Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s7: पदविन्यास लक्षणम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s7
- Language
- English
पदविन्यास लक्षणम्
v3.c24.s7.1
अधुना पदविन्यास लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् ।
प्रथमं चैकपदं स्यात्सकलं नाममेव (एव) च ॥ १ ॥
द्वितीयं चतुष्पदं चैव नाम पैशाच(पेचक) मेव च ।
तृतीयं नवपदं चैव नाम पीठमिति स्मृतम् ॥ २ ॥
चतुर्थं षोडशपदं महापीठमिति स्मृतम् ।
पञ्चमं पञ्चपञ्चाशमुपपीठमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥
षष्ठमं (ष्ठं च) षष्ठषष्ठांशं चोभ्रपीठं च कथ्यते ।
सप्तमं सप्तसप्तांशं स्थण्डिलं परिकीर्तितम् ॥ ४ ॥
अष्टमं तु चतुःषष्टिपदं चण्डितमीरितम् ।
कथित (उक्त) मेकाशीतिपदं नवमं परमशायि (यि) कम् ॥ ५ ॥
दशमं शतपदं स्यान्नाममा (म चा) सनमीरितम् ।
एकादशं तथा प्रोक्तं चैकविंशच्छतं पदम् ॥ ६ ॥
स्थानीय नाममे (म चै) व तु चाथ द्वादशकं तथा ।
वेदाधिकयं [स] चत्वारिंशदेव (देश्यं) शताधिकं पदम् ॥ ७ ॥
त्रयोदशं तथा प्रोक्तं नवषष्ट्यधिकं शतम् ।
पदमेवं विधिं ज्ञात्वा नाम चोभयचण्डितम् ॥ ८ ॥
चतुर्दशं तथा प्रोक्तं षण्णवत्यधिकं शतम् ।
नाम तद्भवमेवं तु अ (चा) थ पञ्चदशं तथा ॥ ६ ॥
पञ्चविंशपदाधिकयं शतद्वयपदान्वितम् ।
नामं (म) महासनं प्रोक्तमथ षोडशकं तथा ॥ १० ॥
सप्ताष्टाधिकं द्विशतं पद्माग्र्सं पदं भवेत् ।
तथा वै सप्तदशकं नवाशीतिशतद्वयम् ॥ ११ ॥
त्रियुतं पदमेवोक्तं तथाष्टादशमं (कं-) तथा ।
चतुर्विंशत्सत्रिशतं चैव कयाष्टिकं भवेत् ॥ १२ ॥
v3.c24.s7.2
एकोनविंशति तथा चैव(सैकं)षष्टिशतत्रयम् ।
गणितं पदमित्येवं तथा विंशतिकं ततः ॥ १३ ॥
चतुःशतपदं चैव प्रोक्तं कुर्याद्वि(सूर्यवि)शालकम् ।
तथा चैकविंशतिकं नैकपञ्चाष्टमाधिकम् ॥ १४ ॥
चतुःशतपदं युक्तं सुसंहितमितीरितम् ।
तथाऽपि द्वाविंशतिकं वेदाशीतिचतुःशतम् ॥ १५ ॥
पदं सुप्रतिकान्तं स्यात्त्रयोविंशद्विधानके ।
नवविंशत्पञ्चशतं पदमेतद्विशालकम् ॥ १६ ॥
चतुर्विंशद्विधाने तु पदाधिक्यं(क्य)ससप्तति ।
पञ्चशतपदयुतं विप्रगर्भमिति स्मृतम् ॥ १७ ॥
पञ्चविंशद्विधाने तु पञ्चविंशत्सट्शतम् ।
पदं विवेश(विश्वेशं) संज्ञत्वा(य) नाममे(त्वे)वं प्रकीर्तितम् ॥ १८ ॥
षड्विंशतिविधाने तु षट्सप्ततिकसंयुक्तम् ।
षट्शतं पद(दं) संज्ञात्वा(य) विपुलं(लं) भोगमिति (गं तु) स्मृतम् ॥ १६ ॥
सप्तविंशद्विधाने तु नवविंशतिसप्तशः ।
शतयुतं पदं चैव विप्रकान्तमिति स्मृतम् ॥ २० ॥
तथाऽपि चाष्टाविंशत्ये वेदाशीतिं च मा(शीत्या तथा)धिकम् ।
सप्तसंख्याशतयुतं विशालाक्षमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥
नवविंशद्विधाने तु चत्वारिंशैकमा(कं चा)धिकम् ।
अष्टशतपदं(दं) युक्तं विप्रभक्तीति(क्तिस्तु) कीर्तितम् ॥ २२ ॥
तत्र त्रिंशद्विधाने तु पदं नवशतं तथा ।
एवं विश्वेशसारं च चैकत्रिंशद्विधानतः ॥ २३ ॥
एकषष्टिसमाधिक्यं पदं नवशतयुतम् ।
एवमीश्वरकान्तं स्याद्वात्रिंशद्विधानके ॥ २४ ॥
चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसम्मितम् ।
एवं तु चन्द्रकान्तं स्यादेवमुक्तं पुरातनैः ॥ २५ ॥
चतुःसूत्रंतु (त्रेण) संयुक्तं सकलमेकपदं भवेत्(स्यात्) ।
तत्पूर्वसूत्रमादित्यं दक्षसूत्रं यमाख्यकम् ॥ २६ ॥
v3.c24.s7.3
प्रत्यक्सूत्रं जलेशे स्यात्सौम्यसूत्रं नृपाहरम् ।
देवतागुरुपूजार्थं चान्निकायार्थमेव वा ॥ २७ ॥
यतीनामासना[श्रौ]यापि भोजनार्थं सनातनम् ।
पैतृकार्थं तु संख्य(न्यं) एवं तु सकलं स्मृतम् ॥ २८ ॥
पैशाचा(पेचकम)एसुत्रेण संयुक्तं तु चतुष्पदम् ।
पैशाचेश(पेचके ईश)पदे स्थाप्य(व्यं) वह्नेश वा (ह्वेशा)ऽभिदे(दै)वतम् ॥ २९ ॥
पवने वायुकोष्ठे तु गगनं चैव नैऋते ।
एवं तद्व(ट्रू)ष्टपूजार्थं स्नपने स्नाजनार्थंकम् ॥ ३० ॥
महापीठपदे मध्ये ब्राह्मणास्य (ब्रह्माणञ्च ) चतुष्पदम् ।
तद्बहिः सूत्रदेशेशादापवक्षा(त्सा)र्यकं (कौ) तथा ॥ ३१ ॥
सावित्रं च विवस्वां (स्वन्तं ) च इ(चे)न्द्रं चैव तु मित्रकम् ।
रुद्रं चैव(च) भूधरं चैव ए(त्वे)वं प्रदक्षिणं क्रमात् ॥ ३२ ॥
तद्बहिः परितः सूत्रे चैशं चैव जला[य]न्तकम् ।
आदित्यं विमृशं चैव कृशानुं विततं(थं) तथा ॥ ३३ ॥
यमं च भृङ्गराजं च पितृसुग्रीवकौ तथा ।
[वरुणं] शोषं मारुतं [चैव] मुख्यसोमादित(तीं)स्तथा ॥ ३४ ॥
पञ्चपञ्चामरान् प्रोक्तं(क्तान) पैशात्तु पूर्ववत्क्रमात् ।
एवं सूत्रस्थितान्देवान्पदस्थांश्चोपपीठके ॥ ३५ ॥
एतेषामु(पुत्र)क्तसर्वेषु पदेषु द्वयमुच्यते ।
तन्मण्डूकं पदं चैव यं(यत्) तत्परमशायिकम् ॥ ३६ ॥
युग्मं हि निष्कलं प्रोक्तमयुग्मं सकलं तथा ।
एतत्पदद्वयं सर्वं(र्वे)वास्तूनां हि सनातनम् ॥ ३७ ॥
एतत्पदस्थितं( स्थानां) सर्वदेवानां रूपमुच्यते ।
त्रिंशत् [तु] सूत्रसंयुक्तं चाष्टाविंशत्तु सन्धिभिः ॥ ३८ ॥
चतुष्कैश्च पदाधिक्यं त्रिंशत्संयुक्तमेव च ।
षट्कद्वादशसंयुक्तं कर्णे शूलं चतुष्टयम् ॥ ३९ ॥
मध्ये चाष्टकसंयुक्तं सूत्र (त्रं) मण्डूकनामकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुःसूत्रं षोडशान्य (शम)त्र सूत्रकम् ॥ ४० ॥
v3.c24.s7.4
दक्षिणाद्युत्तरान्तं स्यात्पूर्वादिपश्चिमान्तकम् ।
एते ( एतत् ) विंशतिसूत्रं स्यात्कर्णासूत्रं चतुष्टयम् ॥ ४१ ॥
एतद्बहिस्तथैशाश्चतुष्कर्णे प्रदिक्षिणे ।
अपवत्सापवत्स्यश्च (योः) प्रत्यग(त्येका)र्धार्धभोग्यकः ॥ ४२ ॥
सवित्रं चैवं सावित्रं देवार्धार्धपदे स्थितम् ।
इन्द्रं चैवेन्द्रराजं च प्रत्येकार्धपदे पराः (रे) ॥ ४३ ॥
रुद्रो रुद्रजयं चै (यश्चै) व चार्थार्धपदभोगिनः(नौ) ।
एवं चाष्टामराः प्रोक्तास्तद्बहिश्च समारभेत् ॥ ४४ ॥
ईशानश्चैव पर्जन्यः अ(न्यश्चा)ग्निः पूषाग्निकोष्ठके ।
मृगश्च (पिता) दौवारिकश्चैव कोणे नैर्ऋत्यदेशके ॥ ४५ ॥
रोगं (वायु) नाश( नागो ) द्वयो वायुकोणे चार्धार्धपदेश्वरे(रः) ।
बहिश्चतुष्पटक( ष्कस )तत्पार्श्वे चतुष्कोणे समारभेत् ॥ ४६ ॥
जयन्तस्तत्परे सौम्ये [व्य]न्तरिक्षे( क्ष ए )कपूर्वकं ।
वितथश्चैकपदे पूर्वं दक्षिणे [ए]कपदे मृगः ॥ ४७ ॥
सुग्रीवो दक्षिणे चैव गोधै( धै )कपदे ( दे ) पश्चिमे ।
प्रत्यक् चैव पदं मुख्यम्(ख्य उ )दितश्चोत्तरेऽपि च ॥ ४८ ॥
पूर्वाह्निकं मध्यस्थसूत्रस्य सौम्यदिक्द्विपदे ।
तच्चोत्सरे महेन्द्रस्य द्विपदं दक्षिणे तथा ॥ ४६ ॥
सत्यस्य द्विपदं तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम्( स्य ) ।
दक्षिणे मध्यसूत्रस्य पूर्वं च द्विपदं यमः ॥ ५० ॥
तत्पूर्वे द्विपदे स्थित्वा (स्थाप्यं) राक्षसं चैव पश्चिमे ।
गन्धर्वे (र्व) द्विपदे स्थाप्यं भृश( पस्य ) [तद्] द्विपदं भवेत् ॥ ५१ ॥
पश्चिमे मध्यसूत्रस्य दक्षिणे वरुणं( णः ) स्थितः ।
द्विपदं (दे) पुष्पदन्तस्य द्विपदं चोत्तरे तथा ॥ ५२ ॥
द्विपदे द्विपदे चैव चेश्वरः शोषरोगयोः ।
तत्तत्पदं ज्ञात्वा चतुर्दिक्षु क्रमाद्बुधः ॥ ५३ ॥
चरकीशानबहिः स्थाप्या विदारी पावके विधिः ।
बहिर्नैर्ऋत्यस्यै( स्य ) बाह्ये पूतना च बहिस्तथा ॥ ५४ ॥
v3.c24.s7.5
वायुकोणाग्रप्रदेशे तु वाह्ये वा (त्त) पापराक्षसी ।
एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ॥ ५५ ॥
एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदं विधिम् ।
पूर्वं रसपदं चैव तदेवार्यमनः (मर्यम्णः) स्मृतम् ॥ ५६ ॥
दक्षिणे रसपदं चैव विवस्वान् (स्वतः) एव कथ्यते ।
पश्चिमे षट्पदं चैव मित्रस्य मि(त्ये)ति [द्धि] संस्मृतम् ॥ ५७॥
सौम्ये रसपदं चैव भूधरस्य चतुष्टयम् ।
चतुर्दिक्ष्वन्तराले च ई (ली) विशादीनि (दि च) चतुष्टयम् ॥ ५८ ॥
तत्तच्चतुष्पदे सर्वे कर्णो चाश्रयमीरितम् ।
भूधरस्य ततः पूर्वे द्विपदा(दे) चापवत्सथा ॥ ५९॥
भार्य[क]स्य पदे सौम्ये भ(म्येऽ)पवत्स्या(त्स्यस्य) द्वयोस्तथा ।
पूर्वे रसपदाद्वाह्ये द्विपदे च सवित्रकः ॥ ६० ॥
विवस्वती (तो) द्विपूर्वादिद्व्यंशं (द्वयंशं) साविन्द्र(त्र)मेव च ।
दक्षे रसपदात्प्रत्यक् द्विपदे च तथै(चे)न्द्रकः ॥ ६१ ॥
मित्रकस्य पदे याम्ये द्विपदे इन्द्रजयस्तथा ।
पश्चिमे रसपदात्सौम्ये द्विपदे रुद्रदेवता ॥ ६२ ॥
सौम्ये रसपदात्प्रत्यक् द्वयंशे रुद्रजयस्तथा ।
एवमन्तर्गते देवांस्तद्वाह्ये देशे राक्षसान् ॥ ६३ ॥
इन्द्रे चैव पदे भानुश्चाग्निश्चैव पदा(देऽ)धिके ।
यमे चैव पदे चक्रि(क्री) नैर्ऋत्ये [ए] कपदेपितत् (ता) ॥ ६४॥
जलेशै(श ए)कपदे प्रत्यक् पवनेकपदे मरुत् ।
सौम्ये चैकपदे चै(च) न्द्रश्चेशस्यैकप [दं] दै (दे) शके ॥ ६५॥
पर्जन्ये(न्यस्यै) कपदं चैव चेशकस्य तु दक्षिणे ।
जयन्तस्य पदं चैकं पर्जन्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६६ ॥
महेन्द्रस्य पदं चैकं जयन्तस्य तु दक्षिणे ।
सत्यकस्य पदं चैकमादित्यस्य तु दक्षिणे ॥ ६७ ॥
भृशस्यैकपदं प्रोक्तं सत्यकस्य तु दक्षिणे ।
अन्तरिक्षस्यैकपदं वह्निकोणास्य चोत्तरे ॥ ६८ ॥
v3.c24.s7.6
पूपस्य(प्यश्च) पदमेकं स्याद्याग्निकोणस्य पश्चिमे ।
विधात(तथ)स्य पदं चैकं पूषकस्य तु पश्चिमे ॥ ६६ ॥
गृहक्षतस्यैकपदं विधात(तथ)स्य पश्चिमे ।
गन्धर्वस्य पदं चैकं धर्मदेवस्य पश्चिमे ॥ ७० ॥
भृङ्गराजस्यैकपदं गन्धर्वस्य तु पश्चिमे ।
मृध(मृश)स्यैकपदं शस्तं भृङ्गराजस्य पश्चिमे ॥ ७१ ॥
दौवारिकस्यैकपदं गगनस्य तु चोत्तरे ।
सुग्रीवस्य पदं चैकं दौवारिकस्य चोत्तरे ॥ ७२ ॥
पुष्पदन्तस्यैकपदं सुग्रीवस्य तु चोत्तरे ।
असुरस्यैकपदं शस्तं वरुणस्य तु चोत्तरे ॥ ७३ ॥
शोषकस्य पदं चैकं चासुरस्य तु चोत्तरे ।
रोगस्यैकपदं प्रोक्तं शोषकस्यैव चोत्तरे ॥ ७४ ॥
नागस्यैकपदं शस्तं पवनस्य तु पूर्वके ।
मुख्यस्यैकपदं ज्ञात्वा नागस्यैव च पूर्वके ॥ ७५ ॥
भल्लाटस्य पदं चैकं प्रोक्तं मुख्यस्य पूर्वके ।
सोमस्यैकपदं शस्तं सोमदेवस्य पूर्वकम् ॥ ७६ ॥
अदितेस्तु पदं चैकं शस्तं मृगान्तु(गस्य) पूर्वके ।
अदितीशानयोर्मध्ये चोदिते(तै)कपदं भवेत् ॥ ७७ ॥
हेमवर्णं चतुर्हस्तं चतुर्वक्राष्टलोचनम् ।
श्वेतवस्त्रजटामौलियज्ञसूत्रोत्तरीयकम् ॥ ७८ ॥
कर्णकुण्डलसंयुक्तमष्टकर्ण चतुर्गलम् ।
कमण्डलुं चाक्षमाला च वामसव्यकरौ(राभ्यां) धृतौ(तम्) ॥ ७९ ॥
अभयं(ये) दक्षिणे पूर्वेऽन्तस्य वा वरदे [इ]तरे ।
सर्वाभरणसंयुक्तं गण्डेन तिलकान्वितम् ॥ ८० ॥
पदे सर्वेषु मध्ये तु सृष्ट्यर्थमिति रूपकम् ।
एवं पितामहं ध्यात्वा(येत्) पद्मसिंहासनोपरि ॥ ८१ ॥
रक्तवर्णं चतुर्हस्तमेकवक्त्रं द्विनेत्रकम् ।
करण्डमकुटोपेतं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ॥ ८२ ॥
v3.c24.s7.7
सर्वाभरणसंयुक्तं परहस्तौ चाब्जधारिणौ (धृताब्जकौ) ।
पूर्वे च त्वभयं (यं) सर्वे (र्वो) वरदं (दौ) वामहस्तकौ ॥ ८३ ॥
एवमार्यदेवस्य [च] ध्यात्वा धेनुञ्च पूर्ववत् ।
श्वेतवर्णं चतुर्हस्तं परे पाशाङ्कुशौ धृतौ ॥ ८४ ॥
शेषमा (षं तथा) र्यवत्प्रोक्तं ध्यात्वा देवं विवस्वत(न्त)म् ।
श्यामवर्णा (र्णंः) तु मित्रं (त्रः) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ८५ ॥
भूधरं हेमवर्णं तथाब्जपाशापरं (रे) करे ।
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा वास्तुभूतोपरिस्थितम् ॥ ८६ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
श्वेतवर्णातिरिक्तार्थं हेमवर्णीशुकाम्बरम् ॥ ८७ ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं वरदं चाङ्कुशोधृतम् (च धृताङ्कुशम्) ।
अपवत्समिति प्रोक्तं चापवत्साञ्च (स्यं च) रक्तकम् ॥ ८८ ॥
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा समिन्द्रं (सवित्रं) रक्तवर्णवत् ।
द्विभुजान्तं समुद्धृत्य शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् ॥ ८६ ॥
साविन्द्र (श्रं) श्यामवर्णा (र्णी) वा (च) रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
इन्द्रस्य रक्तवर्णं च चेन्द्रराजस्य हेमवत् ॥ ६० ॥
सर्वाभरणसंयुक्त(क्तं) रौप्य (रूप) दृष्टिसमन्वितम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ॥ ६१ ॥
रुद्रौ च रक्तवर्णौ च द्विभुजौ च त्रिनेत्रकौ ।
त्रिशूलौ वरदौ चैव चर्माम्बरोत्तरीय कम् (कौ) ॥ ६२ ॥
जटामकुटसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितौ ।
वृपारूढां (ढं) सदेवीं च व्याघ्रचर्माम्बरं (रं) तथा ॥ ६३ ॥
श्वेतवर्णनिभं चैव सर्वाभरणशोभितम् ।
दक्षिणे च करे ऽङ्कूं (टङ्कं) हरिणीं वामके करे ॥ ६४ ॥
अभयं पूर्वके ऽसव्ये वरदं वामहस्तके ।
ईशमूर्तिमिति ध्यात्वा रक्तवर्णं च शीष्पतम् (शचीपतिम्) ॥ ६५ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च र(त)श्चैरावतवाहनम् ।
वराङ्कुशधरं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ६६ ॥
v3.c24.s7.8
नीलाम्बरधरं चैव यज्ञसूत्रोत्तरीयधृत्(तम्) ।
अग्निवर्णं चाग्निदेवं मेषवाहनसंयुतम् ॥ ९७ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च ज्वालासदृशमूर्ध्वजम् ।
स्रुक्स्रुवं पाणियुगले स्वाहादेव्या च संयुतम् ॥ ९८ ॥ 196
सर्वाभरणसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
महिषारूढं त्रिणे(ने)त्रं च ज्वालासदृशकुन्तलम् ॥ ९९ ॥
त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते पाशं वामकरेऽधरे ।
धूम्रवर्णं रक्तवस्त्रं देव्या यम्या च संयुतम् ॥ १०० ॥ 200
यमं ध्यात्वा यथोक्तवत् सर्वाभरणभूषितम् ।
नरारूढं निर्ऋतिं द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०१ ॥
[श्र] सव्यहस्ते गदां चैव वरदं वामहस्तके ।
श्यामवर्णो(र्यामि)न्द्रेन्द्र्यां(न्या) च संयुक्तं रक्तवस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ 204
करण्डमकुटोपेतं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् ।
वरुणं मकरारूढं भरण्या सह सेवितम् ॥ १०३ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ।
पाशाङ्कुशधरं चैव धवलं रक्तं(क्त)वाससम् ॥ १०४ ॥ 208
यज्ञसूत्रोत्तरीयं च नानाभरणभूषितम् ।
वायुदेवं मृगारूढं मारुत्या सह सेवितम् ॥ १०५ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च पाशं च वरदं तथा ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा शशिरूपमिहोच्यते ॥ १०६ ॥ 212
द्विभुजं च द्विनेत्रं च पङ्कजद्वयधारिणम् ।
अश्वारूढं चन्द्रिकया संयुक्तं श्वेतवर्णकम् ॥ १०७ ॥
श्वेताम्बरधरं यज्ञसूत्रं च मकुटान्वितम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं सौम्यं ध्यात्वा यथोक्तवत् ॥ १०८ ॥ 216
पर्जन्यं रक्तवर्णं च महा(जय)न्तं श्यामवर्णकम् ।
महेन्द्रं पीतवर्णं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १०९ ॥
करण्डमकुटोपेतं सर्वाभरणशोभितम् ।
पाशपद्मावधारौ च (दाधरौ चैव) रक्तवस्त्रोत्तरीयकौ (कम्) ॥ ११० ॥ 220
v3.c24.s7.9
सत्यं च श्वेतवर्णं च भृङ्गेशं धूम्रवर्णकम् ।
नीलवर्णं चान्तरिक्षं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ॥ १११ ॥
दण्डं पाशं च शूलं च वरदं च यथाक्रमम् ।
शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११२ ॥ @H 224
पूषं च (पाशं) रक्तवर्णं च वितथं [च] पीतवर्णकम् ।
गृहक्षतं कृष्णवर्णं [च] यमर्कं रक्तपीतकम् ॥ ११३ ॥
गदा (दां) शूलञ्च (लं च) शक्तिञ्च (क्तिं च) त्रयः पाशौ समुद्धृतौ ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं करण्डमकुटान्वितम् ॥ ११४ ॥ @H 228
गन्धर्वं रक्तवर्णं च भृङ्गस्याञ्जनवर्णकम् ।
मृशस्य धूम्रवर्णं च शेषं प्रागुक्तवद्द्भवेत् ॥ ११५ ॥
दौवारिकः (कं) श्यामवर्णं सुग्रीवं रक्तवर्णकम् ।
पुष्पदन्तं तथा कृष्णं गदापाशोद्धृतं तथा ॥ ११६ ॥ @H 232
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं वस्त्रं च मकुटद्वयम् ।
असुरं कृष्णवर्णं च शोषस्य धूस्रवर्णकम् ॥ ११७ ॥
रोगं च कृशरूपं स्याद्रक्ताक्षौ (क्षं) श्वेतवर्णिकौ (कम्) ।
