History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v2.c23.265

v2.c23.265

⁵⁶³ नक्षत्रदेवता ह्येता एताभिर्यज्ञकर्मणि । यजमानस्य शास्त्रज्ञैर्नाम नक्षत्रजं स्मृतम् ॥ वेदाङ्गज्योतिष (ऋ.) verse 28. In the Vedic Literature and in the Vedāṅga Jyotiṣa the nakṣatras are enumerated from Kṛttikā to Apabharaṇī and not from Aśvinī to Revatī as in medieval and modern times. For the position of Abhijit, vide Tai. Br. I. 5. 2. The nakṣatras and their presiding deities may profitably be specified here. Some of the names differ from the modern ones. The oldest lists are in the Atharvaveda (19. 7. 2-5) and Tai. S. IV. 4. 10. 1-3, Tai. Br. I. 5. 1 and III. 1. 1. कृत्तिका-अग्नि, रोहिणी—प्रजापति, मृगशीर्ष or मृगशिरः (इन्वका in तै. सं.)—सोम, आर्द्रा (बाहू in तै. सं)—रुद्र, पुनर्वसू—अदिति, तिष्य (पुष्य in अथर्व०)—बृहस्पति, आश्लेषा (आश्लेषा in अथर्व०)—सर्पाः, मघा-पितरः, फल्गुनी (पूर्वा)—अर्यमा, फल्गुनी (उत्तरा)—भग, हस्त-सवितृ, चित्रा (त्वष्टृ), निष्ट्या (स्वाति in अथर्व०)—वायु, विशाखे-इन्द्राग्नी, अनूराधा (or अनुराधा)—मित्र, ज्येष्ठा (रोहिणी in तै. सं.)—इन्द्र, मूल (विचौ in तै. सं.)—पितरः (निऋर्ति in ब्राह्मण्ड and शाङ्खायनगृह्य and प्रजापति acc. to others), अषाढा (पूर्वा)—आपः, अषाढा (उत्तरा)—विश्वेदेवाः, श्रोणा (श्रवण in अथर्व०)—विष्णु, श्रविष्ठा (or धनिष्ठा)—वसवः, शतभिषक्—वरुण (called इन्द्र in तै. सं.), प्रोष्ठपदा (पूर्वाभाद्रपदा)—अजएकपात्, प्रोष्ठपदा (उत्तरा भाद्रपदा)—अहिर्बुध्न्य, रेवती—पूषन्, अश्वयुक् (अश्विनी)—अश्विनौ, अपभरणी (भरणी in अथर्व०)—यम. The deity of अभिजित् is ब्रह्मा. These are given also in शाङ्खायनगृह्य I. 20, विष्णुधर्मसूत्र 78. 16-17, वैखानसस्मार्त (III. 20). Some give इन्द्र as the deity of चित्रा. In the वेदाङ्गज्योतिष (ऋग्वेदीय), विष्णु ध. सू., शाङ्खा. गृ., भग and अर्यमा are the presiding deities of पूर्वा फल्गुनी and उत्तरा फल्गुनी respectively.