Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s22: चतुस्तलविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s22
- Language
- English
चतुस्तलविधानम्
v3.c24.s22.1
चतुस्तलविधानस्य(नं च) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विस्तारोत्सेधभिन्नो(भक्ति)श्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ १ ॥
तुङ्गे चैकोनविंशांशमल्य(ध्य)र्धांशं(शं) मसूरकम् ।
तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्थं प्रस्तरोदयम् ॥ २ ॥
सत्रिपादं च (द्वि)भागं वा तदू(चो)र्ध्वे पादोदयं भवेत् ।
प्रस्तरोच्चं शिवांशं स्यात्सत्रिपादांशमङ्घ्रिकम् ॥ ३ ॥
ऊर्ध्वमञ्च(चं) त्रिपादं स्यात्तद्द्वयं चोर्ध्वपादकम् ।
सद्वर्धं प्रस्तरोत्सेधं वेदिका(म)र्थेन योजयेत् ॥ ४ ॥
शंशेन गलतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं शिर(रस)स्तुङ्गकम् ।
तदर्थं स्तूपिकोत्तुङ्गं मूलतः परिकल्पयेत् ॥ ५ ॥
विष्णु कान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिभूषितम् ।
चत्वारिंशद्(द्व)याधिक्यं भाग(गं) तुङ्गे विभाजिते ॥ ६ ॥
अधिष्ठानं त्रिभागं स्यात्तद्द्वयं पादतुङ्गकम् ।
प्रस्तरोच्चं गुणांशं स्यादूर्ध्वं पादं रसांशकम् ॥ ७ ॥
सार्धद्विभागमश्वं स्यात्सार्धवेदाङ्घ्रितुङ्गकम् ।
सद्वर्धं प्रस्तरोत्सेधं पादोने चतुरङ्घ्रिकम् ॥ ८ ॥
प्रस्तरं च त्रिभागं स्यात्तदर्थं वेदिकोन्नतम् ।
गलोच्चं तद्द्विभागं स्याद्युग्मांशं मस्तकोदयम् ॥ ६ ॥
द्वयांशं स्तूपिकोत्तुङ्गं तस्य मूले विशेषतः ।
विस्तारे भागिकार्येन चावृतालिन्दमेव च ॥ १० ॥
तद्वहिश्चैकभागेन मूलपादाम्रकान्तकम् ।
अधिष्ठानादिवर्गाख्यं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ११ ॥
v3.c24.s22.2
एतच्चतुर्मुखं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
पञ्चषट्त्रिंशदंशं स्यात्तुङ्गाधींशं(शं) मसूरकम् ॥ १२ ॥
पञ्चांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
ऊर्ध्वे वेदांशकं पादं प्रस्तरं च द्विभागिकम् ॥ १३ ॥
सार्धन्वन्धां(न्बं)शपादोध्वं तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वाङघि गुणांशं स्यादात्य(व्य)र्धं चोर्ध्वमञ्चकम् ॥ १४ ॥
वेदिकाचं शिवांशं स्यात्तदूद्वयं प्रोचतुङ्गकम् ।
शिरोर्षं (खरं) च युगांशं स्याच्छेषांशं तच्छिरोदयम् ॥ १५ ॥
मूले तु पूर्ववत्कुर्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
एवं सदाशिवं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १६ ॥
भागेन चतुरशीशं हर्म्यतुङ्गं विभाजिते ।
द्विभागाधिष्ठानतुङ्गं [स्यान्] तदूर्ध्वं पादतुङ्गकम् ॥ १७ ॥
युगांशं मञ्चतुङ्गं स्यादंशं चोर्ध्वमसूरकम् ।
तदूर्ध्वं पाद(दं) बन्धां(न्बं) शं गोपानांशं तदर्धकम् ॥ १८ ॥
तदूर्ध्वं कूटिमं चांशं सार्धपञ्चाङ्घितुङ्गकम् ।
सपादांशं(दं) प्रस्तरोत्तुङ्गं त्रिपादूर्ध्वे मसूरकम् ॥ १९ ॥
सपादाद्वि(शं) शकं चाङघ्रि चांशेन प्रस्तरोदयम् ।
तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं सार्धभागं गलोदयम् ॥ २० ॥
शिखरोचं गुणांशं स्यात्तदर्ध तच्छिरो(र व)दयम् ।
रुद्रकान्तमिति प्रोक्तं कण्ठैहर्म्यादिभूषितम् ॥ २१ ॥
तदेव(वं) हर्म्यमूले तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
तच्चतुर्द्वारसंयुक्तं चांशेन भद्रसंयुक्तम् ॥ २२ ॥
एवमीश्वरकान्तं स्य।दधिष्ठानादि (नं) क्रमाज्ञयेत् ।
तुङ्गे पञ्चदशांशं स्यादष्टांशक(कं) मसूरकम् ॥ २३ ॥
पादतुङ्गं षडंशं स्यात्प्रस्तरोचं गुणांशकम् ।
तत्समं चोर्ध्वमञ्चं स्यात्तदूर्ध्वं पञ्जरांशकम् ॥ २४ ॥
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधमूर्ध्वमञ्चं द्विभागिकम् ।
वेदिकोच्चं शिवांशं स्यात्सार्धद्वि(शं)शं गलोदयम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s22.3
युगांशं चोर्ध्वपादं च द्व्यंशेन प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वं त्वर्घमञ्चं स्यात्सार्धन्वन्धा(न्व्यं)शकाङ्घ्रिकम् ॥ २६ ॥
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं पादभागोर्ध्वमञ्चकम् ।
वेदिकांशं शिवांशं स्यात्सार्धद्वि(द्व्यं)शं गलोदयम् ॥ २७ ॥
मस्तकांच शर्रांशं स्यात्तूर्ध्वं कुम्भोदयं भवेत् ।
मञ्चकान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २८ ॥
तदूर्ध्वे च विमानं च वेदिका वेदिकं तथा (कान्तकम्) ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ २९ ॥
तुङ्गं षड्विंशमंशेन चात्य(ध्य) र्धांशमसूरकम् ।
रुद्रात्(द्व्यंशं) पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ ३० ॥
सपादांशमधिष्ठानं द्व्यर्धांशमङ्घ्रितुङ्गकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तदूर्ध्वेऽशं मसूरकम् ॥ ३१ ॥
पादतुङ्गं द्विभागं स्यान्मञ्चतुङ्गं शिवांशकम् ।
पादोनद्वि(द्व्यं) शपादं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ ३२ ॥
सपादांशाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
तदूर्ध्वे पादमेकांशं सा(चा)र्धांशं प्रस्तरोदयम् ॥ ३३ ॥
तत्समं वेदितुङ्गं स्याद्ग्रीवातुङ्गं शिवांशकम् ।
शिखरांश(षं) द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वं वस्तूषिकोदयम् ॥ ३४ ॥
मूले च मध्यमे चाम्रे देवतास्थापनं भवेत् ।
तदूर्ध्वे शिखराकारं कल्पयेत्तु चतुस्स्थ(स्त)ले ॥ ३५ ॥
युक्तं विस्तार(रं) तन्(द्) बाह्ये वेदांशावृत(तं) मूलके ।
विस्तृतार्धं समं वापि यथायुक्तिवशान्यसेत् ॥ ३६ ॥
अधिष्ठानं च पादं च प्रस्तरं च त्रिवर्गि(र्गं)कम् ।
शालाकूटं च हारं च युक्त्वा सत्रैव योजयेत् ॥ ३७ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं मूले प्रासादतो न्यसेत् ।
तदूर्ध्वे द्व्यंशमाश्रित्य कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ३८ ॥
अथवा विस्तृतार्धेन प्राकाराकृतिरा(ला चा)वृतम् ।
एकेन कर्णहर्म्यादि वस्यान्तर्ज्वलत्क(स्य) स्थलम् ॥ ३६ ॥
v3.c24.s22.4
अथवा द्वि(अं)शमाश्रित्य लिङ्गं (स्यालिन्दं) कुर्याद्विचक्षणः ।
तदूर्ध्वं विस्तृता(तं) शाले द्वि(अं)शेनावृत(तं) पूर्ववत् ॥ ४० ॥ 80
तस्यान्तरुश्रोक्तवत्कुर्याद्भागमेवर(म)लङ्कृतम् ।
एकेन कर्णाहर्म्यादिमण्डितं चावृतं न्यसेत् ॥ ४१ ॥
भागेन परितोऽलिन्दं चोर्ध्वं तदू(त्त)जलस्थलम् ।
तत्तद्बाह्येऽपि सर्वाङ्गं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ४२ ॥ 84
द्विभागेन तु मध्ये तु शालायामं तु विन्यसेत् ।
कूटानामेकभागेन शेषं हार(रं) सपञ्जरम् ॥ ४३ ॥
इन्द्रकान्तमिति प्रोक्तं क्षुद्र(द्रे) मध्ये च मुख्यके ।
तन्मुखे मण्डपं युक्तं तदुचित्तो मण्डपं स्यात् ॥ ४४ ॥ 88
प्राग्दिशि सोपानसभ्यानामूर्ध्ववासनराननम् ।
सालामूलस्य तन्मध्ये चोर्ध्वं तत्र समायुतम् ॥ ४५ ॥
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चाष्टधा विधमीरितम् ।
क्षुद्रं मध्यं मुखं (ख्यं) च कुर्याद्धर्म्यं सर्वदेवता(ना)नाम ॥ ४६ ॥ 92
अन्येषामुत्तमानं युक्त्या कुर्यात्पुरातनैः कथितम् ।
नानाचित्रानपादैश्च वल्लभीश्च बहुविधैः [युक्तम् ] ॥ ४७ ॥
कूटनीडैश्च शाले(लाभिश्च भद्रैर्शा(र)ष्टपादगर्भबहुतारैः ।
क्षुद्रैश्च नासागरीर्नानापक्षवेदिकोरश्चमहानासीश्च वातायनैः ॥ ४८ ॥ 96
कोष्ठैर्विद्याधराद्यैर्गर्भाधिपतिसुरान्नृपगं कुर्व(रू)ते स्म ॥ ४६ ॥
क्षुद्रमन्यमथ मुख्य(ख्यं) भौमके
रूढविष्णुजिनकादिहर्म्यके ।
दक्षिणमूर्तिनरसिंहमूर्तिस्त्वारि
मूर्तिपुरतोक्तदेवानाम् ॥ ५० ॥ 100
एवं मूर्ति दक्षिणादिक्रमेण
एकानैकभौमतलस्थलादीन् ।
कुर्यात्सर्वं प्रोक्तदेशे पतित्वाद्
युक्त्या धीमान् देवतां विन्यसेत्तत् ॥ ५१ ॥ 104
v3.c24.s22.5
इति मानधारे वस्तुशास्त्रे चतुस्तलविधानं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit