर्गकम् ॥ ४५ ॥
रथा(थ)दुर्गं देवदुर्गं मिश्रदुर्गं तथैव च ।
पर्वतावृत[तन्]मध्ये(च) पर्वतस्य समीपके ॥ ४६ ॥
पर्वताग्रप्रदेशे तु गिरिदुर्गमिति त्रिधा ।
तज्नपर्जन्यान्तरो(र)युक्तं गगने च प्रवेशनम् ॥ ४७ ॥
एतत्तु वनदुर्गं स्याज्जलदुर्गमिहोच्यते ।
समुद्रैश्च नदीभिश्च संवृतं जलदुर्गकम् ॥ ४८ ॥
पर्वत(त)कन्दरैर्युक्तं दुष्प्रवेशं च शत्रुभिः ।
दुर्गं तु कृत्वा नृपतिस्तिष्ठेत्तत्पङ्कदुर्गकम् ॥ ४९ ॥
वनाभावे जलाभावे सर्वशून्यादिरूपकम् ।
चौरैश्च सङ्कुलस्थानं नि[र्]मार्गं रथदुर्गकम् ॥ ५० ॥
महाराक्षसवेताल(ल)भूतप्रेतादिभैरवैः(वाः) ।
शिलावर्षं प्रवर्षन्तीरा(न्या)लोक्य वेशानिर्गमे ॥ ५१ ॥
मन्त्रतन्त्रादिसामर्थ्यैः कृतान्तं देवदुर्गकम् ।
अनेकपर्वतोपेतं नानाव्रनमिश्रकम् ॥ ५२ ॥
तन्त्रास्थितं तु तद्दुर्गं मिश्रदुर्गमिति स्मृतम् ।
सर्वेषामपि दुर्गाणां वप्रैश्च परिधै(खाभि)र्वृतम् ॥ ५३ ॥
प्रवेशानिर्गमस्थाने द्वारैरपि समन्वितम् ।
इष्टकादिकृतं वप्रं हस्तद्वादशकोच्छ्रितम् ॥ ५४ ॥
v3.c24.s10.5
तदर्धभित्तिमूले तु संचारैः सह विस्तृतम् ।
नगराणां तु सर्वेषां वक्ष्ये विन्यास लक्षणम् ॥ ५५ ॥
प्राक् प्रत्यग्गतमायामं दक्षिणोत्तरसमन्वि(संयु)तम् ।
एकरथ्यां समारभ्य ए(चै)कैकं(क)वीथिवर्धनात् ॥ ५६ ॥ 112
वीथिद्वादशपर्यन्तं युम्मायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
अन्या(न्योऽ)न्यामुक्तविन्यासं ग्रामे पूर्वोक्तवत्कुरु ॥ ५७ ॥
वस्तुवानियं(वास्तुविन्यासमिति) ज्ञात्वोहापोहेन योजयेत् ।
एवं तु नगरं प्रोक्तं शिल्पिनां(ना) कारयेत्क्रमात् ॥ ५८ ॥ 116
v3.c24.s10.6
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे नगरविधानं नाम दशमोऽध्यायः ।