Vacaspatya 42
Vācaspatya 42
- Language
- Sanskrit
Contents
- 42.1 — 6 parts
42.1.1
'kuṣambhakonakulaḥ' bhā0
"tvaksthaṃ vaivarṣaṇamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañca jāyate | tvaksaṃsthāyo
raukṣyañcaiva svedātipravartanam" | tvakśabdenātra rasa
ucyate ādyadravyatvāt | tvaksthatvāt tvaksyāpaḥ syaśrīṣāmas | svaksvāya ityādika' kecidraktagatasya liṅgaṃ
manvante | rudhiragatamāha "kaṇḍū rbipūyakaśvaiva kuṣṭhe śoṇitasambhave" | pipūtakaḥ viśeṣeṇa pūyaḥ | atha māṃsagatamāha "bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañca kuṣṭhe māṃsasamāśrite" | bāhulyaṃ
kuṣṭhasya puṣṭiḥ | piḍakodgamaḥ kṣudrapiḍakodgamaḥ sphoṭaḥ
vṛhatyir̤akā | sthiratvam asañcāritvam | medogatamāha "kauṇyaṅgatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam
kṣataprasāro liṅgāni pūrvoktāni yāni ca | medaḥsthāna
gate liṅga' prāguktāni tathaiva ca"| kauṇyaṃ hastanāśaḥ
... sambhedaḥ aṅgamardaḥ, kṣatasarpaṇaṃ kṣataprasarpaṇaṃ, pūrvoktāni raktamāṃsagataliṅgāni | asthimajjāyatamāha
"nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu kṛmisambhavaḥ | svaropaghātaḥ pīr̤ā ca bhavet kuṣṭhe'sthimajjage"| śukragatamāha
"dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ
tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam" | nanu śuddhaśoṇita... samprayoge garbhasambhavaḥ duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ
katham apatyotpattiḥ ? yata āha suśrutaḥ "sāmāgyamubhayayoge śuddhe śoṇitaśukrajaḥ | garbhaḥ sañjāyate
nāryyāḥ sa jāto bāla ucyate"| anyānyac "vātādiduṣṭaretaso'patyotpādane'samarthāḥ" iti | ucyate | garbho'tra śuddho boddhavyaḥ | aśuddhagarbho'pi duṣṭaśoṇitaśukayorapi bhavati gatakarmāpyavadhirādīnāṃ sambhavāt
42.1.2
śoṇitamārttavam | kuṣṭhitaṃ kuṣṭhaṃ sañjātamasyeti tārakāditvāditac | śukrasya svagataṃ kuṣṭhamapatyeva vyajyate
iti tātparyyam | kuṣṭheṣu saṃcaṇyātāntridoṣaliṅgamāha
"kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ bātāt kuṣṭhaṃ savedanam | pittāt
prakupitaṃ dāhorāgastrāvasamanvitaṃ kāsa | kaphāt stodaṃ ghanaṃ
snigdhaṃ ślakṣṇamaṇḍagodayam | dvikiṅga' iṃndrajaṃ kuṣṭha' triliṅgaṃ sānnipātikam" | kharaṃ karkaśam | śyāmāruṇaṃ
śyāvaṃ vā, arueṃ vā | prakupitaṃ pūtikradagdhadravam
kledas ārdratāyuktam ghanaṃ puṣṭam | sādhyālādikamāha
"sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikañca yat | medogaṃ
dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam | kṛmisṛṣṭātṛṣṇādāhisaṃyuktaṃ yat tridoṣajam" | vātaśleṣmādhikañca yat
etena sidhmākakuṣṭhagajacarmmavipādikākiṭikāhvanakāni
sādhyāni | majjāgataṃ śukragatamapyasādhyam | sannirvātañce'pi varjya ityanvayaḥ | athādiṣṭamāha "prabhinna
prasutāṅkañca raktanetraṃ hatasvaram | pañcakarmmāguṇātītaṃ
kuṣṭhaṃ kṛntīha kṛttinam" | prabhinnaṃ vidīrṇam | hatasvaraṃ
jarjarasvaram | pañcakarmmaguṇātītam asṛkstrātavamanādipañcakarmmaguṇam | atha tvagduṣṭisāmyāt kuṣṭhabhedatvāñcātthaiva tritramāha "kuṣṭha kasamvavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ bhavet
nirdiṣṭamaparitrāvi tridhātudbhavasaṃvrayam" | kuṣṭhaikasambhava'
kuṣṭhena sadṛśaḥ samānaḥ sambhavo nidānaṃ yasya tat | atra
42.1.3
śvitrasya bhedamāha kilāsañcāruṇaṃ bhavet | śvitrameva raktāmāṃsāmyagātkilāsa maruṇañca bhave dityarthaḥ | nanu kuṣṭhasya śvitrasya ca ko bheda ityata āha nirdiṣṭamaparisrāvīti śvitramaparisrāvi bhavati kuṣṭhantu khāvi atha ca tridhātudbhavaṃśrayamiti | trayodhātayo vātapittakaphāstairutpadyanabhūtaṃsya uddhavau yasya tat śvitram | atha vā ttrayodhātayo raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tat | kuṣṭhantu sānnipātikaṃ sarvadhātugataṃ bhavatīti bhedaḥ | doṣabhedena lakṣaṇabhedamāha "vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāt tāmraṃ kamalapattravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi, kaphāt śvetaṃ ghanaṃ guru
sakaṇḍū ka' kramādraktāmāṃsamedaḥsu cādiśet | parvvanaivedamubhayaṃ
kuṣṭha' taccottarottaram" | sakṣvasamīpaṅgoṣṭhitam | kamalapattravadityanena madhye śvetamante lohitaṃ bodhayati | ghana'
puṣṭam | kramādraktamāṃsamevaḥsu ādiśet | tathā ca carakaḥ
"aruṇaṃ raktasevānte tāmra' piste palaṅkṣate | śvetaṃ kheśraśvi
bhedaḥsye śvitraṃ kuṣṭha' parāparamiti" ubhayaṃ dvividhamapi
śvitraṃ varṇena īdṛgeva | aruṇaṃ tāmraṃ śvetañca doṣabhedāt
dvividhaṃ doṣajaṃ vraṇajaṃ ca | tathā ca bhojaḥ "śvitraṃ ta dvita
vidhaṃ vidyāddīpajaṃ vraṇajaṃ tatheti" | śvitaṃ sādhyamasādhyaśvāha "aśuklarogamabahalama saṃsṛṣṭabhaktayo navam | anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjya mato'nyathā" | avahala'
tanu | anyacca "guhyapāṇitaloṣṭheṣu jātamapyāciranaṇīya viceṣṭasya kliṣṭānna vijighitsatā”
42.1.4
ṇam bhagantu talamala padatakaṃ, tatra jātaṃ kuṣṭhanetamiti sāmānyato nirddiṣṭatvāt | adyaciranayapi | kuṣṭhasya saṃsargajanyaprasaṅgenānyatrāpi saṃsargarīṇānāha “prasaṅgādgātrasaṃsparśādviḥśvāsāt saha
t” | pravṛttīniṣūyam | “ekaśayyāsanāccāpi vastratryaṇḍa kuṣṭhopadarśaya bhūtonmādapraṇajjvarāḥ
mahā rogāśca saṃkrāmanti narāñcaram | mriyate yadi
kuṣṭhena punarjātasya tadbhavet | ato ninditarogo'yaṃ kuṣṭha'
kaṣṭa' prakīrttitam” | etāvatā kuṣṭhināṃ kuṣṭha' sarvathā pratīkaraṇīya na tu upekṣaṇīyam”
eteṣāṃ madhye keṣāñcit mahāpātakacihnatva' keṣāñcidatipātakacihnatva' keṣāṃcidupapātakacihnatva' smṛtyādau
prasiddham | aṣṭādaśānāṃ madhye kaṣānāmeva pāparogatayā
smṛtau tayuktakṣādāhlāvādikamuktaṃ tacca suvyaktīkṛtaṃ yathā
bhaviṣyapurāṇīyamadhyamakhaṇḍasya ṣaṣṭhādhyāye “śrṛṇu kuṣṭhagaṇaṃ
vipra ! uttarottarato gurum | vivarccikā tu duścarmmā carmmārkyastṛtīyakaḥ | vicārcā gnalatākhyau ca lakṣaṇene tataḥparakam | eṣāṃ madhye tu yaḥ kuṣṭhī garhitaḥ sarvakarmasu | bhraśyavat sarvagātreṣu gaṇḍe bhāle tathā nakhi” | tathā 'sane ca
prothayettīrthe katha vā taddanalve | na piṇḍa' modataṃ kuṣthīnaca dāhakriyāñcaret | prathamāsovahrimāsīyostataḥ kuṣṭhī
kadā cana | yadi jīveccaturdvādaśaṃ yatitvācāndrāyaṇaṃ caret”
yatitvācāndrāgaṇañca pādonamrecuklaṣya' deṭam | atiyā
taktaśeṣaphalatvāttaveva' yuktaṃ yathāha viṣṇuḥ “atha narakādamutaduḥkhānāṃ tiryya kṛtvamatīyāṃnāṃ mānuṣeṣu lakṣaṇāni bhavanti kuṣṭhātipātakī, brahmahā yakṣmī, surāpaḥ
śyāvadantakaḥ, suvarṇahārī kunakhī, gurutalpagoduścamrmā,
42.1.5
ityādi | śyāvadantakaḥ svabhāvakṛṣṇadantaḥ pradhānadantadvayamadhyavartti kṣudradantaḥ | pradhānadantopari dalāntaramiti
kecit | kunakhī sahūcitanakhaḥ, duścarmmā khabhāyataḥ khanāvatabhedaḥ, | ata eva mahārogiṇoyāvajjīvamaśīcamāha kūrmapurāṇam “kriyāhīṇasya mūrkhasya mahārogiṇa
eva ca | yatheṣṭācaraṇasyāhurmaraṇānnamaśīcakam” | kriyāhīnasya nityanaimittikakriyānanuṣṭhāyinaḥ | mūrkhasya
gāyatrīrahitasya | sārthagāyatrīrahitasyeti rudravaraḥ
mahārogiṇaḥ pāparogāndrakāntaramahārogavataḥ | te ca uktāhastyandoṣo rājayakṣmā śvāsomadhumehobhagandaraḥ udaro'śmarī mūtrarī pāparogāmahārogāḥ | yatheṣṭācārakhya
duvṛttaveṣyādyāsaktasya | evañca bhaviṣyapurāṇoktaṃ yaticāndrāyaṇaprāyaścittamakṛtaprāyaścittānāṃ kuṣṭhyādīnāṃ dāhe
yam| akṛtāprāyaścittopadeyoviphalaḥsyād | yathāha
viṣṇuḥ' 'kunakhī śyāvadantaśca dvādaśarātraṃ kṛcchraṃ carittodareyātāṃ taddanakho' iti atra dvādaśarātra' parākaddhayaṃ
