Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 634.36.p1

Śabdakalpadruma 634.36.p1

Language
Sanskrit

634.36.p1.1

)
velā | iti viśvaḥ
sīmāvivādaḥ, puṃ, (sīmāyyāḥ vivādaḥ |) grāmādīnāṃ somāviṣayakakalahaḥ | yathā | adhunā
sīmāvivādanirṇaya ucyate
“sīmno vivāde cetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ
gopāḥ somākkaṣāṇā ye sarvvaṃ ca vanagocarāḥ
nayeyurete somānaṃ svalāṅgāratuṣadrumaiḥ
setuvalmīkanimnāsthicetyādyairupalakṣitām ||”
grāmadvayasambandhinaḥ kṣetrasya somno vivāditayaikagrāmāttarvvattiṃkṣetramaryyādāvivāde ca sāmantādayaḥ svalāṅgārādibhiḥ pūrvvakṛtaiḥ somālakṣaṇairupalakṣitāṃ cihnitāṃ somāṃ nayeyuḥ nirṇayeyuḥ
somā cetādviprayyīdā sā caturvvidhā | janapadasomā 1 grāmasomā 2 kṣetrasomā 3 gṛhasīmā 4 ceti | sā ca yathāsambhavaṃ pañcalakṣaṇā
taduktaṃ nāradena
“dhvajino matsinī caiva naidhānī bhayavarjjitā
rājaśāsananītā ca somā pañcavidhā smṛtā ||”
dhvajinī vṛkṣādilakṣitā | vṛkṣādīnāṃ prakāśakatvena dhvajatulyatvāt | matsinī salilavatī
matsyaśabdasya svadhārajalalakṣaṇatvāt | naidhānī
nikhātatuṣāṅgārādimatī | teṣāṃ nikhātatvena
nidhānatulyatvāt | bhayavarjitā arthipratyarthiparasparasampratipattinirmitā | rājaśāsananautā | prādyacihnābhāve rājecchayā nirmmitā
evabhūtāyāṃ ṣor̤hā vivādaḥ saṃbhavati | yathāha
kātyāyanaḥ
“ādhikyaṃ nyūnatā cāṃśe astināstitvameva ca
abhogabhuktiḥ saumā ca ṣaḍbhūvādasya hetavaḥ||”
iti | tathā hi | mamāca pañcanivarttanāyā bhūmeradhikā bhūrastīti kenacidukte pañcanivarttanaiva
nādhiketyādhikye vivādaḥ pañcanivarttanā madauyā

634.36.p1.2

bhūrityuktena tato nyūnaiveti nyūnatāyām | pañcanivarttano mamāṃśa ityukte'yama eva nāstautyastināsti|navivādaḥ sambhavati | madoyā bhūḥ prāgavidyamānabhogeva bhujyata ityānaṃ na gantatā cira
mānyeva me bhuktirityabhogamuktau vivādaḥ | dvayaṃ
mamvediyañceti somāvivāda iti ṣaṭprakāra eva
vivādaḥ sambhavati | ṣaṭprakāreḍapi bhūvivāde
bhṛtyaryābhyāṃ somāyā api nirṇayamānatvāt
somānirṇayaprakaraṇe tasyāntarbhāvaḥ | samantāṅgavāḥ sāmantāḥ | catasṛṣu dikṣvanantarā grāmādayasta ca pratisīsaṃ vyavasthitāḥ
“grāmo grāmeṣu sāmantaḥ kṣetraṃ kṣetrasya kīrttigṛhaṃ gṛhasya nirdiṣṭaṃ samantāt parirathya hi ||”
“saṃsaktakāstu sāmantāstatsaṃsaktāstathottaraIḥ
saṃsaktasaktasaṃsaktāḥ pañcākārāḥ prakīrttitāḥ ||”
“niṣyādyamānaṃ yaṃ dṛṣṭaṃ tat kāryyaṃ tadguṇānviteḥ
vṛddhā vā yadi vāhvāste ca vṛddhāḥ prakīrttitāḥ
ye tatra pūrvaṃ sāmantāḥ paścāddeśāntaraṃ gatāḥ
tanmūlatvānnu te maulā ṛṣibhiḥ parikīrttitāḥ
upaśravaṇasambhogakāryyākhyānopacihnitāḥ
uddharanti punaryasmāduṣṭatāste tataḥ smṛtāḥ ||”
gopā gocārakāḥ
“somākṛṣāṇāḥ somāntenicita kṣetrakarṣakāḥ |”
sarvva ca vanagocarā vanacāriṇo vyādhādayaste
ca manunāktāḥ
“vyādhān śākunikān gopān kaivarttān
mūlakhātakān
vyālagrāhānuñchavṛttīnanyaIṃśca vanagocarān ||”
sthalamunnato bhūpradeśaḥ | aṅgāro'gnaṃ kvacidvahram
tuṣā dhānyatvacaḥ | drumā nyagrodhādayaḥ | seturjalapravāhabandhaḥ | caityaṃ pāṣāṇādibandhaḥ
śrādyaśabdena veṇuvālukādīnāṃ grahaṇam| etāni
ca prakāśāprakāśabhedena dviḥprakārāṇi | tathā
ca manuḥ
“somāvṛkṣāṃstu kurvīta nyagrodhāśvatyakiṃśukān

634.36.p1.3

śālmalīn tālatāṃlāṃśca kṣīriṇaśceva pādapān
gulmān veṇūṃśca vividhān śamī vallī sthalāni
ca
śarān kubjakagulmāṃśca tathā somā na naśyati
tar̤āgānudapānāni vāpīḥ prasavaṇāni ca
somāsandhiṣu kāryyāṇi devatāyatanāni ca ||”
iti prakāśarūpāṇi
“upacchannāni cānyāni somāliṅgāni
kārayet
somājñāne nṛṇāṃ bokhannityaṃ loke viparyyayam
bhasmano'sthīni gobālāṃstuṣān bhasmakarpālikāḥ
karīṣamiṣṭakāṅgāraśarkarāvālukāstathā
yāni caivaṃ prakārāṇi kālādbhūmirna bhakṣayet
tāni sandhiṣu somāyā aprākāṇāni kārayet
etairliṅgairnayet somāṃ rājā vivadamānayoḥ ||”
pracchannaliṅgāni etaiḥ prakāśāprakāśarūpairliṅgaiḥ
sāmantādipradarśitaiḥ somāṃ prati vivadamānayoḥ
somāniścayaṃ kuryyādrājā || || yadā punaścihnāni na santi vidyamānāni vā liṅgāliṅgatayā sandigdhāni tadā nirṇayopāyamāha
“sāmantā vā samagrāmāścatvāro'ṣṭau daśāpi vā
raktasragvasanāḥ somāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ ||”
sāmantāḥ pūrvoktalakṣaṇāḥ | samagrāmāścatvāro'ṣṭau daśāpi vā ityevaṃ samasaṃkhyāḥ pratyāsannagrāmotyāḥ | raktasragviṇī raktasragdharāḥ mūrddhāropitakṣitikhaṇḍāḥ somānaṃ nayeyuḥ pradarśayeyuḥ
sāmantā veti vikalpāmidhānaṃ smṛtyantaroktasākṣyabhiprāyam | yathāha manuḥ
“sākṣipratyaya eva syāt somāvādavinirṇayaḥ | ”
tatra ca sākṣiṇāṃ nirṇayatvaṃ mukhyaṃ tadabhāve
sāmantānām | taduktam
“sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sīmantavāsinaḥ
somānirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasannidhau ||”
tadabhāve tatsaṃsaktādīnāṃ nirṇayatvam | yathāha
kātyāyanaḥ
“svārthasiddhau praduṣṭeṣu sāmanteṣvarthagauravāt
tatsaṃsakteṣu katrttavya uddhāro nātra saṃśayaḥ

634.36.p1.4

saṃsaktasaktadoṣe tu tatsaṃsaktāḥ prakīrttitāḥ
karttavyā na praduṣṭāstu rājā dharmaṃ vijānatā ||”
sāmantādyabhāve maulādayo grāhyāḥ | teṣāmabhāve sāmantā mauladṛṣṭoddhatādayaḥ | sthāvaraṃ
ṣaṭprakāreḍapi kāryyā nātra vicāraṇeti kātyāyanena kramavidhānāt | ete ca sāmantādayaḥ
saṃkhyāguṇātirekeṇa saṃbhavanti
“sāmantāḥ sādhanaṃ pūrvvaṃ nirdoṣāḥ syurguṇānvitāḥ ||”
dviguṇāstūsarā śreyāstato'nye triguṇā matāḥ
iti smaraṇāt
te ca sākṣiṇaḥ sāmantādayaśca straṃḥ straiḥ śapathaiḥ
śāpitāḥ santaḥ somāṃ nayeyuḥ
“śirobhistaṃ gṛhotvārṣī sragviṇo raktavāsasaḥ
sukṛtaiḥ śāpitāḥ skhaiḥ skhai nayeyuste samañjasam
iti smaraṇāt
nayeyuriti bahuvacanaṃ dvayornirāsārthaṃ naikasya
“ekaścedunnayet somāṃ sopavāsaḥ samunnayet
raktamālyāmbaradharo bhūmimādāya mūrddhani ||”
iti nāradenaikasyābhyanujñānāt | yattu
“naikaḥ samunnayet somāṃ naraḥ pratyayavānapi
gurutvādasya kāryyasya kriyaiṣā bahuṣu sthitā ||”
ityekasya niṣedhaḥ | sa ubhayānumatadharmāvidatiriktāviṣaya ityāvirodhaḥ
khakhādiviṅgābhāve'pi sākṣisāmantādīnāṃ
somājñāna upāyaviśeṣo nāradenoktaḥ
“nimnagāpakṣatotṛṣṭanaṣṭacihnāsu bhūmiṣu
tattaddeśānumānācca pramāṇādbhogadarśanāt ||”
nimnagāyā nadyā prapannatenāpaharaṇenotssṛṣṭāni svasthānāt pracutāni naṣṭāni vā
liṅgāni yāsu maryādābhūmiṣu tatra tattaddeśānumānāt utsṛṣṭanaṣṭacihnānāṃ prācīnapradeśānumānād grāmādārabhya sahasradaṇḍaparimitaṃ
kṣetramasya grāmasya paścime bhāga ityevaṃ vidhānāt
pramāṇādvā pratyarthisamakṣamavipratipannāyāḥ

634.36.p1.5

kṣāntakālopalaciterbhukteśca| nirglanuyuḥ | hastvastinā cātra viśeṣo darśitaḥ
“bhāgamadya pramāṇaśca bhogaṃ kālañca nāma ca
bhūbhāgalakṣaṇañcaiva ye vidusta'tra sākṣiṇaḥ ||”
ete ca sākṣisāmantādayaḥ śapathaiḥ śāpitāḥ
santaḥ kulādisamakṣaṃ rājñā praṣṭavyāḥ | yathāḍa
manuḥ
“grāmeyakakulānāntu samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ
praṣṭavyāḥ somaliṅgāni tayoścaiva vivādinoḥ
te pṛṣṭāḥ sākṣyādayaḥ samastā aikamatyena somni
nirṇayaṃ kuryuḥ | tanniṇītāṃ somāṃ tattaddarśitasakalaliṅgayuktāṃ mādhyādināmāñcitāñcāvismaraṇārthaṃ patre samāropayet | uktañca manunā
“te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ māmantāḥ sāṃmni
nirṇayam
nibadhnīyāttathā somāṃ sarvvāstāṃścaiva nāmataḥ
eteṣāṃ mākṣisāmantaprabhṛtīnāṃ sāmāpañcamamardinādārabhya yāvat tripakṣaṃ rājadaivikaṃ vyasanaṃ
cennāpapadyate tadā tattaddarśanāt somānirṇayaḥ
anyañca rājadaivikavyasanāvāpriḥ kātyāyanāktaḥ
“somācakramaṇe kope pādasparśe tathaiva ca
tripakṣapañcasaptāhe daivarājikamiṣyate ||” iti
yadā tvamīṣāṃ uktasākṣyavacasāṃ tripakṣābhyantareṃ
rogādikṣīyate | athavā prativādinihṛṣṭābhyadhikasaṃkhyāguṇa-sākṣyantaraviruddhavacanatā tadā
te mṛṣābhāṣiṇatayā daṇḍanoyāḥ | tadāha
“anṛtaṃ tu pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam
anṛtaṃ mithyāvadane nimittabhūtaṃ sati sarvvasāmantāḥ pratyekaṃ madhyamasāhasena catvāriṃśadadhikena paṇapañcaśatena daṇḍanīyāḥ | sāmantāviṣayatā cāsya sākṣāmaulādīnāṃ smṛtyantare
daṇḍāntaravidhānādavagamyate | tathā ca manuḥ
“yathottena nayantaste pūyante satyasākṣiṇaḥ
viparītaṃ nayantastu dāpyāḥ syurdviśataṃ damam ||”
nārado'pi

634.36.p1.6

‘atha cedanṛtaṃ brūyuḥ sāmantāḥ sīmni nirṇaye
sarvva pṛthak pṛthak daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam ||”
sāmantānāṃ madhyamasāhasaṃ daṇḍamabhidhāya
“meṣāñca dantaṃ bruyurniyuktā bhūmikarmmaṇi
pratyekantu jaghanyo'rddha vinaiyāḥ pūrvvasāhasam ||”
"maulabaddhādayastvanye daṇḍagahmā pṛthak pṛthak
vineyāḥ prathamaneva sāhasenānute sthitāḥ ||”
bādhān gāṅgopān gopām kaivarttānū mūlakhānakān
vyālagrāhānuñchavṛttīnanyaśca vanacāriṇaḥ
te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ sīmāsandhiṣu lakṣaṇam
tattathā sthāpayedrājā dharmeṇa grāmayorddayoḥ
cennayetprataḍāgānāmārāmasya gṛhasya ca
sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ
sāmantāścenmṛṣā brūyuḥ setau vivadatāṃ nṛṇām
sarvve pṛthak pṛthak daṇḍā rājñā madhyamasāhasam
gṛhaṃ tar̤āgāmārāmaṃ kṣetraṃ vā bhoṇayā haran
śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddiśśato damaḥ
sīmāyāmaviṣahyāyāṃ svayaṃ rājeva dharmavit
pradiśeta bhūmiriteṣāmupakārāditi sthitiḥ ||”

Linked texts (10)