Vacaspatya 14.2
Vācaspatya 14.2
- Language
- Sanskrit
14.2.1
dārukaṇṭhikāyāṃ
medi0 | 7kaśyapapatnībhede | “atha kaśyapapatnīnāṃ
yatprasūtamidaṃ jagat | adinirditiradanuḥ kāṣṭhā ariṣṭā
surasā ilā | suniḥ krodhavaśā tāmrā surabhiḥ saramā
timiḥ” ityu pakramya “ariṣṭāyāstu gandharvvāḥ kāṣṭhāyā
dvipacetarāḥ” bhāga0 6,6,22, uktam
kāṣṭhāgāra na0 kāṣṭhanirmitamāgāram | (kāṭheraghara) kāṭhanirmite gṛhe trikā0
kāṣṭhāmba vāhinau stro kāṣṭhanirmitā'mbuvāhinī
(sekoti) khyāte droṇaukūpe naukājalasecanapātrabhede amaraḥ
kāṣṭhālaka na0 kāṣṭhamiva kaṭhinamālukam | kandabhede
“kandātana ūrddha vakṣyāmaḥ vidārikanda-śatā-varī-visa-mṛ
ṇāla-śṛṅgāṭaka-kaśeruka-piṇḍāluka-madhvāluka-hastyāluka
kāṣṭhāluka-śaṅkhāluka-raktārukaindovarotpala-kandaprabhṛtauni
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca | guruṇi
bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca” suśrutaḥ
kāṣṭhika li0 kāṣṭhamastyasya ṭhan | bahukāṣṭhayukte anale deśādau
‘kṣudra’ kāṣṭhe ḍaup kāṣṭhau svārthe ka hrasvaḥ ṭāp | kāṣṭhikā kṣudrakāṣṭhakhaṇḍe strī | “viṃśati kāṣṭhikāḥ”bhavadevaḥ
kāṣṭhin li0 kāṣṭhamastyasya ini | bahukāṣṭhayukte striyāṃ ṅīp
kāṣṭhīla pu0 kāṣṭhinā ityate ila-kṣepaṇe karmaṇi ghañ
1rājāne rājani0 īṣadūnevileya | 2kadalībhede (kāṭhakalā)
śabdaci0
kāṣṭhis pu0 kāṣṭhamiva kaṭhinakarāṇḍa ittuḥ | ittubhede suśru0
ittuśabde 806pṛ0vivṛtiḥ | bhāvapra0 kāṇḍekṣuriti pāṭhaḥ
kāṣṭhodumbarikā strī kāṣṭhapradhānā udumbarikā | kākodumbarikāyām śabdaci0
kāsa kutsita śabde (rogahetukaśabdabhede) bhvā0 ātma0 aka0
seṭ | kāsate akāsiṣṭa kāsāsa-babhūva-āsa-cakre cakāse “aśītorāvaṇaḥ kāsāñcakre graste nirākulaḥ”bhaṭṭiḥ
14.2.2
“kāsāñcakre kutsitagandhamabhihitavān” jayama0
“ataūrddha pravakṣyāmi ślīpadahtalakṣaṇam | śvasiti
cauti cāpyartha matyādhmātaṃ kāsate” “sa pakke kāsate
śuṣkam” suśru0 | “kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ” suśru0
asya kvacit parasmaipaditvamicchanti | “prasaktavegastu samīraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ” suśru0 kāsaśabda udā0
kvip kāḥ | “yacca śīto'thodhvaraḥ saha kāsā vepayaḥ”
atha0 5,20,10, bhāve ghañ | kāsaḥ kutsitaśabdaḥ “muñca
śīrṣaktyā uta kāsaenam” atha0 1,12,2
kāsa tri0 kasa hiṃsane karttari ghya | 1hiṃsake | kāsate'nena
kāsa-karaṇe ghañ | 2rogabhede pu0 “krūyā balāsaṃ
kāsarudāgum” atha0 5,22,11 | talakṣaṇanidānādi
suśrute uktaṃ yathā
“athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | uktā
ye hetayo nṝṇāṃ rogāyoḥ śvāsahikkayoḥ | kāsasyāpi ca
te jñeyāsta evotpattihetavaḥ | dhūmopaghātādrajasastathaiva
vyāyāmakṣukṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvādapi bhojanasya
vegāvarodhāt kṣavathostathaiva | prāṇohudānānugataḥ praduṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrātsahasā satoṣaḥ
kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu | sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca
kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca | pañcaprakāraḥ kathito
bhiṣagbhirbhiryāhvato yakṣvikārakṛt syāt | bhaviṣyatastasya
tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatānulepaḥ | svanadvayeṣvasyamarocako'gnisrādaśca liṅgāni bhavantyamūni | hṛtkaṇṭhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktavegastu samīraṇena kāsettu śuṣkaṃ kharabhedayuktaḥ | urovidāhajvaravaktraśoṣai rdhyāhva tastiktamukhastṛṣārttaḥ | pittena
14.2.3
pītāni vametkaṭūni kāsecca pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ
vilipyamānena mukhena sodan śirorugārttaḥ kaphapūrṇadehaḥ
hṛllāsaroga gauravasādayuktaḥ kāsedga śaṃ sāndrakaphaḥ kaphena
vakṣo'timātraṃ vihatañca yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ | vikṣiṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvyatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaḥsa uktaḥ | ativyavāyabhāramadhyatogragajairyudhyataḥ
rakṣasyoraḥkṣataṃ vāyurṛṅgītvā kāsamāharet | sa pūrvvaṃ
kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ vibhinneneva corasā | sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā | duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍā'bhitarpinā | parvvabhedajvaraśvāsa tṛṣṇāsvara vilor̤ataḥ | pārāvataivākūjan kāsavegāt kṣatodbhavat | viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt | ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ
vyāpanne'gnau tayo malāḥ | kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ
kurvvante'kṣayapradam | sa gātraśūlajvaradāhamohān
prāṇakṣayañcopalabheta kāso | śuṣyan viniṣṭhīvati dagdhamastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūmam | taṃ sarvvalaṅgaṃ'
bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti | vṛddhatvamāsādya bhavantyatho vai yāpyantamāyurbhiṣajastu kāsam”
bhāvapra0 uktamidattaṃ yathā
pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | kṣayāyopekṣitāḥ sarvve balinaścottarottaram | kṣayāya rājayakṣmaṇe
atha pūrvarūpamāha | pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā | kaṇṭhe kaṇḍūya bhojyānāmavarodhaśca jāyate
bhojyānāmavarodhaḥ kavalagildane kaṣṭānuvyathā | vyatha
vātikāsa rūpamāha hṛtpaṅkapārvodaramūrddhaśūlī cāsmānanaḥ cīṇabalakharonāḥ| prasaktavegastu samīraṇena bhinnakharaḥ
14.2.4
kāsati śuṣkameva | yaśco 'srāṭekaregaḥ, śuṣkaṃ ślemādirahitam| paittikasya rūpamāha tanorvidāhajvaravaktraśoṣairabhyardditaḥsāntarujāsa bhārttaḥ| pittena pītāni vametkaṭūni kāset sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ | sapāṇḍuḥ,
pāṇḍurogayuktaḥ | laiśmikasya rūpamāha pralipyamānena
mukhena śīdan śirorujārttaḥ kaphapūrṇadehaḥ| abhaktadurugauravakaṇḍu yuktaḥ kāseddhṛśaṃ sāndrakaphaṃ kaphena| pralipyamānena mukhena śleṣmaliptena mukhenopalacitaḥ| abhaktaska na