tatra yattu senadaḥ natu prājāpatyaṃ tadvāhakatveryaticāndrāyaṇena viṣamatiṣṭatvāt atra bahuvyanekadharmmāvāmiti vacanādākāṅkṣatatvācca kuṣṭhyādīnāmapi prāyaścittam | ataeva
prāyaścittaviveke'pyuktamevaṃ duścarmiṃdakhaputrakṣāmiti | mahāpātakādiriktakasya gurutvāt tacchede'pi prāyaścitta' viduṣṭam | karmmavipāke śātātapaḥ “mahāpātakajaṃ cina'
saprajalpa su jāyate| bādhate vyādhirūpeṇa tasya lakṣādibhiḥ yanaḥ | kuṣṭhañca rājayakṣmā ca pramehoyakṛtplī
tathā” | vyala kuṣṭhapadamalpa kuṣṭhaparamiti pūrvvaṇāvirodhaḥ”
kuṣṭhaketu pu0 kuṣṭhaṃ tannāmanaḥ ketaścihna' yasya | mārkaṇḍeyakāyāṃ
42.1.6
(bhūikalatā) dṛṣṭe rājani0
kuṣṭhagaṇa pu0 ita0 | suśrutokte kuṣṭhaśabde darśite vyadāhlālādi
prayojake kuṣṭhabhedasamūhe sa ca kuṣṭhaśabde bhāvapra0 vyaṣṭādaśavidho darśitaḥ sa ca kuṣṭhaśabde darśitaḥ [rājani0
kuṣṭhagandhi navīṇaśasya gandho'sya dṛk samā0 | elavāluke
kuṣṭhagandhinī strī0 kuṣṭhasyeva gandho'syāḥ ini ṅīp | agvagandhāyāṃ bhāvavi0
kuṣṭhaghna li0 kuṣṭhaṃ hanti hana-ṭak | kuṣṭhanāśake cauṣadhe
“masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepamardanākriyā hitā” suśru0
2 hitālakyāṃ pu0 rājani03kākoṭumbarikāyāṃ 4vākucyāṃ
cca strī ṅīp rājani0
kuṣṭhanāśana pu0 kuṣṭhaṃ nāśayati naśa-ṇic-lyu
42.1-2
vārāhī
kande 2 śvetamardhape ca rājani0 3kṣīrīvṛkṣakṣe ratnamā0
4kuṣṭhanāśake auṣadhādau li0
kuṣṭhanāśin vi0 kuṣṭhaṃ nāśayati naśa-ṇic-ṇini | kuṣṭhanāśake striyāṃ ṅīp | sā ca somarājyāṃ ratnamā0
kuṣṭhala na0 kalitaṃ sthalam ambaṣṭhaditvāt ṇatvam | kutsitanakhane
kuṣṭhavid strī kuṣṭhasya tatsvarūpāyadeḥ vidu vidyā vid-sampa0
bhāve kvip | kuṣṭhasvarūpapādividyāyāṃ tava jñāta karmmaṇipādik
ṭhak | koṭṭhavidika tat sādhī li0kuṣṭha' vetti karttari kvip
2kuṣṭhakharūpavettari tri0 | [rājani0| 2kuṣṭhanāśake tri0
kuṣṭhasūdana pu0 kuṣṭhaṃ sūdayati sūdi-khyu | 1kāragavadhe(sondāla)
kuṭhaṅgan pu0 kuṭhaṃ kṛntikkan-hrasva
42.1-3
vṛścikarāge (kāṃtibālhā) rājani0 2kuṣṭhanāśakavṛkṣe (gāṃbhīyā) karīṣu
rājani0 [stikā0 ṣatvamuktānyatranimittaṃ
kuṭhaṅgala pu0 kuṭhaṃ kṛntati ku-kala ṣatvaṃ
42.1-4
pāṣāṇabhede 2
kuṭhāri pu0 6ta0
42.3
piṭake 2 vṛkṣaviśeṣe
42.822
svanāmakhyātilaphale 4 khadiramāle 5 kuṭāre ca rājani0 striyāṃjātitvānḍīṣ
kuṭhikā strī kuṭhīva kāyati kai-ka | kuṣṭharogiṇi
jaṅghāḥ yāḥ kuṭhikā ṛṛkṣarā ve na te yathāḥ” atha010
Linked texts (5)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit