Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s60: भक्तलक्षणम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s60
- Language
- English
भक्तलक्षणम्
v3.c24.s60.1
अधुना वक्ष्यते सर्वभक्तानां लक्षणं क्रमात् ।
पादं चतुर्विधं प्रोक्तं तद्दशान्मानं गृह्यते ॥ १ ॥
प्रथमं सालोक्यमथ द्वितीयं सामीप्यमुच्यते ।
सारूप्यं च तृतीयं स्यात्सायुज्यं तु चतुर्थकम् ॥ २ ॥
भक्तिज्ञानं च वैराग्यं(ग्य)युक्तं सालोक्यमीरितम् ।
ज्ञानं वैराग्यसंयुक्तं सामीप्यमिति कथ्यते ॥ ३ ॥
केवलं ध्यानसंयुक्तं सारूप्यमिति निश्चयम् ।
शुद्धज्ञानसमायुक्तं सायुज्यं परमार्थवित् ॥ ४ ॥
उत्तमं(म)नवतालेन सालोक्याङ्गं प्रमीयते ।
अधमं(म)दशतालेन सामीप्याङ्गाङ्ग(ङ्गं च) निर्मितम् ॥ ५ ॥
मध्यमं(म)दशतालेन सारूप्यं मानयेत्सुधीः ।
उत्तमं(म)दशतालेन सायुज्यं कथितं बुधैः ॥ ६ ॥
एवं क्रमेण भक्तानां तालमानं प्रवक्ष्यते ।
उष्णीषात्पादपर्यन्तं भावोत्तरशतांशकम् ॥ ७ ॥
उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रान्तं तु युगाङ्गुलम् ।
पुटान्तं वेदमात्रं स्यात्तत्समं हनुसीमकम् ॥ ८ ॥
कर्णों(ण्ठो)षं वेदमात्रं स्याद् भद्रकाष्ठद्वयान्तकम् ।
हृदयं(यान)नाभिसीमान्तं नाभेर्भेदं तु सीमकम् ॥ ६ ॥
तत्समं भानुभागं स्यादोरुदीर्घं(दैर्घ्यं) मुखद्वयम् ।
जानु कर्णं(ण्ठ)समं कुर्याज्जङ्घा चोरुतुल्यकम् ॥ १० ॥
पादं जानुसमोच्चं स्यादेवमुत्तुङ्गं मापयेत् ।
अङ्गुष्ठात्पार्ष्णिपर्यन्तं तलं षोडशमात्रकम् ॥ ११ ॥
v3.c24.s60.2
चतुर्विंशतिमात्रं स्याद्वाहुदीर्घं(दैर्घ्यं) प्रशस्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात्प्रकोष्ठा(ष्ठम)द्वादशाङ्गुलम् ॥ १२ ॥
मध्याङ्गुल्यग्रसीमान्तं तलं द्वादशमात्रकम् ।
रुद्रांशं मुखतारं स्याद् गलतारं युगद्वयम् ॥ १३ ॥
तत्समं बाहुमूलं स्याज्जानुविस्तारं तत्समम् ।
बाहुप ॑न्तविस्तारं षट्त्रिंशाङ्गुलकं तथा ॥ १४ ॥
कक्षयोरन्तरं तारं विशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पञ्चा(चा) दशाङ्गुलं भवेत् ॥ १५ ॥
श्रोणिदेशविशालं स्यात्सप्ता(प्त)दशाङ्गुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशाङ्गुल्यं कटिदेशविशालकम् ॥ १६ ॥
ऊरुमूलविशालं तु सार्ध(र्ध) द्वादशाङ्गुलं भवेत् ।
जङ्घामूलविशालं तु सार्धसप्ताङ्गुलं तथा ॥ १७ ॥
जङ्घामध्यं षडङ्गुल्यं विस्तारं तु युगाङ्गुलम् ।
नलकागुल्फविस्तारं सत्रिपादाङ्घ्रिमात्रकम् ॥ १८ ॥
सार्धवेदाङ्गुलं पार्ष्णि विस्तारं परिकीर्तितम् ।
षड्भागिकं च पञ्चांशं प्रपदं विस्तृतं भवेत् ॥ १६ ॥
तला(ल) तारं शराङ्गुल्यं वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् ।
द्विमात्रं तत्रविस्तारं ताराधं नखविस्तृतम् ॥ २० ॥
तर्जन्या(न्य) ङ्गुष्ठतुल्यं दीर्घं(दैर्घ्यं) विस्तारमंशकम् ।
ऽङ्गुलं सार्धपञ्चांशं ङ्गुलं च क्रमेण वै ॥ २१ ॥
मध्यमादि कनिष्ठान्तं दीर्घ(दैर्घ्य) मेवं प्रशस्यते ।
विस्तारं सप्तषट्पञ्चयवमानमुदीरितम् ॥ २२ ॥
तदर्थ च तदर्थं च नखविस्तारमुच्यते ।
बाहुमध्यविशालं तु सप्तांशं कूर्परं तथा ॥ २३ ॥
वेदाङ्गुलं प्रकोष्ठं च मणिबन्धं त्रिय(त्रया)ङ्गुलम् ।
षडंशं तलमूलं चाम्रं तारं युगाङ्गुलम् ॥ २४ ॥
तलदीर्घं(दैर्घ्यं) षडङ्गुल्यं शेषांशं मध्यमाङ्गुलम् ।
सार्धपञ्चाङ्गुलं दीर्घ तर्जन्यनामिकाद्वयम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s60.3
सार्धद्व्यङ्गुलं दीर्घं (दैर्घ्यं) कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा ।
अंशकं षड्यवं सप्त षड्यवं [च] तुर्यवं भवेत् ॥ २६ ॥