bhakta ruruciryyasya saḥ kaṇḍūḥ kaṇṭha eva| catakāsasya
nidānapūrvarūpāṃ samprāptimāha ativyavāyabhārādhvayuddhāsagajavikṣataiḥ| rahaḥcoraḥcata' vāyurḍelītvā kāsamāvahet | ayagajayognipīḍo damanam| lacaṇamāha sa
pūrvva' kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṣitam| kaṇṭhena
rujatyarthaṃ vibhinneneva caurasā| sūcībhiriva
tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| duḥkhasparśena śūlena
bhedapīḍābhitāpinā | parvabhedajvaraśvāsaṭaṣyāvaisvaryyapīḍitaḥ | pārāvata ivākūjan kāsavegāt catoṅgavāt | kaṇṭhenetyupalacaṇe tṛtīyā evamuraseti
cayakāsasya nidānapūrvarūpa samprāptimāha viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt| chṛṇināṃ śocatāṃ nṛṇāṃ
vyāpanne 'gnau trayo malāḥ | kupitāḥ cayajaṃ kāsaṃ kuryyurhe hacayapradam | nṛṇināṃ vicikitsāyuktānām | lacaṇamāha sagātraśūlajvaramohadāhaprāṇacayadropalabhetsa kāsī | śuṣkaṃ viniṣṭhīvati nirmalastu pracīṇamāṃso
rudhiraṃ sapūyam | taṃ sarvvaliṅga' bhṛśaduścikitsyaṃ cisitsitajñāḥ cayajaṃ vadanti | asādhyasādhyavyākhyānāha
ityeṣa jāyajaḥ kāsaḥ coṇānāṃ dehanāśanaḥ| sādhyo
14.2.5
balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ catotthitaḥ| evaṃ catotthitaḥ cīṇānāmasādhyaḥ| balavatāṃ sādhyo yāpyo vā
syāt | na vā kadācit sidhyetāmapi pādaguṇānvitau
sidhyetāṃ catajayacayajau baheyāḥ bahalpajaḥ batparicārakayuktāsya sadātarasya jātau | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ
sarvvo yāpyaḥ prakīrttitaḥ | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ vṛddhānāṃ yaḥ kāso bhavati sa jarākāsasaṃjñaḥ sa sarvvaeva yātajādirapi yāpyaḥ | tīn pūrvvān sādhayet sādhyān pathyairyāpyāṃstu yāpayet | svalpo'pikāśa upekṣaṇīyo na bhavati | kintu śīghra pratīkaraṇīya ityāha jvarārocaka
dṛcchāsakhara bhe dacayādayaḥ | bhavantyupekṣayā yasmāttasmāt
tvarayā jayet”
kāsarogabhedasya hetupāpādi karmavipākayande 1763,
pṛ0 uktam kaṃ jalamasyate'nena vyasa-kṣepaṇe karaṇe ṣañ
ita0 | śyobhāñjanaṭace pu0 śadvaca0 | tadañjananevane
netrājjalaniśśāraṇasya tathātvam
kāsakanda pu0 kāsahetuḥ kandaḥ | kāsāsau rājani0
kāsaghna tri0 kāsaṃ hanti ina-ḍelādau ṭak | kāsahare
suśrutokte 1 vibhāgabhede | "prāyogikaḥ snehanovairecanaḥ
kāsaghnaḥ vāmanīyaśca" ityupakrame "haṅgutīkṣṇahaṭhārikālikaṭukakāsamaddanikuṭīlaṅgamanaḥ śikhācchinna ruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne” (dhūmrai) | striyāṃ ṅīp
sā ca 2 kaṇṭakāryyāṃ strī śabdaca0 | "harītakī kaṇā
śuṇṭhī maricaṃ codrasaṃyuktam | kāsaghnamodakaḥ proktastaṣṇārocakanāśanaḥ” bhāvapra0ukte 3modakabhede pu0
kāsanāśakakāsaharādayo'pi | kāsaroganivārake tri0
"yena tena prakāreṇa yāsakaḥ kāsanāśakaḥ” vaidyakam
kāsahare yeti suśrutaḥ
kāsajit strī kāsaṃ jayati ji-kkip | 1bhāgyāṃm
(vāmanahāṭī) rājani0
Linked texts (7)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit