Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s37: गृहमानस्थानविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s37
- Language
- English
गृहमानस्थानविधानम्
v3.c24.s37.1
द्विजातीनां च सर्वेषां वर्णानां वासयोग्यकम् ।
गृहाणां मानविन्यासं स्थानं च वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
ग्रामे च नगरे वापि पत्तने खेटकेऽपिवा ।
वने वा चाश्रमे वापि नद्यो(द्वयो)श्च पार्श्वके ॥ २ ॥
तेषां तु वेश्मनः स्थानं कल्पयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
द्वित्रिदण्डं समारभ्य द्विदण्डविवर्धनात् ॥ ३ ॥
पञ्चैैैकपङ्किदण्डान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत् ।
पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ४ ॥
द्विगुणान्तं गृहायामं गृह्णीया(स्य)न्तरम्(ताराड्)धिकम् ।
दीर्घं(दैर्घ्यं) पादाधिकं दीर्घमन्त(वार्धाधिकं)पादत्रयान्तकम् ॥ ५ ॥
गृहायामसमं(त्रयं) वापि तस्मात्पादाधिकं तु वा ।
अर्धाधिक(कं) त्रिपादं चाधिक्यं वा त्रि(चतुर)गुणान्तकम् ॥ ६ ॥
गृहतारायतं ह्येवं विस्तारं गृहतारवत् ।
गृहायामविशाले तु परमशायिकपदं न्यसेत् ॥ ७ ॥
ब्रह्मस्थानं विनान्येषां सर्वेषां वासयोग्यकम् ।
आर्यो विवस्वान् मित्रं [च] भूधरश्च चतुष्टये ॥ ८ ॥
द्विजानां मुख्यहर्म्यं स्यात्कल्पयेत्तच्छ्रियावहम् ।
विवश्वि(स्व)ति पदे चैव मित्रके भूधरे तथा ॥ ६ ॥
भूपानां मुख्यवासं स्यादन्यजातेरयोग्यकम् ।
आपाद्यशामरदेशे वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १० ॥
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु द्विजानां वासयोग्यकम् ।
यमे च वारुणे चैव भूपानां मुख्यवासकम् ॥ ११ ॥
v3.c24.s37.2
वरुणे च शशस्थाने वैश्यानां वासयोग्यकम् ।
नैर्ऋत्ये सोमे ई(शे)शे च शूद्राणां वासयोग्यकम् ॥ १२ ॥
अनलानलदेशे च सर्वेषां वासयोग्यकम् ।
उत्तरेशानपर्जन्ये सर्वेषां पचनालयम् ॥ १३ ॥
अन्तरिक्षामिपूषा (प्या) च वर्णानां कूपयोग्यकम् ।
याम्ये च नैर्ऋते वापि सर्वेषां भोजनालयम् ॥ १४ ॥
वायव्ये विप्रजातीनां देवताभोजनालयम् ।
अदिते(तौ) चेशकोणे वा पितृ(त्र्या)णां देवतार्चनम् ॥ १५ ॥
भल्लाटे च मृगे चैव द्विजानां गृहधीगृहम् ।
गन्धर्वे भृङ्गराजे वा मृगे चैवान्तरिक्षके ॥ १६ ॥
सर्वेषां भूपतीनां च महिष्य। वासयोग्यकम् ।
पुष्पदन्ते स्वकर्णे वा चायुधानां च मण्डप(योग्यक)म् ॥ १७ ॥
वरुणे चासुरे नागे मुख्ये पर्जन्यसोमके ।
वैश्यानां तु परेषां तु गृहिण्यावासयोग्यकम् ॥ १८ ॥
सत्यके चान्तरिक्षे वा सर्वेषां शयनालयम् ।
शेषे चैवासुरे चैव वरुणे वासनालयम् ॥ १९ ॥
सोमे मृगपदे चैव हेमरत्नस्य वासकम् ।
नागे चैव द्विजानां च हुत(होम)कर्मालयं भवेत् ॥ २० ॥
अदिते(तौ) सर्वजातीनां स्नपनार्थालयं भवेत् ।
तत्रैव सन्धिकार्यार्थं तद्वाह्ये चरकालयम् ॥ २१ ॥
यमे च नैर्ऋते वापि सूतकाराङ्गनं भवेत् ।
इन्द्रे चैव महेन्द्रे वा दासानामालयं तथा ॥ २२ ॥
ततश्चेशानबाह्ये तु चतुर्धा (चानुच)रालयं भवेत् ।
पूषे (ष्या) च वितथे(थे) चैव धेनोरालयमेव च ॥ २३ ॥
द्वारस्य वामपार्श्वे तु वाहनानां तद्वालयम् ।
