Rasasudhakara 4.2643
Rasasudhākara 4.2643
- Language
- Sanskrit
4.2643.1
aṅgayoraṅgino vṛddhau bhavedekatra saṅgatiḥ
‘kastūryā tatkapoladvayabhuvi makarīnirmitau prastutāyāṃ
nirmitsūnāṃ svavakṣasyatiparicayanāt tvatpraśastīrupāṃśu
vīraśrīśiṅgabhūpa ! tvadarimahibhujāṃ rājyalakṣmīsapatnīmānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhāḥ pragalbhāḥ||’
atra pratināyakagatayoḥ śṛṅgārabībhatsayornāyakagatavīrarasāṅgatvādekatra samāveśo na doṣāya
nanvatra śatrūṇāṃ svavakṣasi nāyakabirudavilekhanena jīvitāntanirmitsayā janitā nijajīvitajugupsā svāvarodhasānnidhyādibhiruddīpitā lajjānumitairnirvaidadainyaviṣādādibhirupacitā tadanumitaireva mānasikakutsādibhirabhivyaktā satī
nāyakagataṃ śaraṇāgatarakṣālakṣaṇaṃ vīraṃ puṣṇātīti pratīyate
na punaḥ pratināyakagatasya śṛṅgārasya nāyakavīropakaraṇatvam
ucyate | nāyakakṛpākaṭākṣaprasādasthirīkṛtarājyānāṃ pratināyakānāṃ tādṛśā vinodāḥ sambhaveyuḥ, nānyatreti tasya śṛṅgārasya nāyakavīropakaraṇatvaṃ birudadhāraṇādiparicayena rājyalakṣmīsapatnīpadaprayogeṇābhivyajyate
atha rasābhāsaḥ —
tathāca bhāvaprakāśikāyāṃ —
‘śṛṅgāro hāsyabhūyiṣṭhaḥ śṛṅgārābhāsa īritaḥ
hāsyo bībhatsabhūyiṣṭho hāsyābhāsa itīritaḥ
vīro bhayānakaprāyo vīrābhāsa itīritaḥ
adbhutaḥ karuṇāśleṣādadbhutābhāsa ucyate
raudraḥ śokabhayāśleṣād raudrābhāsa itīritaḥ
karuṇo hāsyabhūyiṣṭhaḥ karuṇābhāsa ucyate
bībhatso'dbhutaśṛṅgārī bībhatsābhāsa ucyate
sa syād bhayānakābhāso raudravīropasaṅgamāt ||'
iti | atra śṛṅgārarasasyārāgādanekarāgāt tiryagrāgānmleccharāgācceti caturvidhamābhāsabhūyastvam
tatrārāgastvekatra rāgābhāvaḥ, tena rasasyābhāsatvaṃ yathā—
4.2643.2
'sa rāmo naḥ sthātā na yudhi purato lakṣmaṇasakho
bhavitrī rambhoru! tridaśavadanaglāniradhunā
prayāsyatyevoccairvipadamacirād vānaracamūrlaṅghiṣṭhedaṃ ṣaṣṭhākṣaraparavilopāt paṭha punaḥ ||'
atra sītāyāṃ rāvaṇaviṣayarāgātyantābhāvādābhāsatvam
nanvekatra rāgābhāvād rasasyābhāsatvaṃ na yujyate
prathamamajātānurāge vatsarāje jātānurāgāyā ratnāvalyāḥ —
§'duḷḷahajaṇāṇurāo ḷajjā guruī paravvaso appā
piasahi! visamaṃ pemmaṃ maraṇaṃ saraṇaṃ ṇu varamekkaṃ ||'
ityatra pūrvānurāgasyābhāsatvaprasaṅga iti ced, ucyate | abhāvo hi trividhaḥ prāgabhāvo'tyantābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvaśceti
tatra prāgabhāve darśanādikāraṇeṣu rāgotpattisambhāvanayā (nā)bhāsatvam, itarayostu kāraṇasadbhāve'pi rāgānutpatterābhāsatvameva | anye tu striyā eva rāgābhāve rasasyābhāsatvaṃ pratijānate | na tadupapadyate | puruṣe'pi rāgābhāve rasasyānāsvādanīyatvāt
yathā -
'gate premāveśe praṇayabahumāne'pi galite
nivṛtte sadbhāve praṇayini jane gacchati puraḥ
tadutprekṣyotprekṣya priyasakhi ! gatāṃstāṃśca divasān
na jāne ko heturdalati śatadhā yanna hṛdayam ||'
atra hṛdayadalanābhāvapūrvagatadivasotprekṣādyanumitairnirvedasmṛtyādibhirabhivyakto'pi striyā anurāgaḥ premāveśaślathanādikathitena puruṣagatarāgadhvaṃsanena cārutāṃ nāpnoti
'dhyānavyājamupetya cintayasi kāmunmīlya cakṣuḥ kṣaṇaṃ
paśyānaṅgaśarāturaṃ janamimaṃ trātāpi no rakṣasi
mithyākāruṇiko'si nirghṛṇatarastvattaḥ kuto'nyaḥ pumān
seyaṃ māravadhabhirityabhihito bodhau jinaḥ pātu vaḥ
anekatra yoṣito rāgābhāsatvaṃ yathā -
4.2643.3
'paraspareṇa kṣatayoḥ prahartrorutkrāntavāyvoḥ samakālameva
amartyabhāve'pi kayościdāsīdekāpsaraḥ prārthanayorvivādaḥ ||'
atra kasyāścid divyavanitāyā vīradvaye raṇānivṛttimaraṇaprāptadevatābhāve'nurāgasya nirupamānaśūraguṇopādeyatāderavaiṣamyena pratibhāsanādābhāsatvam
anekatra puṃso rāgād yathā'ramya gāyati menakā kṛtarucirvīṇāsvanairūrvaśī
citraṃ vakti tilottamā paricayaṃ nānāṅgahārakrame
āsāṃ rūpamidaṃ taduttamamiti premānavasthā dviṣā
bheje śrīyanapotaśiṅganṛpate! tvatkhaḍgabhinnātmanā ||'
atra nāyakakhaḍgadhārāgalitātmanaḥ kasyacit svargatapratināyakavīrasya menakādisvarlokagaṇikāsu vaiṣamyeṇa rāgādābhāsatvam
nanvevaṃ dakṣiṇādīnāmapi rāgasyābhāsatvamiti ced,
na | dakṣiṇasya nāyakasya nāyikāsvanekāsu vṛttimātreṇaiva
sādhāraṃṇyaṃ, na rāgeṇa | tadekasyāmeva rāgasya prauḍhatvamitarāsu
tu madhyamatvaṃ mandatvaṃ ceti tadanurāgasya nābhāsatā | atra tu
vaiṣamyeṇānekatra pravṛtterābhāsatvamupapadyate
tiryagrāgād yathā -
'madhu dvirephaḥ kusumaikapātre papau priyāṃ svāmanuvartamānaḥ
śṛṅgeṇa saṃsparśānimīlitākṣīṃ mṛgīmakaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ||'
mleccharāgād yathā -
' ajjaṃ mohaṇasuttaṃ miatti mattūṇa dhāvie halie
daraphuḍiaboḍabhāroarāhi hasiaṃ va phaḷahīhiṃ || '
atra suratamohanasutimaraṇadaśayorrivavekābhāvena hālikasya mlecchatvaṃ gamyate
nanu tiryaṅmlecchagatayorābhāsatvaṃ na yujyate | tayorvibhāvādisaṃbhavāt | asaṃbhave nāsvādyayogyatā iti ced,
4.2643.4
na | bho mleccharasavādin ! utkalādhipateḥ śṛṅgārarasābhimānino narasiṃhadevasya cittamanuvartamānena vidyādhareṇa kavinā bāḍhamabhyantarīkṛto'si | evaṃ khalu samarthitamekāvalyāmanena — apare tu, rasābhāsaṃ tiryakṣu pracakṣate| (tat )
na parīkṣākṣamam | teṣvapi vibhāvādisambhavāt | vibhāvādijñānaśūnyāstiryañco na bhājanaṃ bhavitumarhanti rasasyeti ced,
na | manuṣyeṣvapi keṣucit tathābhūteṣu rasaviṣayābhāsaprasaṅgāt | atra vibhāvādisambhavo'pi rasaṃ prati prayojakaḥ| na
vibhāvādijñānam | tataśca tiraścāmastyeva rasa iti | na
tāvat tiraścāṃ vibhāgatvamupapadyate | śṛṅgāre hi samujjvalasya
śucino darśanīyasyaiva vastuno muninā vibhāvatvenāmnānāt
tiraścāmudvartanamajjanākalpavacanādyabhāvād ujjvalaśucidarśanīyatvānāmasambhāvanā prasiddhaiva | atha svajātiyogyadharmaiḥ
kariṇāṃ kariṇīṃ prati vibhāvatvamiti ced, na | tasyāṃ
kakṣyāyāṃ kariṇāṃ kariṇīrāgaṃ prati kāraṇatvaṃ na punarvibhāvatvam | kiñca jātiyogyairdharmairvastuno na vibhāvatvam ,
api tu bhāvakacittollāsahetubhī rativiśiṣṭaireva | kiñca, vibhāvādijñānaṃ nāmaucityavivekaḥ, tena śūnyāstiryañco na vibhāvatāṃ yānti | tarhi vibhāvādijñānarahiteṣu manuṣyeṣu rasābhāsaprasaṅga iti ced, naiṣa doṣaḥ | vivekarahitajanopalakṣaṇamlecchagatasya rasasyābhāsatve sveṣṭāvāpteḥ | kiñca vibhāvādisambhavo'pi rasaṃ prati prayojako nahi vibhāvādijñānamityetad (na) yujyate | tathāhi vibhāvāderviśiṣṭasya vastumātrasya
4.2643.5
vā saṃbhavo rasaṃ prati prayojakaḥ | viśiṣṭaprayojakatvāṅgīkāre vivekādipraveśo'ṅgīkṛta ityasmadanusaraṇameva śaraṇaṃ gato'si | atra vivekaṃ vinā taditaraviśeṣavattvaṃ vaiśiṣṭyamiti
ced, na | viśeṣāṇāṃ dharmiṇi paramotkarṣānusandhānatatparāṇāmanyonyasahiṣṇūnāmiyattayā niyamāsambhavāt | atha yadi
vastumātrasya, tarhi
'anvāsīnamarundhatyā svāhayeva havirbhujam'
ityādāvapi strīpuṃsavyaktimātravibhāvasadbhāvādanvāsanālakṣaṇānubhāvasambhavācca śṛṅgāraḥ svadanīyaḥ prasajyate | kiñca,
$‘ajjaṃ mohaṇasuttaṃ miatti mattūṇa dhāvie haḷie
daraphuḍiaboḍabhāroarāhi hasiaṃ va phaḷahīhiṃ ||’
ityādiṣu strīpuṃsavyaktimātravibhāvasadbhāvaḥ | tadvivekajanitahāsyapaṅkanirmagnaṃ śṛṅgāragandhagajamuddhartuṃ tvaratāmityalaṃ rasābhāsāpalāpasaṃrambheṇa | nanu sītā(di)vibhāvairvastumātraireva
yopinmātrapratītau sāmājikrānāṃ rasodayaḥ, na punaviśiṣṭaiḥ,
tat kathamiti ced, ucyate| atra janakatanayātvarāmaparigrahatvādiviruddhadharmaparihāreṇa lalitojjvalaśucidarśanīyatvādiviśiṣṭa eva (śri ? śru)taḥ sītādivibhāvo yoṣitsāmānyaṃ
tādṛśameva jñāpayati | na punaḥ strījātimātramiti sakalamapi
kalyāṇam
hariścandro rakṣākara(rucira ? racana)satyeṣu vacasāṃ
vilāse vāgīśo mahati niyame nītinigame
vijetā gāṅgeyaṃ janabharaṇasammohanakalāvrateṣu śrīśiṅgakṣitipatirudāro viharate
4.2643.p1
nityaṃ śrīyannapotakṣitipatijanuṣaḥ śiṅgabhūpālamauleḥ
saundaryaṃ sundarīṇāṃ hariṇavijayināṃ vāgurā locanānām
dānaṃ mandāracintāmaṇisurasurabhīgarva nirvāpaṇāṅkaṃ
vijñānaṃ sarvavidyānidhimu(ṣi ? ni)paripacchemuṣībhāgyarekhā
iti śrīmadandhramaṇḍalādhīśvarapratigaṇḍabhairavaśrīmadanapotanarendranandanabhujabala bhīmaśrīśiṅgabhūpālaviracite rasārṇavasudhākaranāmani nāṭyālaṅkāre rasikollāso nāma
dvitīyo vilāsaḥ
Linked texts (8)
- Rasārṇavasudhākara — Siṃhabhūpāla, Sanskrit
- Camatkāracandrikā — Viśveśvara Kavicandra, Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Amaruśataka — Amaru, Sanskrit
- Bhāvaprakāśana — Śāradātanaya, Sanskrit
- Ekāvalī — Vidyādhara, Sanskrit
- Nāṭakalakṣaṇaratnakośa — Sāgaranandin, Sanskrit
- Rasaratnadīpikā (Allarāja) — Allarāja, Sanskrit