Pramāṇa · Search · About · API

Vada in Theory and Practice: Studies in Debates, Dialogues and Discussions in Indian Intellectual Discourses c6.s6.t4: The Reconciliation

Vāda in Theory and Practice: Studies in Debates, Dialogues and Discussions in Indian Intellectual Discourses c6.s6.t4

Language
English

The Reconciliation

c6.s6.t4.1

At the age of 42, five years before his untimely demise, Dara Shikoh had completed *Samudrasaṅgama* — translation of his Persian work *Mazm-ul-Baharain* into Sanskrit. *Sirr-e-Akbar*, comprises his translations of fifty-two Upaniṣads into Persian. In *Samudrasaṅgama* he envisaged the bridges across two powerful streams of ideologies and created a synthesis of Sufi traditions of Islam and Upaniṣadic philosophy. “I have called this text as *Samudrasaṅgama* because it is a confluence of two seas of knowledge” he says in the beginning (*jnānyor dvayar api matasamudrayor iha saṅgama iti ca asya nāma ca asthāpayaṁ* — *Samudrasaṅgama* I.2). There are twenty sections in *Samudrasaṅgama* covering comparative studies between Vedāntic concepts and Islamic view with regard to the five elements, sense-organs (*indriyas*), meditation, qualities of God, concept of soul and its relations with God, concept of creation, concept of light (*nūra*), realization of God, names of God and other terms related to Him, the concept of *siddhas*, concepts of time and space, earth and its localities as described in both the traditions, other worlds, the cosmos, concept of *pralaya* (dissolution) and the concept of *mokṣa*. After juxtaposing the theories on these categories in Vedic and Islamic thoughts and analysing them in contrast to each other, Dara opines that only terms and definitions differ, the fundamentals do not. He sees *ekavākyatā* (unity) and says that those who find difference between these two are devoid of wisdom (*bhedavādinastu kuṇṭhitamatayaḥ*). The sufis to Dara are Aikātmyavādins (advocates of unity between the two traditions).

c6.s6.t4.2

There are differences on the border lines which Dara minutely notes. For example in Islamic philosophy there are five types of inner organs whereas the Vedic view upholds four types of *antaḥkaraṇas*.

c6.s6.t4.3

In fact, *Samudrasaṅgama* is a condensation of ideas Dara had developed after prolonged discussions with *maulavīs*, *pīrs*, *faqīrs*, scholars like Paṇḍitarāja Jagannātha, saints like Bābā Lāldās Bairāgī and others. He calls the philosophy thus developed by him as Satyaikātmatāvāda (true monism). He refers to the scholars of Hinduism as *paripūrṇa vaidikas*. There are records of seven dialogues between him and the saint Bābā Lāldās whom he has described as *caitanyasvarūpa-jñānamūrti* in his *Samudrasaṅgama*. These dialogues with Bābā Lāldās were recorded by Ray Jadhav Das and Chandrabhan Brahman, who was a scholar of Persian and Sanskrit. He helped in rendering these texts into Persian. Translation of fifty-two Upaniṣads in his *Sirr-e-Akbar* was aimed at building the bridges between diverse philosophical traditions and creating an understanding of the Asian spirit and philosophy. At the same time, he must have had a political angle as the heir apparent — he wanted to translate his vision of Asian culture as well, by the way of inculcating his ideas in the socio-political system.

c6.s6.t4.4

Dara sees certain obvious equations between Vedānta and Islam. The five elements *ākāśa*, *vāyu*, *tejas*, *jala* and *pṛthvī* are named as *unsūre ālam*, *vāda*, *ātaśa*, *āba* and *ṣoka* in Islamic philosophy and in the same way they are supposed to be the material causes of the universe. By creating hermeneutics, Dara further develops the concept of *ākāśa*, which is of three types — *bhūtākāśa*, *cidākāśa* and *cittākāśa*. The former envelops all material, the second envelops the cosmos and the third one is the Ultimate Reality. In the same way Dara locates affinities to finding out the similarities in terms for sense-organs and the subjects of the sense-organs (*tanmātras*). He based his critique on *Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad*, *Yogavāsiṣṭha* and *Vedāntaratna-mañjūṣā*. The presiding deities of the three *guṇas* (*sattva*, *rajas* and *tamas*) are Brahmā, Viṣṇu and Śiva and they are equated with Jibariāla, Mikaila and Isarāphīla in Islamic concepts. The concepts of *jīvātman* and *paramātman* have their counterparts in Islamic traditions as *rūhajūjaī* and *rūhakulī*. *Rūha-e-Azam* is the Supreme God. He produces Sanskrit translation of Koran IV.35 to support the contention that Almighty God can be seen. In the same way the idea of *mukti* (salvation) also gets new dimensions through hermeneutics.¹⁹⁷

c6.s6.t4.5

*Mazm-ul-Baharain*, the Persian original of *Samudrasaṅgama*, made an everlasting impact on world thought. Within 100 years of its composition, it was translated into Arabic.

c6.s6.t4.6

Dara Shikoh was not alone in visualizing the harmony and meeting grounds between diverse faiths. Parallel to verbal duals or clashes in debates there were stalwarts seeking resolution of differences and envisaging a unifying approach. A series of Cāturmatasāmarasya works (on the harmony between four tenets) continued with this approach. Appayya Dīkṣita authored *Nayamañjarī*, *Nayamayūkhamālā*, *Nayamaṇimālā* and *Nayamuktāvalī*. These four texts by him taken together are called *Adhikaraṇasāra*. Madhusūdana Sarasvatī also worked with a holistic perspective. The tradition of Sāmarasya-texts has continued till the recent times in the works of Polaga Rama Shastri and Lakshmipuram Shrinivasacharya.

c6.s6.t4.7

*Mahānirvāṇatantra*, a text marking the beginnings of modern Indian philosophy, was created at the end of this phase between 1775–1875, by unknown author/authors, most probably in Bengal. It is different from *Nirvāṇatantra* and could be a revised version of a Buddhist text recast in Vedāntic garb.¹⁹⁸ Sures Chandra Banerji suggests that the entire text is a fabrication by Hariharānandanātha, preceptor of Raja Rammohun Roy (1772–1833), as it reflects the reformist views and the first edition of the text was brought out by Ādi Brahma Samāj, which was founded by Roy.¹⁹⁹

c6.s6.t4.8

Deviating from the earlier Tantras and tāntric cults, *Mahānirvāṇatantra* specifies the method of *brahma-dīkṣā* as the best form of initiation. The following topics have been dealt it in the fourteen *ullāsas* (chapters) — liberation, meditation, Supreme *Brahman*, meditating upon the *parā-prakṛti*, rescuing the *mantras* and purifying the *tattvas*, etc., *śrīcakra* and *homacakra*, the *kavacas* (protecting spells) and the concept of *kula*, *varṇāśramācāradharma* (duties of different castes), *kuśaṇḍikā* (the pedestral for *havana*) and ten secraments, *śrāddha* and *abhiṣeka* rites, *prāyaścitta* (expiation rites), *vyavahāra* (legal matters), *vāstu* and *grahayāga*, establishment of *śivaliṅga* and four kinds of *avadhūtas* (ascetics). It makes a unique synthesis of Vedic ritualism with tantric Śaivism and prescribes two types of *sandhyās* — *vaidikī* and *tāntrikī*; differing on the type of *upāsanā*. It also preserves the chanting of *brahma-mantra*, and *gāyatrī-japa*.²⁰⁰

c6.s6.t4.9

In fact, this Tantra seeks to envisage a new social order by synthesizing Vedāntic and Śaivite world-views, the Upaniṣadic philosophy and reformist social thoughts, the Tantra and Smṛti, the Śākta monotheism and the cult of Durgā, Mahāvidyā and Lakṣmī. It also advocates a balanced and precautionary use of five *makāras* — *madya* (wine), *māṁsa* (meat), *matsya* (fish), *mudrā* (parched cereals) and *maithuna* (sexual union — normally with one’s wife) for the members of the *cakra* (circle), warning against their misuse.²⁰¹ The initiation in Tantra leads to the annihilation of caste, but caste system is to be accepted before the initiation. *Mahānirvāṇatantra* even introduces a fifth caste — the *sāmānya* — or the common class formed by the mixture of all castes and both śūdras and the members of the fifth *sāmānya* caste to perform the rites prescribed in the Āgamas to.²⁰² In this way, it leads to a demolition of the caste system itself. It also authorizes all the five *varṇas* to get initiation as *avadhūtas*.²⁰³ There are ideas providing the glimpses of the dawn of a new age — admonition against any brutality against one’s wife²⁰⁴ and recommendation on women education, etc.²⁰⁵ *Dāna* (charity), according to *Mahānirvāṇatantra*, is the best practice leading to all kinds of *siddhis* in the age of Kali, but only the poor person engaged in good deeds is eligible to be the beneficiary of charity.²⁰⁶

c6.s6.t4.10

*Mahānirvāṇatantra* is a law book for modern men, culling out essentials from various Smṛtis, Tantra texts and even *Śrīmadbhagavadgītā*. Rabindranath Tagore had been studying *Mahānirvāṇatantra* and he has cited some of its verses in his writings.²⁰⁷

c6.s6.t4.11

With the arrival of the East India Company and the beginning of the Oriental studies, debates assume political overtones. This is being taken up here in Chap. 6.

c6.s6.t4.12

¹ अक्षरं न क्षरति न क्षीयते वाऽक्षयं भवति वाचो अक्ष इति वाक्षो यानस्याञ्जनात् तत्प्रकृतीत- रद्धर्तनसामान्यादित्ययं मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूढोऽपि श्रुतितोऽपि तर्कतो न तु पृथक्त्वेन मन्त्रा निर्वक्तव्या न ह्येषु प्रत्यक्षमरुश्रयन् ऽषेरतपसो वा पारोवर्यवित्सु तु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवतीत्युक्तं पुरस्तान्मनुष्या वा ऋषीसूत्क्रामत्सु देवानब्रुवन् को न ऋषिर्भविष्यतीति तेभ्य एतं तर्कमृषिं प्रायच्छन् मन्त्रार्थचिन्ताभ्यूहमभ्यूढं तस्माद् यदेवं किञ्चानूचानोभ्यूहत्यार्षं तद् भवति । — *Nirukta*, pt. II, p. 1002.

c6.s6.t4.13

² एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति । — Ibid., p. 618.

c6.s6.t4.14

³ Ibid., p. 1004.

c6.s6.t4.15

⁴ साङ्ख्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकी। . . . बलाबले चैतासां हेतुभिरन्वीक्षमाणान्वीक्षिकी लोकस्योपकरोति, व्यसनेऽभ्युदये च बुद्धिमवस्थापयति, प्रज्ञावाक्यवैशारद्यं च करोति ।

c6.s6.t4.16

प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ।। — *Arthaśāstra* I.2.1

c6.s6.t4.17

⁵ *Kāvyamīmāṁsā*, chap. II, p. 24.

c6.s6.t4.18

⁶ न यः सम्पृच्छे न पुन‌र्हवीतवे न संवादाय रमते । तस्मान्नो अद्य समृतॆरुरुप्यतं बाहुभ्यां न उरुप्यतम् ।। — *Ṛgveda* VIII.101.4

c6.s6.t4.19

⁷ यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरमुतेमाहुर्नैषो अस्तीत्येनम् । सो अर्यः पुष्टीर्विजइवा मिनाति श्रद्दस्मै धत्त स जनास इन्द्रः ।। — Ibid. II.2.12 (Not seeing him, they ask — “where is he?” Believing that he is no where, they say — “oh, he does not exist”. Then like a terror, he slaughters cows, destroys houses and riches of the enemy. Therefore believe that he is.) Sāyaṇa here refers to *Ṛgveda* VIII.100.3 also, which refers to the doubts raised on the existence of Indra — “नेन्द्रो अस्तीति नेम उ त्व आह क ईं ददर्श कमभिष्टवाम".

c6.s6.t4.20

⁸ किं स्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्या पृथिवी निष्टतक्षुः ।। — *Ṛgveda* X.81.8

c6.s6.t4.21

⁹ यद् ग्रामे यदरण्ये यत्सभायां यदिन्द्रिये । यदेनश्चकृमा वयमिदं तदवयजामहे स्वाहा ।। — *Śukla Yajurveda* 3.35, p. 34

c6.s6.t4.22

¹⁰ सभा च मा समितिश्चावताम् प्रजापतेर्दुहितरौ संविदाने । येना सङ्गच्छा उप मा स शिक्षाच्चारु वदामि पितरः सङ्गतेषु ।। वदाम ते सभे नाम नरिष्ठा नाम वा असि ये ते के चन सभासदस्ते मे सन्तु सव . . . — *Atharvaveda* VII.12.1

c6.s6.t4.23

¹¹ C.A. Bayly, 2010, “Rammohun Roy and the Advent of Contributional Liberalism”, in *An Intellectual History of India*, p. 28.

c6.s6.t4.24

¹² न वि जानाम यदि वेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन् प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ।। — *Ṛgveda* I.164.37

c6.s6.t4.25

¹³ *Śatapatha Brāhmaṇa* XI.5.3.1.

c6.s6.t4.26

¹⁴ *Taittirīya Saṁhitā* II.5.9.1, III.5.3.1; *Śatapatha Brāhmaṇa* III.5.3.2.

c6.s6.t4.27

¹⁵ *Śatapatha Brāhmaṇa* XIII.2, 6, 10-17.

c6.s6.t4.28

¹⁶ *Śukla Yajurveda* 23.9-12, 45-52, pp. 341, 348-49.

c6.s6.t4.29

¹⁷ पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि त्वद् भुवनस्य नाभिम् । — *Taittirīya Saṁhitā* VII.4.10

c6.s6.t4.30

¹⁸ वेदिमाहुःपरमन्तः पृथिव्याः । — *Taittirīya Saṁhitā* VII.4.10

c6.s6.t4.31

¹⁹ A.A. Macdonell and A.B. Keith, 1912, *Vedic Index of Names and Subjects*, vol. II, p. 80.

c6.s6.t4.32

²⁰ ब्रह्मवादिनो वदन्ति — *Atharvaveda* 11.3.26 and 3.8.8.

c6.s6.t4.33

²¹ “*Vidatha* is a word of obscure sense, confined mainly to *Ṛgveda*. According to Roth, the sense is primarily order, then the concrete body which gives the orders, then ‘assembly’ for secular or

c6.s6.t4.34

religious ends, or for war. . . . Ludwig thinks that the root idea is an ‘assembly’ especially of *maghavans* and the brāhmaṇas. Geldner considers that the word primarily means ‘knowledge’, wisdom’, ‘priestly lore’ and then ‘sacrifice’ and ‘spiritual authority’. Bloomfield on the other hand, insists that *vidatha* refers to the house in the first place (from *vid* — acquire) and then to the sacrifice as connected with the house; this interpretation at any rate appears to suit all passages.” — Macdonell and Keith, 1912, op. cit., vol. II, p. 296

c6.s6.t4.35

²² V.S. Aggrawal, 2015, “General President’s Address, 22^nd Session of AIOC”, *Saumārajyotiḥ*, pp. 97-98. ²³ ब्राह्मणाः भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु। सर्वे वा मा पृच्छत। यो वः कामयते तं वः पृच्छामि। सर्वान् वा वः पृच्छामीति। — *Bṛhadāraṇyaka Up.* 3.9.27 ²⁴ *Bṛhadāraṇyaka Up.* 3.8.1. ²⁵ *Śatapatha Brāhmaṇa* XI.2.7.11-12; ref. from A.A. Macdonell and A.B. Keith, *Vedic Index*, 1912, vol. II, p. 409. ²⁶ Ref. in Vettam Mani, 1975, *Puranic Encyclopaedia*, p. 780. ²⁷ *Bṛhadāṇyaka Upaniṣad, Īśādidaśopaniṣadaḥ, Śaṅkarācārya-granthāvalī*, pt. I, 1^st edn, Delhi, repr., 1978, pp. 986-87. ²⁸ *Mahābhārata, Śāntiparva*, chap. 35. ²⁹ *Mahābhārata, Śāntiparva*, chap. 220. ³⁰ शब्दार्थयोर्न चैवास्ति सम्बन्धोऽत्यन्त एव हि। पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्तीति च वेत्थ तत्।। — Ibid. ³¹ क्रियाकलापैर्बर्ह्यर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा। तन्मे ब्रूहि महापराज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता।। — *Mahābhārata*, Śāntiparva, chap. 220 (Gita Press edn, p. 4992). ³² Ibid., chap. 320. ³³ A. Chakrabarti and S. Bandhyopadhyaya (eds.), 2014, *Mahābhārata Now*, p. 247. ³⁴ *Mahābhārata, Śāntiparva*, 320.19. ³⁵ स्थापनाऽऽक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः। लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम्। — *Mahābhārata* I.64.37 ³⁶ कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि। प़्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया।। नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः। सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः।। — *Rāmāyaṇa* I.13.14, 16 ³⁷ कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे। अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।। धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः। बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।। — *Rāmāyaṇa* II.94.32-33 ³⁸ हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्।

c6.s6.t4.36

वसन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ।। — Ibid. II.40.23
³⁹ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्राह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढाश्चाग्मयोनुयान्यन्त्यमी ।।
वाजपेयसमुत्थानि छत्रारण्यानि पश्य नः ।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि हंसीव जलात्यये ।।
अनवाप्तआतपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वश्छत्रैर्वाजपेयकैः ।।
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्तरनुसारिणी ।
त्वकृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ।। — *Rāmāyaṇa* II.40.19-22
⁴⁰पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ।।
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन ।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ।।
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय । — *Rāmāyaṇa* II.32.18-20
⁴¹नात्मनः कामकारो हि पुरुषोऽयमनीश्वरः ।
इतश्चेतरश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ।। — Ibid. II.98.15

c6.s6.t4.37

⁴² Hari Prasad Shastri (tr.), 1962, *The Rāmāyaṇa of Vālmīki*, vol. I, pp. 413-14.

c6.s6.t4.38

⁴³ Jābāli is mentioned as one of the ministers of Daśaratha in *Rāmāyaṇa* I.8.6 in its Mumbai edition; but in the critical edition of Vālmīki’s *Rāmāyaṇa* published from Vadodara, the list of ministers (I.7.1-3) does not include his name.

c6.s6.t4.39

⁴⁴निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद् यश्च्वामगृह्णाद् विषमस्थबुद्धिम।
बुद्ध्यनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ।
यथा हि चौरस्स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
यस्माद्धि यः शक्यतमः प्रजानां स नास्तिकेनाभिमुखो बुधाः स्यात् ।
— *Rāmāyaṇa* II.109.33-34 (not included in Vadodara edn)

c6.s6.t4.40

⁴⁵ Amartya Sen, 2005, *The Argumentative Indian*, Preface, p. xii.

c6.s6.t4.41

⁴⁶न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिको ऽहं न च नास्ति किञ्चन ।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ।।
स चापि कालोऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम् । — *Rāmāyaṇa* II.109.38-39

c6.s6.t4.42

⁴⁷ *Rāmāyaṇa* III.8.2-29.

c6.s6.t4.43

⁴⁸क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशबदो भवेदिति । — *Rāmāyaṇa* III.9.3

c6.s6.t4.44

⁴⁹ Hari Prasad Shastri (tr.), 1959, *The Rāmāyaṇa of Vālmīki*, vol. III, pp. 334-36.

c6.s6.t4.45

⁵⁰ *Vālmīki Rāmāyaṇa* 6.104.14.

c6.s6.t4.46

⁵¹हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।

c6.s6.t4.47

वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ।।
सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ।
चितिं कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।।
उपविष्टस्य वा सम्यग् लिङ्गिनं साधायिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।।
इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ।। — *Vālmīki Rāmāyaṇa* 5.11.40-43

c6.s6.t4.48

⁵² विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्स्यामि भद्रकम् । तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सङ्गमः ।। — Ibid. 5.11.47

c6.s6.t4.49

⁵³ अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् । अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।। — Ibid. 5.10.10

c6.s6.t4.50

⁵⁴ *Mahābhārata*, Sabhāparva, 53.11.

c6.s6.t4.51

⁵⁵ तर्कशास्त्ररता बुद्धिर्धर्मशास्त्ररता च या। दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत्। — Ibid., Śāntiparva, after XXIV.17 in Gita Press edn.

c6.s6.t4.52

⁵⁶ Ibid., XXIV.18.

c6.s6.t4.53

⁵⁷ See Chap. 2 for details.

c6.s6.t4.54

⁵⁸ प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यमागमैरपि । परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः ।। — *Mahābhārata*, Śāntiparva 56.41 (Gita Press edn)

c6.s6.t4.55

⁵⁹ पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित् । — *Mahābhārata*, Sabhāparva 5

c6.s6.t4.56

⁶⁰ हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः । अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह ।। — *Mahābhārata*, Śāntiprvan, IX.4 (Gita Press edn)

c6.s6.t4.57

⁶¹ Ibid. 14.33-35.

c6.s6.t4.58

⁶² Ibid. 1.13-18, 7.31-35, 32.10-11, 76.15-17, 77.1-25.

c6.s6.t4.59

⁶³ *Mahābhārata*, Śāntiparva 267.19 (*mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā . . .*).

c6.s6.t4.60

⁶⁴ ततस्तु मूलमुद्धृतं वादिप्रत्यर्थिसंयुतम् । पात्रदण्डविघातं च वल्कलाजिनवाससाम् एके मन्यु समापन्नास्ततः शान्ता द्विजोत्तमाः। — *Mahābhārata*, Śāntiparva 222 (It is not very clear whether the debaters were tearing their own cloths of bark, and destroying their own pots, etc. out of dejection or tearing cloths or destroying the properties of the opponents out of fury. The word *manyu* (vengeance) used here suggests that the scene of debate was transformed into a scene of scuffle.)

c6.s6.t4.61

⁶⁵ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं वासुदेवस्य सुरर्षेर्नारदस्य च ।। — *Mahābhārata*, Śāntiparva 81.2

c6.s6.t4.62

⁶⁶ गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज । किन्नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथवा नु माम् ।। — *Mahābhārata* 2.60.7

c6.s6.t4.63

⁶⁷ धर्मस्य सौक्ष्म्यात् सुभगे विवेक्तुं शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत् । अस्वो ह्यशक्त ः पणितुं परस्वं स्त्रियश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य । । त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्ध्यां युधिष्ठिरो धर्ममथो न जह्यात् । उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत् । । — *Mahābhārata* 2.60.40-41

c6.s6.t4.64

⁶⁸ धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम् । यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् । । द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं ध्रुवं तथैवास्य महात्मनोऽपि । राज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः । । — *Mahābhārata* II.60.33-34

c6.s6.t4.65

⁶⁹ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत् सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् । — *Mahābhārata*, Sabhāparva, 2.89.65, Southern edn, pt. II, chap. 101, Delhi: Sri Sadguru Publications

c6.s6.t4.66

⁷⁰ *Mahābhārata* (BORI) II.61.12-25.

c6.s6.t4.67

⁷¹ द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैव रौरवीति ह्यनाथवत् । न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते । । सभां प्रपद्यते ह्यार्तः प्रज्ज्वलन्निव हव्यवाट् । तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत । । विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते । न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः । । — *Mahābhārata* (BORI) II.61.69

c6.s6.t4.68

⁷² दुर्विभाषं भाषितं त्वादृशेन न मन्दं सम्बुध्यसि पाशबद्धः । प्रपाते त्वं लम्बमानो न वेत्सि व्याधामृगः कोपयसेऽतिवेलम् । । न हि दासीत्वमापन्ना कृष्णा भवितुमर्हति । अनीशेन हि राज्ञैषा पणे न्यस्तेति मे मतिः । । — *Mahābhārata* 2.59.4

c6.s6.t4.69

⁷³ जितेन पूर्वं चैतेन पाण्डवेन कृतः पणः । इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना । एतत् सर्वं विचार्याहं न मन्ये निर्जितामहम् । एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत । विकर्णं शंसमानानां सौबलं चापि निन्दताम् । — Ibid. 2.61.21-25

c6.s6.t4.70

⁷⁴ It is spelled as “Duṣyanta” in Kālidāsa’s well-known play based on this very story from *Mahābhārata*. The name of the king as spelled in the epic of Vyāsa originally was almost forgotten later.

c6.s6.t4.71

⁷⁵ *Mahābhārata*, Śāntiparva, 141 (Gita Press edn).

c6.s6.t4.72

⁷⁶ अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थो न विद्यतेऽर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशस्तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यं रुन्यं स्वार्थसाधकं यदि मन्त्रार्थप्रत्ययायानर्थकं भवतीति कौत्सोऽनर्थका हि मन्त्रास्तदेतेनोपेक्षितव्यं नियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्त्यथापि साहित्यविद्येति यायावरीयः। — *Kāvyamīmāṁsā*, chap. II, pp. 24-25

c6.s6.t4.73

ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्ते। — *Nirukta* I.15, pt. I, p. 87

c6.s6.t4.74

⁷⁷ *Mahābhārata*, Śāntiparva IXL (Gita Press edn). ⁷⁸ *Ṛgveda* III.3.9, IV.23.7, V.2.3, V.42.9, etc. ⁷⁹ S. Athawale, 1997, *Cārvāka: Itihāsa āṇi Tattavajñāna* (1997), Preface, p. 14. ⁸⁰ S. Athawale, 1997, op. cit., p. 18. ⁸¹ Śāntiparva, chaps. 186, 188, 190. ⁸² *Sanskrit Worterbuch* (Perterburgh Dictionary), pt. II, p. 997. ⁸³ महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमांसां चक्रुः — को नाम आत्मा, किं ब्रह्मन्? — *Chāndogya Upaniṣad* V.Xi.1 ⁸⁴ द्विधा चान्वीक्षिकी - पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम्। अर्हद्भदन्तदर्शने लोकायतं च पूर्वः पक्षः। साङ्ख्यं न्यायवैशेषिकौ चोत्तरः। त इमे षट् तर्काः। तत्र च तिस्रः कथाः भवन्ति - वादो जल्पो वितण्डा च। — *Kāvyamīmāṁsā*, chap. II, pp. 24-25 ⁸⁵ *Mīmāṁsāsūtram* I.I.2. ⁸⁶ *Isibhāsiyāiṁ*, pp. 102-03. ⁸⁷ *Chāndogya Upaniṣad* IV.5.3. ⁸⁸ *Abhidharmakośabhāṣya*, chap. V, p. 805. ⁸⁹ G.C. Pande, 1957, *Studies in the Origin of Buddhism*, p. 377. ⁹⁰ Quoted by Pratapchandra in “Study of Ideological Discord in Ancient India: Search for a Suitable Model” in *Dissent, Protest and Reform in Indian Civilization*, p. 95. ⁹¹ Solomon, 1976, *Indian Dialectics*, vol. I, pp. 30-31. ⁹² Ibid., p. 34. ⁹³ Solomon, 1976, op. cit., vol. I, pp. 42-43. ⁹⁴ आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः। त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः, त्रयीविशेषो ह्यान्वीक्षिकीति। वार्ता दण्डनीतिश्चेति बा॓र्हस्पत्याः, संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद इति। दण्डनीतिरेका विद्येत्यौशनसाः, तस्यां हि सर्वविद्यारम्भाः प्रतिबद्धा इति। चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः। ताभिर्धर्माधर्मौ विद्यात्, तद् विद्यानां विद्यात्वम्। — *Arthaśāstra* I.2.1

c6.s6.t4.75

That Kauṭilya is presenting real traditions of multifarious views is attested by Rājaśekhara’s discussion on *vidyās*. He also cites several views with regard to the knowledge systems.

c6.s6.t4.76

वार्ता कामसूत्रं शिल्पशास्त्रं दण्डनीतिरिति पूर्वैः सहाष्टादश विद्यास्थानानि - इत्यपरे। आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः। दण्डनीतिरेवैका इत्यौशनसाः। धर्मभयाद्धि कृत्स्नो लोकः स्वेषु स्वेषु कर्मस्ववतिष्ठते। वार्ता दण्डनीतिर्द्वे विद्ये इति बा॓र्हस्पत्याः। वृत्तिर्विनयग्रहणं च स्थितिलौकयात्रायाः। त्रयी वार्ता दण्डनीतयस्तिस्रो विद्या इति मानवाः। त्रयी हि वार्तादण्डनीत्योरुपदेष्ट्री। आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तादण्डनीतयश्चतस्रो विद्या इति कौटिल्यः। आन्वीक्षिक्या हि विवेचिता त्रयी वार्तादण्डनीत्योः प्रभवति। पञ्चमी

c6.s6.t4.77

⁹⁵ *Arthaśāstra*, pt. III, pp. 241-47.

c6.s6.t4.78

⁹⁶ Solomon, 1976, op. cit., vol. I, p. 29.

c6.s6.t4.79

⁹⁷ Ujjawal Kumar, 2014, “Grounds of Saṁghabheda: Division or Split in the Saṁgha”, *Pāli-Prakṛt-Anuśīlanam*, I(2): 64.

c6.s6.t4.80

⁹⁸ न गिही संघं भिन्दति, न भिक्खुणी, न सिक्खमाना, न सामनेरो, न सामणेरी संघं भिन्दति, भिक्खु पकतत्तो समानसंवासको समानसमीमायां छितो संघं भिन्दतीति। — *Milindapañho*, p. 108

c6.s6.t4.81

⁹⁹ Ujjawal Kumar, op. cit., pp. 61-62.

c6.s6.t4.82

¹⁰⁰ वितंडवादी, दुरासदो दुप्पसहो पुथुतित्थकरानं अग्गमक्खायति। — *Milindapañho*, p. 6

c6.s6.t4.83

¹⁰¹ *Milindapañho*, p. 35.

c6.s6.t4.84

¹⁰² Ibid., p. 150.

c6.s6.t4.85

¹⁰³ *Milindapañho*, p. 90.

c6.s6.t4.86

¹⁰⁴ Ibid., pp. 114-15.

c6.s6.t4.87

¹⁰⁵ Li Rong XI, Taisho XI, vol. 50, no. 2046 cited in Ramesh Bharadwaj, 2007, *Vajrasūcī of Aśvaghaṣa and the Concept of Varṇa-Jāti Through the Ages*, pp. 148-53.

c6.s6.t4.88

¹⁰⁶ *Yuktiṣaṣṭikākārikā* 51.

c6.s6.t4.89

¹⁰⁷ *Laṅkvatārasūtra*, Sagāthakam, vv. 165-66, quoted in *Mūlamādhyamika- kārikā*, ed. Kenneth K. Inada.

c6.s6.t4.90

¹⁰⁸ *Mūlamādhyamikakārikā*, ed. Kenneth K. Inada, p. 22.

c6.s6.t4.91

¹⁰⁹ Ibid., p. 24.

c6.s6.t4.92

¹¹⁰ *Mūlamādhyamikakārikā*, ed. Kenneth K. Inada, p. 25.

c6.s6.t4.93

¹¹¹ चत्वारः प्रत्यया हेतुश्चालम्बनमनन्तरम् । तथैवाधिपतेयं च प्रत्ययो नास्ति पञ्चमः।। — *Mūlamādhyamikakārikā* I.2, p. 39

c6.s6.t4.94

¹¹² विग्रहे यः परीहारं कृते शूनयतया वदेत् । सर्वं तस्यापरिहृतं समं साध्येन जायते । व्याख्याने य उपालम्भं कृते शून्यतया वदेत् । सर्वं तस्यानुपालम्भं समं साध्येन जायते। — Ibid. IV.8-9, p. 56

c6.s6.t4.95

¹¹³ *Nyāyasūtras* IV.1.39-40 appear to be referring to Nāgārjuna’s *Mādhyamikakārikā* 15th and also *Nyāyasūtras* IV.2.31-32 to *Mādhyamikakārikā* 7th.

c6.s6.t4.96

¹¹⁴ T. Stcherbatsky, 1962, op. cit., p. 40.

c6.s6.t4.97

¹¹⁵ *Harṣacaritam*, chap. VII.

c6.s6.t4.98

¹¹⁶ C.S. Sundaram, 1999, *Contribution of Tamilnadu to Sanskrit*, p. 103.

c6.s6.t4.99

¹¹⁷ पक्षपातो न मे वीरे न द्वेषः कपिलादिषु। युक्तिमद्वचनं यस्य तस्य कार्यः परिग्रहः। — *Lokatattvanirṇaya* I.38, quoted in the Preface of

c6.s6.t4.100

*Nyāyapraveśakasūtram*, p. 46 eulogy of Deva Sūri — श्रीदेवसूरिपरश्च जगतप्रसिद्धो वादीश्वरोऽस्तगुणचन्द्रमदोऽपि बाल्ये। येनादितश्चतुरशीतिसुवादिवेलालंबधील्लसज्ज्वरम- मदकेलिशाली वादाहवे कुमुदचन्द्रदिगम्बरेन्द्रः श्रीसिद्धभूमिपतिसंसदि पत्तनेऽस्मिन्।

c6.s6.t4.101

¹¹⁸ *Śāstrārthavārtāsamuccaya* I.87.

c6.s6.t4.102

¹¹⁹ Ibid. II.191.

c6.s6.t4.103

¹²⁰ *Nyāyapraveśakasūtram*, Preface, p. 27.

c6.s6.t4.104

¹²¹ तदा तदीयं शरणं प्रपन्नः सिद्धान्तमशरौषमनुद्रुतात्मा । अदूदुषद वैदिकमेवमार्गं तथागतो जातु कुशाग्रबुद्धिः । । तदापतद् मे सहसाश्रुबिन्दुः तदा विदुः पार्श्वनिवासिनोऽन्ये । तदा प्रभूत्येव विवेश शङ्का मय्याप्तभावं परिहृत्य तेषाम् । — *Śaṅkaradigvijaya* VII.94-95

c6.s6.t4.105

¹²² Śrī Śaṅkarācārya (1963), Baldeva Upadhyaya, p. 73.

c6.s6.t4.106

¹²³ For details, see Dharmakīrti 2014: 27-28.

c6.s6.t4.107

¹²⁴ D.N. Shastri, 1976, p. 15.

c6.s6.t4.108

¹²⁵ Jitāri, a student of Dīpaṅkarajñānaśrī, had migrated to Tibet afterwards. (*Hetubinduṭīka*, Preface of Pt. Sukhalal Singhavi, p. 12.)

c6.s6.t4.109

¹²⁶ *Tattvopaplavasiṁha*, p. 115.

c6.s6.t4.110

¹²⁷ Ibid., pp. 188-210.

c6.s6.t4.111

¹²⁸ *Tattvopaplavasiṁha*, Veliyanad, 2013, p. 210.

c6.s6.t4.112

¹²⁹ Ibid., p. 183.

c6.s6.t4.113

¹³⁰ Ibid., p. 32.

c6.s6.t4.114

¹³¹ *Tattvopaplavasiṁha*, ed. Pt. Sukhalalji Singhavi, Varanasi, 1987, p. 1.

c6.s6.t4.115

¹³² ये याता नहि गोचरं सुरगुरोर्बुद्धैर्विकल्पा दृढाः । प्राप्यन्ते ननु तेऽपि यत्र विमले पाखण्डदर्पच्छिदि । — *Tattvopaplavasiṁha*, p. 125

c6.s6.t4.116

¹³³ पाखण्डखण्डनाभिज्ञा ज्ञानोदधिविवर्धिताः । जयराशेर्जयन्तीह विकल्पा वादिजिष्णवः । । — Ibid.

c6.s6.t4.117

¹³⁴ Preface to *Tattvopaplavasiṁha* by Muni Sukhalal Singhavi, p. 13.

c6.s6.t4.118

¹³⁵ वैयाकरणतां त्यक्त्वा विज्ञानान्वेषणेन किम् । भवतामप्रस्तुतेन न केवलमिहोदितम् ।।

c6.s6.t4.119

¹³⁶ G.C. Pande, 1998, *Life and Thought of Śaṅkarācārya*, p. 33.

c6.s6.t4.120

¹³⁷ भवतु सम्प्रति वादकथाऽऽवयोः फलतु पुष्कलशास्त्रपरिश्रमः । — *Śaṅkaradigvijayam* VIII.42

c6.s6.t4.121

¹³⁸ वादं करिष्यामि न सन्दिहेऽत्र — Ibid. VIII.46

c6.s6.t4.122

¹³⁹ वादे हि वादिप्रतिवादिनौ द्वौ विपक्षपक्षग्रहणं विधत्तः । का नौ प्रतिज्ञा वदतोश्च तस्यां किं मानमिष्टं वद कः स्वभावः । ।

c6.s6.t4.123

¹⁴⁰ विधाय भार्यां विदुषीं सदस्यां विधीयतां वादकथा सुधीन्द्र । — Ibid. VIII.47

c6.s6.t4.124

¹⁴¹ अपि तु त्वयाऽद्य न समग्रजितः प्रथितारणीर्मम पतिर्यदहम् । वपुरर्धमस्य न जिता मतिमन्नपि मां विजित्य कुरु शिष्यमिमम् । — Ibid. IX.56

c6.s6.t4.125

¹⁴² भविष्यते वादकथा ऽपरेद्युर्माध्याह्निकं सम्प्रति कर्म कुर्याम् । — *Śaṅkaradigvijayam* VIII.49

c6.s6.t4.126

¹⁴³ *Padmapādacaritam* IV.1-16.

c6.s6.t4.127

¹⁴⁴ C.S. Sundaram, 1999, *Contribution of Tamilnadu to Sanskrit*, p. 80.

c6.s6.t4.128

¹⁴⁵ भगवानपि तत्रैव मिथिलायां जनार्दनः । श्रीमुदयनार्यार्यरूपेणावततार ह । बौद्धसिद्धान्तमुग्धान्तःसुखाय हितकारिणीम् । व्यातेने विदुषां प्रीतयै विमलां किरणावलीम् । — quoted by Ācārya Viśveśvara in the Preface of his *Nyāyakusumāñjali*.

c6.s6.t4.129

¹⁴⁶ Ibid., p. 1.

c6.s6.t4.130

¹⁴⁷ K.N. Neelkantha’s Prefatory Note in John S.J. Vattanky, *Gaṅgeśa’s Philosophy of God*, p. ix.

c6.s6.t4.131

¹⁴⁸ Daniel H.H. Ingalls, 1988, *Materials for the Study of Navya-Nyāya Logic*, Introduction, p. 1.

c6.s6.t4.132

¹⁴⁹ *Svarūpaprakāśa*, Preface by G.C. Tripathi, pp. x-xi.

c6.s6.t4.133

¹⁵⁰ *Svarūpaprakāśa*, p. 26.

c6.s6.t4.134

¹⁵¹ Preface to *Tattvopaplavasiṁha* by Muni Sukhalal Singhavi, p. 20.

c6.s6.t4.135

¹⁵² G.C. Pande, 1998, op. cit., p. 61.

c6.s6.t4.136

¹⁵³ *Al-Beruni’s India*, ed. Edward C. Sachan, 2005, vol. I, p. 25.

c6.s6.t4.137

¹⁵⁴ Ibid., p. 315.

c6.s6.t4.138

¹⁵⁵ Ibid., vol. I, p. 104; Al-Biruni wrongly attributes the Sāṁkhya theory of twenty-five elements to Vyāsa here, but rightly cites Kṛṣṇa’s statement from *Gītā* that even women and śūdras can attain salvation.

c6.s6.t4.139

¹⁵⁶ Ibid., vol. II, pp. 110-11.

c6.s6.t4.140

¹⁵⁷ Ibid., vol. I, pp. 267-68.

c6.s6.t4.141

¹⁵⁸ Ibid., vol. I, pp. 267-68, p. 23.

c6.s6.t4.142

¹⁵⁹ *Al-Beruni’s India*, op. cit., vol. I, p. 25.

c6.s6.t4.143

¹⁶⁰ Ibid., p. 144.

c6.s6.t4.144

¹⁶¹ Ibid., p. 246.

c6.s6.t4.145

¹⁶² Ibid., Preface by Edward C. Sachan, p. xviii.

c6.s6.t4.146

¹⁶³ Ibid., p. xviii.

c6.s6.t4.147

¹⁶⁴ Ibid., p. 24.

c6.s6.t4.148

¹⁶⁵ Solomon, 1976, op. cit., vol. I, pp. 852-59.

c6.s6.t4.149

¹⁶⁶ The editor of *Jalpakalpalatā* quotes the following verses, perhaps from a text *Gurvāvalī*, in the

c6.s6.t4.150

¹⁶⁷ K. Satchidananda Murty, 2007, *Evolution of Indian Philosophy*, p. 219.

c6.s6.t4.151

¹⁶⁸ भेदाभिदा विषयवादापतद्दुरुपपादार्थसाधकमदो-\ त्सादावहाद्भूतमखादापगास्यादविनोदाभिजातभणितिः।\ पादारविन्दनतखेदापहारचतुरोदारमाधवगुणा-\ स्वादाभितुष्ट इह मोदाय वो भवतु वेदान्तदेशिकमणिः।।\ — *Viśvaguṇādarśacampūḥ*, p. 226, v. 290

c6.s6.t4.152

¹⁶⁹ कथं नाम दरुहिणगृहिणीचिकुरनिकुरम्बचुम्बचम्पककुसुमसुकुमारतराः कविकथककण्ठीरवगुरोरपि गिरो दुस्तरप्रस्तरनिष्ठुरबंहिष्ठसासूयहृदयनिर्भेदाय जायन्ते?\ — Ibid., p. 232, prose 117

c6.s6.t4.153

¹⁷⁰ वेदान्तार्यगिरः प्रसूनमृदवो मोदं दधीनाः सतां\ प्रौढग्रावकठोरकाण्यपि परं भिन्दन्ति हृन्दि द्विषाम्।\ नन्द्याचार्यजनाभिनन्दितमृदुस्पर्शोऽपि पादो हरे-\ र्दुर्भेंदे शकटासुरे तु शतकोट्याकारमागान्न किम्? — *Viśvaguṇādarśacampūḥ* , pp. 232-33, v. 299

c6.s6.t4.154

¹⁷¹ *Saṅkalpasūryodaya*, Upodghāta, p. 62.

c6.s6.t4.155

¹⁷² The editor of *Saṅkalpasūryodaya* has given a detailed account of the legend narrating Veṅkaṭanātha as an incarnation. He has also enlisted as many as forty-one Sanskrit texts on the life and deeds of Vedāntadeśika. — *Saṅkalpasūryodaya*, pt. I, Upodghāta, p. 57

c6.s6.t4.156

¹⁷³ श्रीमान् वेङ्कनाथार्यः कवितार्किककेसरी।\ वेदान्ताचार्यवर्यो सन्निधत्तां सदा हृदि।। — Ibid., pp. 69, 71

c6.s6.t4.157

¹⁷⁴ छित्त्वा सर्वाण्यरण्यान्यतिविषमलतागुल्मदुर्गाणि सद्यः\ प्राप्तं मां पक्कणान्तं बत भषकततिर्भुक्कणैर्धिक्करोति।\ लज्जन्ते हन्तुमेनां मदकरटिघटाकुम्भपीठीविपाक-\ क्रीडाधौरेयधारा मम खलु कराः किं करोमि क्व यामि।।\ प्राज्ञानामेव राज्ञां सदसि न सहते जल्पमल्पेतरेषां\ क्षुद्रेष्वाक्षेपमुद्रां न खलु गणयते डिण्डिमः सार्वभौमः\ भाङ्कुर्वद्भेककुक्षिम्भरिषु भयकरभ्रान्तभोगीन्द्रसुभ्रू-\ भ्रूभूर्णभरंशी किम्भःफणिषु पतगराट् सम्भरमी बम्भ्रमीति।। — quoted in *Saṅkalpasūryodaya*, op. cit., p. 65

c6.s6.t4.158

¹⁷⁵ स्पर्धन्तां सहजं नु कुञ्जरतया दिक्कुञ्जरैः कुञ्जरा\ ग्राम्या वा वनवासिन मदजलप्रस्विन्नगण्डस्थलाः।\ हा कालस्य विपर्ययं शृणु सखे प्राचीनपालीमला-\ स्वादस्निग्धकपोलभित्तिरधमः कोलोऽपि संस्पर्धते।।

c6.s6.t4.159

बार्हद्रथैर्वाण्डम्बरैर्मा भ्रमन्तु च्छित्वा गर्भाभ्यन्तरं शोधयन्तु ।
निर्णेतारो नीरसत्वेन को वा डिण्डीराणां डिण्डिमानां च भेदः । । — Ibid., p. 66

c6.s6.t4.160

¹⁷⁶ घोटीघाटीकठोरस्फुटविकटकथाटोपवाचाटकोटी- कोटीराघाटपेटीपुटघटितमणीसङ्घसङ्घट्टिताङ्घ्रिः। खर्वीकुर्वन् स गर्वं जयति पविततेः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रो वेदान्ताचार्यवर्यो विघटितजडधीसङ्कटो वेङ्कटेशः । वेदे सञ्जातखेदे मुनिवरवचने पराप्तनित्यावमाने सङ्कीर्णे सर्ववर्णे सति तदनुगुणे निष्प्रमाणे पुराणे । मायावादे समोदे कविकुषवशाच्छून्यवादे विवादे धर्मत्राणाय योऽभूत् स जयति भगवान् विष्णुघण्टावतारः । । — Ibid.

c6.s6.t4.161

¹⁷⁷ सूते शूकरयुवतिः सुतशतमत्यन्तदुर्भ गं झटिति । करिणी चिराय सूते सकलमहीपाललालितं कलभम् । । — Ibid., p. 67

c6.s6.t4.162

¹⁷⁸ C.S. Sundaram, 1999, *Contribution of Tamilnadu to Sanskrit*, p. 102.

c6.s6.t4.163

¹⁷⁹ *Saṅkalpasūryodaya*, Upodghāta, p. 63.

c6.s6.t4.164

¹⁸⁰ Ibid.

c6.s6.t4.165

¹⁸¹ Published in four volumes from Vanivilasa Press.

c6.s6.t4.166

¹⁸² D.N. Shanbhag, 1996, *Vādirāja, the Dvaita Poet: Great but Ignored*, pp. 14-19.

c6.s6.t4.167

¹⁸³ Ibid., pp. 14-19, 28.

c6.s6.t4.168

¹⁸⁴ इह कुमतिरतत्त्वे तत्त्ववादी वराकः प्रलपति यदकाण्डे खण्डनाभासमुच्चैः । प्रतिवचनममुष्मै तस्य को वक्तु विद्वान् नहि रुतमनुकरोति ग्रामसिंहस्य सिंहः । । — Cited by Baldeva Upadhyaya (1994: 43)

c6.s6.t4.169

¹⁸⁵ Madhav M. Deshpande, 2011, “Will the Winner Please Stand Up: Conflicting Narratives of a Seventeenth -Century Philosophical Debate from Karnataka”, in *Knowing India: Colonial and Modern Constructions of the Past — Essays in honour of T.R. Trautmann*, ed. Cynthia Talbot, pp. 366-67.

c6.s6.t4.170

¹⁸⁶ Deshpande, 2011, op. cit., pp. 377-78.

c6.s6.t4.171

¹⁸⁷ Ibid.

c6.s6.t4.172

¹⁸⁸ This information is based on *Iranshah* by M. Patel, pages accessed through google.

c6.s6.t4.173

¹⁸⁹ At the very outset of his translations, Naryosang says — इदं स्कन्दगुमानीगुजारनाम पुस्तकं मया नैर्योसंघेन धवलसुतेन पहलवीभाषायाः संस्कृतभाषायां अवतारितं विषमपारसीकाक्षरेभ्यश्च अविस्ताक्षरैर्लिखितम् । (version provided by Balram Shukla).

c6.s6.t4.174

¹⁹⁰ Sushma Kannan, 2014, *Indian Literature*, Sep.-Oct., p. 11.

c6.s6.t4.175

¹⁹¹ Elleanor Zelliot (tr.), 1982, “A Medieval Encounter between Hindu and Muslim: Eknath’s Drama-poem ‘Hindu-Turk-Saṁvāda”, ed. E.W. Clothy, p. 67.

c6.s6.t4.176

¹⁹² Sures Chandra Banerji, 2004, *Sanskrit Culture of Bengal*, p. 7.

c6.s6.t4.177

¹⁹³ Elleanor Zelliot, 1982, op. cit., p. 64.

c6.s6.t4.178

¹⁹⁴ Ibid., p. 76.

c6.s6.t4.179

¹⁹⁵ Elleanor Zelliot, 1982, op. cit., p. 65.

c6.s6.t4.180

¹⁹⁶ Walkhaede Bhupendra has made a study of this unpublished work in “Padmanābhaviracitakaṇādarahasyamiti Pāṇḍulipeḥ Samīkṣaṇaṁ”, Abstracts of 16^th World Sanskrit Conference, Bangkok, p. 480.

c6.s6.t4.181

¹⁹⁷ For further details see my paper (Tripathi 2008) “Life and Philosophy of Dara Shikoh” in *Glory of Sanskrit Tradition*, vol. I, pp. 71-76.

c6.s6.t4.182

¹⁹⁸ S.C. Banerji, 2004, op. cit., p. 89.

c6.s6.t4.183

¹⁹⁹ Ibid.

c6.s6.t4.184

²⁰⁰ *Mahānirvāṇatantra* VIII.76-77.

c6.s6.t4.185

²⁰¹ विवाहो भैरवीचक्रे तत्त्वचक्रेऽपि पार्वति । सर्वथा साधकेन्द्रेण कर्तव्यः शैववर्त्मना ।। विना परिणयं वीरः शक्तिसेवां समाचरन् परस्त्रीगामिनां पापं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।। — *Mahānirvāṇatantra* VIII.177-78

c6.s6.t4.186

²⁰² Ibid. VIII.80.

c6.s6.t4.187

²⁰³ Ibid. VIII.224.

c6.s6.t4.188

²⁰⁴ न भार्यां ताडयेत् क्वापि मातॄवत् पालयेत् सदा । न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ।। — Ibid. VIII.39

c6.s6.t4.189

²⁰⁵ S.C. Banerji, *Sanskrit Culture of Bengal*, pp. 89-93.

c6.s6.t4.190

²⁰⁶ कलौ दानं महेशानि सर्वसिद्धिकरं भवेत् । तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ।। — Ibid. VIII.95

c6.s6.t4.191

²⁰⁷ *Mahānirvāṇatantra*, p. 402.

Linked texts (30)