आपश्चैवापवत्सा(त्स्ये) च बालालोकनमण्डपम् ॥ २४ ॥
ब्रह्मस्थानसमीपे तु विवाहायर्थमण्डपम् ।
इन्द्रे च इन्द्रराजे च वस्त्राच्छादनमण्डपम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s37.3
रुद्ररुद्रजये वापि कन्यकाराशयं भवेत् ।
सावित्रे च सवित्रे वा पुत्राणां चैव वासकम् ॥ २६ ॥
मृगे च सर्वजातीनां विद्याभ्यासार्थमण्डपम् ।
तस्य बाह्यप्रदेशे तु तैलाभ्यङ्गार्थमण्डपम् ॥ २७ ॥
अन्त्ये चावरणे चैशे वास्थानमण्डपं भवेत् ।
सोमे चैव विशाला(लासा)र्थ मण्डपं कल्पयेत्ततः ॥ २८ ॥
मृगे वा मुख्यके वापि विलासी(सि)नां तदालयम् ।
पावके पूषके वाथ सत्यके वा महेन्द्रके ॥ २६ ॥
सखीनां च गृहं कुर्यात्तत्रैवानुचरालयम् ।
द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे रक्षकरालयं भवेत् ॥ ३० ॥
तत्रैव परिवारार्थं योधकानां तथालयम् ।
गृहक्षते यमे चैव महिषा(प्या)द्यालयं भवेत् ॥ ३१ ॥
गन्धर्वे भृङ्गराजे चन्द्रदृष्टानामात्(नां च) तदालयम् ।
मृषे वा नैर्ऋते वापि दिनादीनां गृहं भवेत् ॥ ३२ ॥
वरुणे पुष्पदन्ते वा युवराजगृहं भवेत् ।
महेन्द्रे पुष्पदन्ते वा मुख्ये वाथ गृहक्षते ॥ ३३ ॥
सर्वेषामपि वर्णानां द्वारं कुर्याद् विशेषतः ।
भूपानां मुख्यके द्वारं विना चोक्तं पुरातनैः ॥ ३४ ॥
पावके चानिले वापि धान्यकर्मोन्तमण्डपम् ।
नागे वा मुख्यके वापि धान्यागारं तु कल्पयेत् ॥ ३५ ॥
शोषे वा चासुरे वापि पुष्पमण्डपं संस्थितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे सोपाया(न)स्थानमीरितम् ॥ ३६ ॥
वायवे चाथ भल्लाटे नागे वा सर्वहर्म्यके ।
कुर्यान्नृत्ताङ्गनानां च नृत्तयोग्यं तु मण्डपम् ॥ ३७ ॥
रोगस्य च पदे चैव कुक्कुटावासयोग्यकम् ।
दौवारिके च सुग्रीवे मेषवासं च कारयेत् ॥ ३८ ॥
एकं वाथ द्विसालं वा त्रिसालं वार्थं(तुर्य)भित्तिकम् ।
भूपानां पञ्चसालान्तं द्वित्रिसालमथापि वा ॥ ३६ ॥
v3.c24.s37.4
अन्तःसालपदे रोगे नित्यान्त(र्चैन)मण्डपं न्यसेत् ।
मुख्ये (ख्यं) वासं तु सर्वेषां चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ४० ॥
सर्वेषामपि वर्णानां स्था(स्ना)नयोग्यं द्विजन्मनाम् ।
क्षत्रियादित्रयाणां च उ(तु चो) करीत्या प्रयोजयेत् ॥ ४१ ॥
सर्वेषां देवतान्यानं मुख्यं वा कल्पयेत्सुधीः ।
प्रधाने (नं) सो (चो) पवासं च धनार्थाय भवेदिह ॥ ४२ ॥
कर्तुश्चित्तवशाद्वापि सर्वेषां तु प्रधानकम् ।
अन्यत्सालं तु सर्वेषां चैकपञ्चालयाक्रमात् ॥ ४३ ॥
अन्यत्सालं तु सर्वेषामालय pickार्थं द्विपञ्चकम् ।
भित्तिमानं तु सर्वेषां प्राकारस्योक्तवत्कुरु ॥ ४४ ॥
द्वारे च द्वारशालादिगोपुरान्तः क्रमान्न्यसेत् ।
वैश्यशूद्रगृहे द्वारं चैकादित्रितलान्तकम् ॥ ४५ ॥
कुर्यात्तु शूद्रजातीनां द्वारं शालावसानकम् ।
मुख्यादि चो (सो) पवासैश्च सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ४६ ॥
यत्रैव कर्तुर्धिष्यावशतौ विमानम्
सभादिकं सकलसीमविहारकुड्यम् ।
कोशादिनीतिहयमन्दिरदन्तिशाला
कुर्यात्ततोऽन्यदखिलं नगरं च शास्त्रात् ॥ ४७ ॥
v3.c24.s37.5
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे गृहमानस्थानविधानं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit