Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 4.2-2

Vācaspatya 4.2-2

Language
Sanskrit

4.2-2.1

karttavyakarmaṇapapattau nīla0 tā0
uktoktau 3saptamabhede ca tatra hi 'puṇyaṃ gurujñāṃnayamogya
mityam' ityākrame 'syātkarmmasarvāphika rūpakāryasiddhiḥ'
ityādinā pañcāśat sahamāni vibhajya "syāt karmmasiddhiḥ satataṃ (dinaniyo) viśeṣyo mandaṃ sitāt syāt
vivāhakarttā' ityanena tadānayanaprakārodarśitaḥ tathā ca
varṣalagnakā likasphuṭa śaśi' śuklasphuṭāta tyaktā lagnayoge
tatsahajasphuṭaṃ bhavati ityaṃstu bhedaḥ śodhyamandayukto yadya
śukrayormadhye yadi lagnasphuṭaṃ na bhavettadā rāśau ekādaśa
yogaḥ kāryya iti | tatphalañca tatraivokaṃ yathā "kāryasiddhisahamaṃ yutaṃ śubhaiḥ pūrvvaśailamagam jayapradam
krūrairatha śubhāpāpadṛṣṭyeka leśatojaya udīrito budhaiḥ"
kāryā strī la-ṇyat | kārāṃṣṭake rājani0
kāryādhipa pu0 6ta0 | jyotiṣeākto 1vyāpārarūpakāryyasthānādhipe lagnaprabhṛtikadaśamasthānādhīśvare | 2kāryyādhyakṣe ca | kāryādhyakṣādayo'pyatra
kāryānvita tri0 kāryeṇa karttavyenānvitaḥ | 1kāryayukte
2kāryatābodhakapadpratipādyārthānvite ca | mīmāṃsakanaye
kāryānvite eva śabdasya yathā śaktistathā pūrvvapakṣavidhayā
śabdaci0 nirūpitaṃ yathā
"nanvarthavādānāṃ siddhārthatayā na prāmāṇyaṃ kāryānvita
eva padānāṃ śaktiravadhāraṇāt vṛddhavyavahārādeva hi sarvvaśabdānāṃ vyutpattiḥ upāyāntarasya śabdavyutpattyadhīnatvāt
tathāhi prayojakavākyoccāraṇānantaraṃ prayojyasya vṛddhasya
pravṛttimulabhamānobālaḥ prekṣāvadvākyoccāraṇasya prayojanajijñāsāyāṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyilādupasthitatvāñca
prayojyavṛddhapravṛttimeva prayojanamavadhārayati nahyākiñcit

4.2-2.2

kurvvantaṃ dṛṣṭvā sambhavatiti ca tajjanyaṃ pravṛttyanukūlaṃ kāryyatājñānameva kalpayati stambho tena kāryya tājñānasya
hetutvāvadhāraṇāt nānyataḥ pravṛtteḥ kāryyatājñānāvaśyakatvāt,
gaṇe'yaṃ śabdasya kāryyajñānadvārā pravṛttihetutvam | svapravṛttau bālena śabdāhitaviśeṣasya kāryyatājñānasya hetutvenāvadhāraṇāt | jñāne ca pratyakṣādinānopāyavatyavadarthaśaktikalpanamayuktaṃ hetubhāvāt upasthitantare gauravāt
atha kāryānvitajñānopasthitāvāpyanvitajñānamapyupasthitamiti lāghavāt kāryāśamapahāyānvite śaktirgṛhītāmiti
cet na jñāne hi padānāṃ śaktiḥ śakyatvāt, nārthe
anyacca kāryānvite jñānamanyadanvitajñānaṃ viṣayabhedena jñānabhedāt | taduktamabhāvavāde, "anyadbhūtalajñānaṃ anyacca
ghaṭaśūnyabhūtalajñānamiti" anvitajñānamupasthāpya tatra śaktigraha iti gauravameva laghūni śakye sambhāvyanyalabhyaṃ guru
na, yugapadupasthitau tathātvāt | na ca tasyāpyanupasthitiḥ
puruṣaviśeṣadoṣāt sarvvairevādvyapravṛttau tathānavagamāt
tathāpi na kāryānvite śaktiḥ kāryārthāvacchinnādīnāṃ
vyabhicārāditi cet na sarvvapadānāṃ kāryyārthāvacchijanakatvāt tacca kāryānvitasvārthapratipādakatayetarānvita
svārthakāryyapratipādakatayā veti | evaṃ kāryānvitavyutpattau
satyāmanākāṅkṣādau vyabhicārādākāṅkṣāderupādhitvam
tayorvyāparboyyaprathamabhāvikāyānvitavyutpattyanurodhena vidhyaśrutāvapi kāryādhyāhāraḥ | kvacinmatathā kacidaṃsaṃsargograha
iti siddhārthānvayapratītidarśanāduttarakālamanvitamātre

4.2-2.3

śaktireva kalpyatāṃ prāktanakāryānvitajñānaṃ bādhyatāmityapyataeva nirastaṃ pūrvvakalpanātaḥ kalpanāntaraprasaṅgācca
uttarakālabhāvisiddhārthaprayogasya lakṣaṇādibhirapyupapatterananyathāsiddhatvābhāvena prāthamikabhāvābādhakatvāt upajīvyavyāghātācca | atha siddhārthe'pi vyutpattiḥ sambhavati
tathāhi upalabdhacaitraputrajanmā bālastadgeheṣu vārttāhāreṇa caitasamīpaṃ gataḥ cenna ! putraste jāta, iti vārttāhāravākyaṃ śṛṇvan caitrasya mukhaprasādaṃ paśyan śroturharṣamanuminoti | harṣāntu tatkāraṇaṃ putrajanmajñānaṃ kalpayati
upasthitatvāt upapādakatvāt anyopasthitau gauravācca
tatra vākyasya kāraṇatāṃ kalpayati lāghavāditi cet na
harṣahetūnāṃ bahūnāṃ sambhavāt harṣeṇa liṅgena putrajanmajñānasya bālenānumātumaśakyatvāt priyāntarajñānasya pariśeṣayitumaśakyatvāt | atha putrajanmajñānāvyabhicāri vṛddhi
śrāddhādikriyāviśeṣadarśanāt putrajanmajñānānumānamiti
cet tarhi putraste jāta iti vākyaṃ tattatkāryyakarttavyatā
parameveti kāryānvitajñānajanakatvameva tasya prathamatau
gṛhṇāte taduttarakālaṃ putrajanmajñānānumānamiti na vyutpattiḥ
kāryaṃ jahāti | yatāpīha sahakāratarau pikorītauti prasiddhārthakapadasāmānādhikaraṇyādibhirvyutpattitadeta ' pūrvvapakṣatvenoklā maṇikatā nirākṛtaṃ yathā"alocyate ghaṭamānayeti vākyaśravaṇānantaraṃ prayojyasya ghaṭānayanagocarapravṛttyā ghaṭānayanakāryyatājñānamanumitaṃ bālena,

4.2-2.4

natu kāryānvitajñānaṃ pravṛttiviśeṣe tasyā'hetutvāt viṣayādipadaśaktigrahe tasyānupayogāñca tattra ca jñānaviśeṣe ghaṭamānayeti vākyaviśeṣasyānākalitapadavibhāgasya hetutvamavadhāryya ghaṭapadadvitīyādhātavidhipratyayānāṃ pratyekāvāpoddhāreṇa ghaṭakarmatvānayanakāryyatājñāneṣu pratyekaṃ kāraṇatvamavagamya śaktiṃ kalpayati | paścātpravṛttisāmānyenānumita
kāryatānvitajñāne vākyamātrasyānanyalabhyatvena kāryāśamapahāyānvitajñānamātre śaktiṃ kalpayati natu prathamaṃ vākyamātrasya kāryānvitajñānamātrahetutvakalpanam
atha ghaṭānayanakriyāyāḥ prathamaṃ kriyātvajñānātpravṛtti
mātrānumānaṃ na tu kāryānvitajñānamanumāya tattra
vākyamātrasya hetutvaṃ kalpayitvā śaktiṃ kalpayati taduttaraṃ viśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāva iti cet na
prathamaṃ pravṛttimātrakāryānvitajñānamātrayoranabhānaṃ bālasya
kramaśo bhavatītyatva mānābhāvāt ghaṭādipadaśaktigrahasya tena
vināpi sambhavāt, na va tadanumanasāmayyauṃ tadā nṛtteti
vācyam tadā vyāprādismṛtau mānābhāvāt sāmānyayoḥ
kāryakāraṇabhāvagraho viśeṣayostathātvagrahe heturiti cet
na viśeṣayoranvayavyatirekābhyāmeva tadgṛhṇāt yathā
dhūmavahniviśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvagrahe tansāmānyayorapi
hetuhetumadbhāvo bhāsate anyathā na sahadarśanagamyā vyāptiḥ
syāt tathātvāpi | viśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvatulyavattitvena eva sāmānyayostathābhāva iti cet na pratyakṣeṇa
viśeṣagrahe yogyatvāt sāmānyamapi bhāsate | prakṛte ca
kāryyaviśeṣeṇa kāraṇaviśeṣo'numito na sāmānyamiti na
yugapadrupasthitiḥ | atha viśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvāt

4.2-2.5

sāmānyayorapi tathātvamādhārayatīti cet tarhi viśeṣayoḥ
kāryakāraṇabhāvāvagamaḥ prāthamika iti tanmūlakaḥ prathamaṃ
kāryānvayaviśeṣapratītigraha eva syāt niṣprayojanakatvenānantarānumitau mānābhāvāt| yaccoktaṃ pravṛttikāraṇatayopasthitaṃ kāryānvitajñānamapahāyānvitajñānaṃ kalpayitvā
tatra śaktikalpanamayuktam ubhayathā gauravāditi tanna kāryānvitajñāne'nvitāṃśatasya sattvāt tadbhāṣakatvācca tasya
atastatraiva śaktigraho na kāryatvāṃśe'pi | ataeva ghaṭavadbhūtalajñāne bhūtalajñānatvamapīti tadbhinnaṃ tajjñānamabhāva
vyavahārakāraṇaṃ tvayā svīkṛtam | astvevaṃ kintu tadupasthitāvanvitajñānatvaṃ na viṣaya iti tasyopasthityantaraṃ kalpya
miti cet na kāryānvitajñāne'nvitajñānatvaṃ viśeṣyamiti
tadupasthitau tasyāpi viṣayatvāt viśiṣṭajñānasāmagyrīto
viśeṣyabhānāvaśyambhāvāt | anyathāvyañjātijñānamanyacca
jātiviśiṣṭajñānamiti vyaktijñānamapahāya jātijñānaṃ
kvāpi nopasthitamiti na tatra jātireva padārthaḥ syāt
jāteḥ kevalavopasthitau ca na vyaktibhānasaṃvidunneyatvam
atha jātiviśiṣṭajñānopasthitervyaktijñānaviṣayatve 'pi gaura
vāt vyakterananyalabhyatvācca jātiviśiṣṭajñānatvaṃ na śaktyatāvacchedakaṃ kintu jātijñānatvaṃ lāghavāditi cet tarhi
tulyam | na ca yugapadrupasthitau lāghavāvatāraḥ | nacātra yugapadupasthitiriti vācyam viśiṣṭajñānasya viśeṣyaviṣayakatvaniyamāt | kiñca mamedaṃ kāryyamiti jñānaṃ sākṣādupapādakaṃ
pravṛttyā svakāraṇatvaṃ mānumitamatastatra śaktiṃ gṛhṇīyāt
sākṣādupapādakaviṣayatvāt kalpanāyāḥ, mamedaṃ kāryyamiti
jñāne tasya sākṣādupapādakatvāt | athedaṃ kāryyamiti

4.2-2.6

jñānamastvaiva paramparayānumānadvārā mamedaṃ kāryyamiti
jñānasampādakantvalabhyatvena na tatra śaktikalpanamiti tarhītara mvitajñānamastvaiva kāryyācakapadasamabhivyāhāreṇa kāryā
nvitajñānasampādakantvalabhyatvena na tatra śaktikalpanamiti
tulyam | madidaṃ kāryyamiti jñānaṃ sākṣādeva pravarttakaṃ
kartavyatāprayojakayatnārūpatvādviśeṣasya svāgatapratisandhānaṃ
sahakāri tena nātiprasaṅgaḥ na ca saṅkalpitatvena
garttinaṃ sṭaṣṭotta prayojñajñānahetūnāṃ śaṅkatvāt | ananyathāsiddhayanvānuvidhānasya ca tanmūlatvāt anvayivyatirekyānaṃ tu jñāne'pi vā tadupahitaniyame mānābhāvāt
sandehābhāvopapatteḥ liṅgabhāsajanyakākataḥ liṅgamampadmayādānumitistadaśeṣe liṅgena putnajanmajñānānumānasambhavaśca
gavābhāsatvenānumiterbhramatve tadvetukapikṣo bhramaḥ
viṣayasya tathābhāvena tayoryathārthatvāt | yathā kaścit
khavasañcārādhiṣṭhitaṃ darūpalakaṃ ghaṭamānayeti niyuktaḥ
sa ca tamānayati tadā cetanavyavahārādivat taddarśībālo vyutpadyate-dṛyaṃ kriyā, kṛtijanyā, sā jñānajanyā,
jñānaṃ tadvākyajanyamityanabhihitaparamparāyāḥ bhrame'pi tadvetu
śaktigrahaḥ tajjanyaśābdabodhaśca yathārtha eva viṣayasya
tathābhāvāditi viśraḥ siddhārtha śaktigraha iti | ataeva
"yatra duḥkhena sambhinnaṃ na ca gramtānantaram | abhilāṣopapannañca tat sukhaṃ svaḥpadāspadam” ityarthavādopasthite
sukhe vedādeva svargapadasya śaktigrahaḥ”
kārṣṇakeya puṃstrī kadhakasyaurapatyaṃ bā0 ḍhak | kakarpatye
ṛṣibhede striyāṃ ṅīp “kārṣṇakeyīputrāt kārṣṇakeyīputraḥ”
śata0 brā0 14,9,4,32, veda vaṃśabrāhmaṇe

4.2-2.7

kārṣṇāyoya tri0 kaṣṇācena nirvṛttādi kaṣāyā0 caturathyāṃ
chaṇ | kaṣāyānnirvṛttādau
kārśmarī strī kaśa-svārye ṇic-bhāve manin kārśmaṃ tata rāti
rā-ka gaurā ṅīṣ | śrīparṇīvṛkṣe karkaḥ = gāmbhārīvṛkṣe bharataḥ
kāśyaṃ na0 kṛśasya bhāvaḥ ṣyañ | 1kṛśatve “nirveśasamnātakṛśārtha
kāśya m” raghuḥ | svārthe ṣyañ | 2kaśe śyāmalaḥkṣe,
3kañce (chetro) vṛkṣe 4 kaṅguve ca pu0 rājani0
kārṣa tri0 kṛṣiḥ śīlamasya ṣṇvā0ṇa| kṛṣiśīle kṛṣīvale bharataḥ
kārṣāpaṇa puṃna0 karṣaṃ madama kārṣeṇa yaṇa | tena vyatpannatve
ā+paṇa-karmmaṇi gha | 1aśītiratike tāmike karṣe
"kārṣāpaṇastu vijñeyaḥ kārṣikastā mikaḥ paṇaḥ” manuḥ
2 ṣoḍaśapaṇayātmake purāṇe (kāhana) iti khyāte mānabhede
“māṣaḥ ṣoḍaśabhāgastu jñeyaḥ kārṣāpaṇasya tu | kākinī
(kar̤i) tu caturbhāgo māṣasya parikīrttitā | pañcanadyāḥ
pradeśe tu saṃjñeyaṃ vyāvahārikau | kārṣāpaṇapramāṇāttu taṅgabaṅgam (paribhāṣitam) iheva tat” kātyā0| “rūpyo'yetyatva hemādrī viṃyatīti pāṭhaḥ | ataeva 'dvāviṃśatpaṇikāmāno bandhaḥ
paurāṣikobhavet” kātyā0 smṛtau purāṇadvayavācyadvātriṃ -
śatapaṇānāṃ ge mūkatve nābhidhānam| "aśītibhirvarāṭakaiḥ
paṇa ityabhidhīyate | te ṣoḍaśaḥ purāṇaṃ syādrajataṃ saptabhistu taiḥ” bhaviṣyapu0 | “kārṣāpaṇonmūrdhnā hi daridrāṇāṃ
prakīrttitā” prā0ta0 | “kārṣāpaṇaṃ bhavedaṇḍyo yatnānyaḥ
prākṛtojanaḥ | tatra rājā bhaveddaṇḍyaḥ sahasramiti dhāraṇā”
“svastyakṣetrājamārge yastvamasedhyamanaḥparṭi| sa dvau kārṣāpaṇau dadyāt"manuḥ | 'kārṣāpaṇo daṃ'kṣapastāṃṭiṃśiraupyaḥ
pravarttate | paṇe nibaddhaḥ pūrvvasyāṃ ṣoḍaśaivaṃ paṇāḥ palam

4.2-2.8

iti māradaṃke rudaciṇadeyaprasiddhe pūrvva deśaprasiddhapaṇa
parimāṇe ca | kārṣāpaṇena krītaḥ ṭiṭhā vā pratiṭādeyasya
dṛḍdvārasyāryaiḥ kārṣāṇika pace pratika tatkrīte tri0
striyāṃṅīp | kārṣāpaṇiko pratiko vyaḍaīpūrvvāt dvigośva
tasya vā luk | vyarddhakārṣāpaṇa vyaddhaikārṣāṇikaṃ
sārddhakārṣāpaṇakrīte evaṃ dvikārṣāpaṇa dvikārṣāpaṇika
kārṣāpaṇadvayakrīte tri0| parṣyādipāṭhāt svārthe'ṇ
kārṣāpaṇa kārṣāpaṇasaṃbaṃrjāviṣu tri0 ba0va0
kārṣi vi0 karṣatīti karṣaḥ tataḥ svārthe vā0 in| 1karṣaṇaśīle 2antargatamavāpanetari | "kārṣirasi samuhasya
tvā cihvā ucchayāmi” yaju06,28| karṣatītyevaṃśīlaḥ
kārṣiḥ anargatamamalāpanetāsi" vedada0 “kārṣiraso tyāha
sasraklamevāsāvapannāpayati” taitti0
kā na0 kṛṣasya bhāvaḥ ṭaḍhā0 ṣyañ | kaṣatve pace imanic
kaṣimana tanvārthe pu0 | ghitvāt striyāṃ ṅīpyalopau
kārṣṇa vi0kaṣṇasyāpatyam vyaṇ | 1kṛṣṇastaganvani | “kārṇorauravavāstāni carmmāṇi brahmacāriṇaḥ” manuḥ

Linked texts (3)