शूलं कपालं चोद्धृत्य शेषं प्रागुक्तवद्द्भवेत् ॥ ११८ ॥ @H 236
भुजङ्गाननं नागस्य पीतवर्णकरद्वयम् ।
मुसलं शूलमुद्धृत्य सर्वाभरणभूषितम् ॥ ११९ ॥
मुख्यं गजमुखं चैव द्विभुजं मकुटान्वितम् ।
रक्तवर्णांशुकोपेतं श्यामवर्णांशशोभितम् ॥ १२० ॥ @H 240
पाशाङ्कुशोद्धृतौ हस्तौ सर्वाभरणभूषितम् ।
भल्लाटं मेषवक्त्रं च जयं (शेषं) तत्पूर्ववद्द्भवेत् ॥ १२१ ॥
मृगस्य मृगवक्त्रं च मृगवर्यानि (र्णां च) मौलिका (कम्) ।
शूलं च खेटको (कमु) द्धृत्य अ (चा) दितिं नीलवर्णिक (का ) म् ॥ १२२ ॥ @H 244
खड्गं कपालमुद्धृत्य मकुटाभरणान्वित ( ता ) म् ।
उदितं रक्तवर्णं च सिंहवक्त्रं गदाधरम् ॥ १२३ ॥
शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा चैवं प्रोक्तं पदेऽमरात् ।
चरकी श्वेतवर्णा च विदारी रक्तवर्णिका ॥ १२४ ॥ @H 248
v3.c24.s7.10
पूतना श्यामवर्णा च नीला स्यात्तापराधसी ।
एवं चतुर्विधाः प्रोक्ताः शूलं कपालमुद्धृतौ ॥ १२५ ॥
रक्तवस्त्रधरास्तासां दंष्ट्रा[चा] प्रविलोचनी(ने) ।
रक्तकेशीविकीर्णाश्च चैशादिकर्णयोर्व(कर्णानां च) हिः ॥ १२६ ॥
252
स्थितवास्तुपुरुषोर्ध्वे(पे)तन्ब्रह्मादिदै(दै)वतान्यस्थितान् ।
तद्वास्तुपुरुषं ज्ञात्वा ब्रह्मांशं मध्यकायं च ॥ १२७ ॥
आर्यस्य च पदे मूर्द्धि(र्धा) प्रागुदङ्मुखतो विदुः ।
ऐशाने कोणसूत्रे तु सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२८ ॥
256
नैर्ऋत्ये कोणसूत्रे तु सव्यपादं प्रसारितम् ।
अग्निकोणे तु सूत्रे तु [अ]सव्यहस्तं प्रसारितम् ॥ १२६ ॥
वायुकोणे च सूत्रेत्वा(तु वा)मपादं प्रसारितम् ।
विवस्वति पदे चैव दक्षिणं पार्श्वमीरितम् ॥ १३० ॥
260
भूधरस्य पदे चैव वामपार्श्वं विधीयते ।
मित्रस्य च पदे चैव ज्ञात्वा मेद्रमुदीरितम् ॥ १३१ ॥
कर्णे मर्मशिरा प्रोक्ता षड्विशद्(वंशं) हृदये कचम(यमेकम्) ।
पश्चिमे दक्षिणे वंशे। मूलं तत्रागुदमयोः ॥ १३२ ॥
264
एवं वास्तुपुरुषं कुब्जं च कुटिलि(ल)कं कृशम् ।
वास्तुवस्तु प्रयत्नेन देवानां तु नृणां तथा ॥ १३३ ॥
शुभाशुभविधातारं तस्याङ्गानि (ङ्गानि) न पीडयेत् ।
अज्ञानादङ्गहीनं च( चेत् ) कर्ता चैव विनश्यति ॥ १३४ ॥
268
तस्मात्तु शिल्पिभिः(नः) प्राज्ञैः(ज्ञ) ऊहापोहान्न योजयेत्(युः) ।
देवानामपि सर्वेषां ब्रह्मांशां(शो) पश्य(बलिं) ते विदुः ॥ १३५ ॥
तत्तत्पदेऽमरान् सर्वान् स्थितान्भक्ति प्रदक्षिणम् ॥ १३६ ॥
v3.c24.s7.11
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे पदविन्यास लक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।