Rasavilasa 2.28
Rasavilāsa 2.28
- Language
- Sanskrit
2.28
bhāvo yadā ratirnāma prakarṣamadhigacchati
nādhigacchati cābhīṣṭaṃ vipralambhastadocyate
2.28.p1
iti
2.28.p2
[ kā0 pradīpa IV ]
2.28.p3
saṃyogaśca na dampatyoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ, ekatalpaśayane'pi īrṣyādisadbhāve—
[7a] pṛṣṭhottaracchadapaṭārdhakṛtāntarālamuttālaniśvasitanunnapayodharāgram
īṣatsphuṭāgasi vibhinnatanostanotu
suptaṃ ruṣā śayanasīmni śivaṃ śivāyāḥ
ityādau vipralambhasyaiva varṇanāt| evaṃ viyogo'pi na vaiyadhikaraṇyam
doṣasyoktatvāt| tasmād dvāvimau saṃyogāviyogakhyāvantaḥkaraṇavṛttaviśeṣau
yat saṃyukto viyuktaścāsmīti dhīḥ| ayaṃ ca śṛṅgāraḥ parasparālokanāliṅganacumbanādibhedādaparigaṇanīye ityeka eva gaṇyate| tatra saṃyogo nāyikārabdho
nāyakalabdha ubhayārabdhaśca
krameṇodāharaṇam—
śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiṃcicchanairnidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham
viśrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ
lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā
ālokyeti lajjāyāḥ samānakartṛtvam| atra nāyaka ālambanam
viviktamuddīpakam| mukhacumbanādyanubhāvaḥ| lajjādikaṃ vyabhicāri| tai
raterabhivyaktiḥ
nāyakalabdho yathā—
tvaṃ mugdhākṣi vinaiva kañculikayā dhatse manohāriṇīṃ
lakṣmīmityabhidhāyini priyatame tadvīṭikāsaṃspṛśi
śayyopāntaniviṣṭasasmitasakhīnetrotsavānandito
niryātaḥ śanakairalīkavacanopanyāsamaulījanaḥ
vīṭikā vasanagranthiḥ
atra nāyikā ālambanam| caramaca[7 b]raṇapratipādyaṃ viviktamuddīpakam| vīṭikāsaṃsparśādyanubhāvaḥ| prathamārdhavyaṅgyahāsacapalatādikaṃ vyabhicāri| tai raternāyikāviṣayāyā nāyakasamavetāyā abhivyaktiriti
ubhayārabdho yathā—
hrītayā galitanīvi nirasyaantarīyamavalambitakāñci
maṇḍalīkṛtapṛthustanabhāraṃ
sasvaje dayitayā hṛdayeśaḥ
2.28.p4
[ kirāta• IX. 48 ]
2.28.p5
viyogaḥ saṃgamapūrvastadapūrvaśca | tatrāntyo'bhilāṣahetuka ityucyate
abhilāṣapadena taddhetoranādisaṃyogābhāvasya lakṣaṇāt | ādyastu kvacidīrṣyāyā
praṇayena vā mānarūpaḥ | sa īrṣyāhetuka ucyate | īrṣyāpadena mānahetorupalakṣaṇāt | kvacittu kāryavaśāt deśāntarasthiteḥ| sa pravāsahetuko'bhidhīyate
utpadyamānotpatsyamānāvapi pravāsau svajñānadvārā vipralambhaprayojakau iti
nāvyāptiḥ | pravāsaśabdena jñānalakṣaṇādvā | kvacit śāpāt | sa ca śāpahetuka
iti vyavahriyate | kvaciduktatritayātiriktān gurusajjāditaḥ kāraṇāt | sa
eṣa virahahetuka ityucyate | karuṇaśṛṅgārasyāpi atraivāntarbhāvaḥ
abhilāṣahetuko yathā—
premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāstāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇādāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ
prema snehaḥ| sa e [ 8a ] va prakṛṣṭaḥ praṇayaḥ| sa eva paricayātiśayena
rañjanakṣamo rāgaḥ | ayaṃ ca mālatīmādhave mādhavavākyavinyāsaḥ | atra
mālatī ālambanam | tadīyasaundaryādismaraṇamuddīpanam | bhaveyurityādipadasāmarthyākṣiptakātarāvalokanaṃ cittalayādayo'nubhāvāḥ | autsukyādayo
vyabhicāriṇaḥ | taiḥ saṃyogaprāgbhāvakālāvacchinnāyā raterabhivyaktiḥ
yathā vā mama—
kimu kṛtaṃ sukṛtaṃ nanu kubjayā
yadatisaktamanāstaruṇīmimām
madanadāhadavānalabharjitāmadaya yādavanandana nekṣase
īrṣyāhetuko yathā—
sā patyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā
no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā
bālā kevalameva roditi luṭhallolālakairaśrubhiḥ
2.28.p6
[ amaruka0 29; quoted in kā0 pra0 IV. 34]
2.28.p7
yathā vā mama—
tvatpādānbujavairi paṅkajakulaṃ mugdhe hasatyañjasā
śliṣyanti stanamaṇḍalasya ripavaste cakravākadvijāḥ
glāniṃ yāti tavādyabandhuradhunā nāyo niśāyāścirapremā tāmyati kāmukastadapi te nāpaityaho durmadaḥ
manubhāvaḥ | dhairyādikaṃ vyabhicāri | tai raterabhivyaktiḥ | pūrvamīrṣyāhetukaḥ
atra praṇayahetuka iti bhedaḥ | evamagre'pi bodhyam
bhaviṣyatpravāsahetuko yathāprasthānaṃ valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ
dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ vyavasitaṃ cittena gantuṃ puraḥ
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā
gantavye sati jīvita priyasahṛtsārthaḥ kimutsṛjyate
yathā vā mamaprāṇāḥ prāṇapatiḥ sadā guruparādhīno dinaṃ vā dinadvandvaṃ vāpi vilambya yāsyati tataḥ pathyaṃ vacaḥ śrūyatām
prasthātuṃ samayo'yameva bhavatāṃ śreyaskaraḥ sarvathā
mārge yatkila kovidainucarairmartuḥ puro [ 9a ] bhūyate
bhūtapravāsaheturyathā mamaprāṇādapi priyatamaṃ priyemāli pūrvamakrūra eva hṛtavānadhunoddhavo'pi
prāṇān hariṣyati kimityadhikādhibādhā
rādhā cakāra manasā katidhā vikalpān
gopikāsaṃmānāya mathurāto bhagavatā preṣitasyoddhavasya rathamakrūrarathasadṛśaṃ paśyantyā rādhikāyā varṇanaprasaṅge'yaṃ ślokaḥ
bhavatsadṛhetuko yathā mamaāṣāḍhe śrāvaṇe vā sarasijanayane prekṣaṇīyo'smadīyaḥ
panthā varṣādine yatkathamapi na bahiḥ stheyamasmābhireva
uktvaiva yāti pānthe vadanakumudinībandhumālinyakartrī
haṃsaprotsāhahartrī dṛśi nalinadṛśaḥ prāvṛḍāvirbabhūva
śāpahetuko yathātvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyāmātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum
astraistāvanmuhurupacitairdṛṣṭiralupyate me
krūrastasminnapi na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ
2.28.p8
[ meghadūta 107 ]
Linked texts (9)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Amaruśataka — Amaru, Sanskrit
- Kāvyasaṅgraha — Sanskrit
- Alaṅkāramahodadhi — Narendraprabha, Sanskrit
- Alaṅkāraśekhara — Keśava, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- Rasaratnadīpikā (Allarāja) — Allarāja, Sanskrit
- Kāvyadarpaṇa — Rājacūḍāmaṇi, Sanskrit
- Vāgbhaṭālaṅkāra — Vāgbhaṭa (Vāgbhaṭālaṅkāra), Sanskrit