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विस्तारं परिकीर्तिम् ।
स्थूलमूल (लं) कृशाग्रं तु ऽ(चो)त्तमानेन योजयेत् ॥ २७ ॥
अग्रे च त्रित्रिभागेन नखतारं प्रशस्यते ।
त्रिचतुर्भागमाधिक्यं नखायाममुदाहृतम् ॥ २८ ॥
एकद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत्सुधीः ।
अङ्गुष्ठे च द्विपर्वं (र्व) स्यात्त्रिपर्वं (वं) चान्यचाङ्गुलैः (लेषु) ॥ २९ ॥
ज्ञानरेखादिरंखै (खा)श्च कुर्यात्तु तलमध्यमे ।
केशान्तं (न्ता) दचसूत्रान्तं द्वयोर्मध्ये ध्रुवः स्थितिः ॥ ३० ॥
अक्षायाम (मं) द्व्यङ्गुल्यं तदधं तस्यविस्तृतम् ।
कर्णायमं युगाङ्गुल्यं कर्णनालं तु तत्समम् ॥ ३१ ॥
विस्तारं द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं शेषमूह्यं विचक्षणः ।
नवतालोत्तमं प्रोक्तं शेषं च दशतालवत् ॥ ३२ ॥
सद्विर (द्विगुणा) दशामं भागं द्वितीये च पदं तथा ।
पादादुष्णीषसीमान्तं कन्यसपङ्क्तितालवत् ॥ ३३ ॥
दुष्णीषात्केशपर्यन्तमुत्तुङ्गं वेदमात्रकम् ।
तस्मान्नेत्रं तु सूत्रान्तं सार्धवेदाङ्गुलं भवेत् ॥ ३४ ॥
तस्मात्तु पुटसीमान्तं वेदमात्रं प्रशस्यते ।
पुटान्ताद्धनुसीमान्तं सार्धबङ्घङ्गुलं भवेत् ॥ ३५ ॥
गलमध्यर्धमात्रं स्याद् गलतूङ्गं युगङ्गुलम् ।
कर्णा(ण्ठा)द्धृदयमानं हृदयं (यान्) नाभिसीमकम् ॥ ३६ ॥
नाभ्यन्तं मेढ्रसीमान्तं समं वा युगत्रयम् ।
मेढ्रमू (मेढ्रादू) रुदीर्घं (दैर्घ्यं) स्यात्पञ्चविंशाङ्गुलं भवेत् ॥ ३७ ॥
जानुपादतलं वेदमात्रं जङ्घोरुतुल्यकम् ।
पाणिष्ण (ष्र्ण्येर) ङ्गुष्ठसीमान्तं सार्धषोडशमात्रकम् ॥ ३८ ॥
हिक्कासूत्रादधो बाहुदीर्घं (दैर्घ्यं) पञ्चदशाङ्गुलम् ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यातप्रकोष्ठमेकोनविंशतिः ॥ ३६ ॥
v3.c24.s60.4
मध्याङ्गुल्यग्रसीमन्तं सार्धभाश्वंशकं ततम् ।
सार्धरुद्रांशं वक्त्रं च(ह्रस्व) विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ४० ॥ 80
गळतारं सार्धमष्टांशं बाहुजानु च तत्समम् ।
षट्पद्साधिकभागं स्याद्वाहुपर्यन्तविस्तृतम् ॥ ४१ ॥
सार्धविंशतिमात्रं स्यात्कचान्तरमुदाहृतम् ।
सार्धपञ्चा(चा)दशाङ्गुल्य(लं) मध्योदरविशालकम् ॥ ४२ ॥ 84
सार्धमष्टादशाङ्गुल्यं(लं) श्रोणिदेष(श) विशालकम् ।
एकोनविंशतिभागं कटिविस्तारमिष्यते ॥ ४३ ॥
सार्धद्वादशमात्रं स्यादूरुमूलविशालकम् ।
जङ्घामध्ये तु विस्तारं सार्धषड्व्यङ्गुलं भवेत् ॥ ४४ ॥ 88
नलकान्तर(कतारं) युगाङ्गुलं गुल्फतारं शराङ्गुलम् ।
प्रपदं तु षडङ्गुल्यं(लं) वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् ॥ ४५ ॥
तत्समं तर्जनीदीर्घ(दैर्घ्यं) मर्थाङ्गुलविहीनकम् ।
अन्याङ्गुली च(र्नां) दीर्घं(दैर्घ्यं) स्याद् विस्तारं तत्समूहताम् ॥ ४६ ॥ 92
कूर्परस्य तु विस्तारं सार्धषड्व्यङ्गुलं भवेत् ।
प्रकोष्ठतारं शराङ्गुल्यं मणिवन्धं युगाङ्गुलम् ॥ ४७ ॥
तलतारं शराङ्गुल्यं तत्तद्दीर्घं(दैर्घ्यं) सप्तमात्रकम् ।
मध्याङ्गुलायतं सार्धपञ्चमात्रं प्रशस्यते ॥ ४८ ॥ 96
तर्जन्यायामदीर्घं(दैर्घ्यं) स्याद्वाष्टांशं तत्प्रकल्पयेत् ।
सार्धवह्य(ह्य)ङ्गुलं दीर्घं(दैर्घ्यं) कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा॥ ४९ ॥
श्रोत्रदीर्घं(दैर्घ्यं) युगाङ्गुल्यं नालालम्बनं तत्समम् ।
अन्यान्यनुक्तसर्वाङ्गम(ङ्गान्यु)त्तमं(म)दशतालवत् ॥ ५० ॥ 100
कारयेच्छिल्पिभिः कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ५१ ॥
v3.c24.s60.5
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे भक्तलक्षणविधानं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः॥
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit