Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 1111.p1

Śabdakalpadruma 1111.p1

Language
Sanskrit

1111.p1.1

svarapatanaṃ, klī, (svarāṇāṃ ṣaḍjādīnāṃ patanamātramasthānam |) sāmavedaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
svarabhaṅgaḥ, puṃ, (svarasya bhaṅgo yasmāt |) galarogaviśeṣaḥ | asya vivaraṇaṃ svarabhedaśabde
draṣṭavyam
svarabhaṅgī, [n ] puṃ, (svarasya bhaṅgo'syāstīti
iniḥ |) pakṣiviśeṣaḥ | yathā,—
“svarabhaṅgī nado haṅgurviśvaraśakunabhedakāḥ ||”
svarabhedaḥ, puṃ, (svarasya bhedo yasmāt |) svarabhaṅgarogaḥ | yathā | atra kharabhedādhikāraḥ | tatra
kharabhedasya nidānasamprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha
“atyuccabhāṣaṇādviṣādyaśanābhighātaiḥ
sandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ
hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||”
“vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā
bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraśca |”
“pittena pītanayanānanamūtravarcā
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||”
“brūyāt kaphena satataṃ kaphabaddhakaṇṭhaḥ
khasyaṃ śanairvadati cāpi divāviśeṣāt ||”
“sarvātmakaṃ bhavati sarvvavikārasampattaścāpyasādhyasamayaḥ kharabhedamāhuḥ ||”
“dhūmyeta vākcayakṛte kṣayamāpnuyācca
syādeṣu cāpi chatavāk parivarjjanīyaḥ ||”
“antargataṃ svaramasampadaṃ cireṇa
medo'nvayādvadati digbhagasampraśaktaiḥ ||”
‘kṣīṣasya dvaddhasya kṛśasya cāpi
triśoṣito yaca taḍoprajātaḥ
medasvinaḥ sarvvasamudbhavaśca
svaramayo yo na sa siddhimaiti ||”
“vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ
yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikikṣakaḥ
vāte balavattaṃ telaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam
kaphe sakṣārakaṇukacaudraḥ kavala iṣyate
gale tāluni jihvāyā dantabhūleṣu cāśritaḥ

1111.p1.2

tena niṣkṛṣyate śleṣmā kharācāya prasīdati
ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktā ghṛtagur̤odanam
cīrānupānaṃ pippolyo pibet sarpirataścitaḥ
pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam
pibaṃścateṣa matimān kaphaje svarasaṃkṣaye
nidigdhikaśa tulāṃ grāhyā tadarddhaṃ granthiksa tu
tadarddhaṃ citrakasyāpi daśamūlañca tatsamam
jaladroṇadvaye kāyryyaṃ gṛhṇīyātpādakaṃ tataḥ
pūte pibettadarddhantu purāṇasya gur̤asya ca
sarvvamekatra kṛtvā tu lehavat sādhu sādhayet
ṣaṣṭhī palāni pippalyāścitrātakapalaṃ tathā
maricasya palaṃ caikaṃ sarvvamekatra cūrṇitam
madhunaḥ kur̤avaṃ dattvā tadaśroyādyathānalam
nidigdhikāryyaleho'yaṃ bhiṣagbhirnirmitobhitaḥ
svarabhedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā
kāsaśvāsānimāndyādīn gulmama plohānāmāmayān
pāṇḍavaṃ mūcakacchāṇi hanyādapayyarbudāni
ca|”
“śṛṅganābhiḥ susūkṣmonnānavaṅguṅkusumānvitaiḥ
tvakakṣīrī ceti leho'yaṃ sarpirmadhusamāyutaḥ
brāhmī vacābhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā
asya prayogāt saptāhāt kibareḥ saha
gāyati |”
“vibhītakasya vai cūrṇaṃ pippalomaiśvavasya ca
pītaṃ sakāñcikaṃ hanti svarabhedaṃ maheśvara |”
(tathāsya cikitsāntaraṃ yathā, —
“śaṅkharājāyatā'rkā vāṣakadadyamūlakāsamaīraseḥ
sarpiḥ sapippalokaṃ siddhaṃ svarabhedakāsajiñcchrakhunā ||”
“svedo vastirvamanaṃ virekaḥ kavalagrahaḥ
nasyaṃ bhāle sirāvedho yathā lohitagālayaḥ
haṃsāṭavītāmnacūr̤avaikimāṃsarasāḥ surā
gośvadaṃṣṭraḥ kākamācī jīvanto bālamūlakam
ṭākā pathyā mātuluṅgaṃ laśunaṃ lavaṇāryakam
tāmbūlaṃ maricaṃ sarpiḥ pathyāni svaramedinām ||”
apathyāni yathā, —

1111.p1.3

“pānaṃ kapitthaṃ vakulaṃ mālūkaṃ lakucāni ca
tindukāni kaṣāyāṇi varma svapnaṃ prajāgaram
anupānaśca yatnena svarabhedī vivarjayet ||”
svaramaṇḍalikā, sto, (svarāṇāṃ maṇḍalambhakṣyeveti
svaramaṇḍala + ṭhan |) vīṇāviśeṣaḥ | iti
śabdaratnāvalī | kacit pustake haramaṇḍalikaśa
iti pāṭhaḥ
svaramāsikā, strī, (svareṇaṃsatīti | yasa + evul
ṭāpi cata itvam |) vaṃśī| iti śabdaratnāvalī
svarasaḥ, puṃ, (svasya rasaḥ | sva ghāloyo raso vā|)
śilāpiṣṭakalkaḥ | yathā, —
“yo rasaḥ svarasaḥ prāttaḥ kalko dṛṣadi
peṣitaḥ ||”
“sadyaḥ kṣunnādārdradravyāt‌ kṣuṇṇādipīḍanāt
yo rasaśvaviniryyāti svarasaḥ saḥ prakīrttitaḥ ||”
anyacca
“puṭaḥ kalko vinoyaśca svarasaḥ pīr̤ino rasaḥ
kāthaḥ kaṣāyo nirvyūho niryāmo vehakastathā ||”
(“yantraprapīr̤anādvayāddrasaḥ svarasa uccate ||”
“śuṣkadravyamupādāya svarasānāmasambhave
vāriṇyaṣṭaguṇe bhāṇḍaṃ pācyaṃ pādāvaśeṣitam ||”
svarā, strī, brahmaṇo 'veṣṇavī | gāyatrīsapalo
yathā, —
“vācūyantāntare pūrvvaṃ manordevaḥ pitāmahaḥ
sadmādibhikhare ramye yajanāyodyato'bhavat
sa kṛtvā yajanambhāgān sarvvadevagaṇairvvataḥ
yukto hariharaśyāpi saddhiḥ śikharaṃ yayau
ṛṣyādayo munigaṇā mūrtta brahmadevate
tasya dīkṣāvidhānasya samāptaṃ cānugāhatāḥ
atha jyeṣṭha svargaṃ padmāmānayadhvaṅgarodharāḥ
sā ganerāyayo tāvat bhṛguviṣṇumuvāca 6
bhṛguruvāca
viṣṇo svarā tvayājñaptā sāpyāyāti nahi
tvaram
muhūrttātikrame caiva kāryyo docāvidhiḥ kayam
viṣṇuruvāca
nāyāti cet svarā śoghraṃ gāyatatrātra vidhīyatām
evāpi na bhavedasya bhāyyī kiṃ puṣyakarmaṇi
nārada uvāca

1111.p1.4

evameva dvi bado'pi viṣṇuvākyamamandhata
tacchrutvā sa bhṛgurvvākyaṃ gāyatrī brahmavasadā
tumeṣu kāryyeṣvaśubhāya śālī
dīpto bhayāṭo bhayanāśana|ya
viparyyaye śāvapi na praśastāvastitvanāstitvaphalo yatastau ||”
kharapattanaṃ, klī, (kharāṇāṃ ṣaḍvādīnāṃ pattanamāśrayasthānam | ) sāmavedaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
kharabhaṅgaḥ, puṃ, (kharasya bhaṅgo yasmāt | ) galarogaviśeṣaḥ | asya vivaraṇaṃ kharabhedaśabde
draṣṭavyam
kharabhaṅgo, [ n ] puṃ, ( kharasya bhaṅgo'syāstīti
iniḥ | ) paciviśeṣaḥ | yathā, —
“kharabhaṅgo nado haṅkaścaviṭarākunabhedakāḥ ||”
iti śabdacandrikā
kharabhedaḥ, puṃ, (kharasya bhedo yasmāt | ) kharabhaṅgarogaḥ | yathā | atra kharabhedādhikāraḥ | tatra
kharabhedasya nidānasamprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha
“baluccabhāṣaṇaviṣaśastraśanābhighātaiḥ
sandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srotaḥsu te kharavaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ
kurvyuḥ kharaṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ||”
śastrayanamukherheṭādipāṭhaḥ | abhighātaḥ kaṇṭhādideśe laguḍādibhiḥ | etairatyuccabhāṣaṇādibhiścaturbhiḥ sandūṣaṇairanyairapi | nijerdaiṣṭairhetubhiḥ
srotaḥsu suśrutokteṣu caturṣu | pratiṣṭhāṃ sthitim
kurvyuḥ kharamiti lacayam | kharabhedaḥ ṣaḍvidhaḥ
vātapittakaphasañcipātakṣayamedobhavabhedaiḥ || || tatra
vātikakharabhedino lakṣaṇamāha
“vātena kacchācchanaśanairmukharūcrkṣā
bhinnaṃ śanairvadati gadgavat kharañca | ”
pittenāha
“pittena pītagayanānanamūtravarccā
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||”
galagrāho'tra vacanasamaya eva boddhavyaḥ
kaphenāha
“brūyāt kaphena satataṃ kaphabakkaṇṭhaḥ

1111.p1.5

khasyaṃ śanairvadati cāpi divāviśeṣāt ||”
divā sūryyairaśmibhiḥ kaphasyāṅgībhāvāt
sañcipātenāha
“sarvātmakaṃ bhavati sarvvavikārasampattatrāpyasādhyamubhayaḥ kharabhedamāhuḥ ||”
ayajamāha
“dhūpyeta vākcayagate cayamāpnuyācca
khādeṣu cāpi chatavān parivarjjanīyaḥ ||”
vāk dhūpyeta sadhūmaiva niḥsarati cayaścāpnuyāt
śārīṣaṃ || || medobhavamāha
“antargavaṃ kharamavaktapadaṃ cireṇa
medo'nvayādvadati digdhagalastālaṃḥ ||”
antargataṃ galagraste eva kharaṃ vadati | digbhagalaḥ
mihasā leśacāvakṣiptagalaḥ | iyārthaḥ medaṣokṣaārnavirodhāt || || casādhyamāha
“śoṣasya hṛddhasya ṛgasya cāpi
tridoṣajilo yaśca saḍhopajātaḥ
medardākṣanaḥ sarvvasamanvayaśca
kharāmayo yo na sa siddhineti ||”
śoṣasya cayarāgiṇaḥ | kṛśasya ṣaṣṭhuṣṭasya
atha kharabhedasya cikitsā
“vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakorttitāḥ
yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikitsakaḥ
vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam
kaphe sacārakaṭūka caudreḥ kavala iṣyate
gale tāluni jihvāyām̐ dantamūleṣu cāśritaḥ
tena niṣkṛṣyate śleṣmā kharāca prasīdati
ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktvā ghṛtaguḍaudanam
kṣīrānupānaṃ pippolyaṃ pivet sarpiratandritaḥ
pippalīṃ pippalomūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam
pibeccatreṇa matimān kaphaje kharasaṃkṣaye
nidigdhikaśa tulāṃ grāhyā tadaī granthikasya tu
tadarddhaṃ citrakasyāpi puṣkarasya tatsamam
jaladroṇadvaye kāryyaṃ grāhyameādādakaṃ tataḥ
pūte pibettadaīntu purābasya gur̤asya ca
sarpirmakañca kṛtvā tu lehavat mācu sādhayet
ṣaṣṭhī palāni pippalyāścitrātakarṣakaṃ tathā

1111.p1.6

maricasya palaṃ caikaṃ cūrṇamavatra cūrṇitam
madhunaḥ kur̤avaṃ datvā tadṛśauyādvayānasam
nidigdhikāraleho'yaṃ bhiṣagbhirnirmitaḥ kṛtaḥ
kharamedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā
kāsaśvāsāgnimānyādīn gulmamaṅgagalāmayān
pāṇḍārtti mūtrakṛcchrāṇi hanyāddyapamarthyadāni
ca|”
iti nidigdhikāyalehaḥ
“suganābhiḥ susūkṣmālāmavaṅgakusumānvitaiḥ
tvakcorau ceti kheḍo'yaṃ sarpirmadhusamāyutaḥ
brāhmau vacābhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā
asya prayogāt saptāhāt kiṃvaraiḥ saha
gāyati |”

Linked texts (4)