Pramāṇa · Search · About · API

Buddhabhattiya (Buddhabhaṭṭīya)

बुद्धभट्टीय

Language
Sanskrit
Date
500–1500 CE
Author
Buddha
Extent
92 passages, 2,131 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · रत्नदीपिका रत्नशास्त्रम् च; ed. P. S. Rama Sastri; Madras Government Oriental Series; Government Oriental… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.19

teṣāṃ sampatatāṃ vegādvimalena vihāyasā
yadyatpapāta ratnānāṃ bījaṃ kvacana kiñcana
payonidhau sarittīre parvate kānane'pi vā
tattadā(kā)[ka]ratāṃ yātaṃ sthānamāśreyagauravāt
teṣu rakṣoviṣavyālavyādhighnānyaghahāni ca
prā(mu)[du]rbhavanti ratnāni tathaiva dviguṇāni ca
kulaghneṣūpapadyante yāni copagate'hani
doṣaistānyupa(pī)[cī] yante hīyante guṇasampadā
parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhṛtā (m)
dhāraṇaṃ sambhṛ(to)[ti] rvāpi karttavyaṃ śubhamicchatā
vettāro ratnamūlyasya deśakālāntarānugāḥ
na tu śāstravaśādgrāhyā vidvadbhiste tu vetsitāḥ
śāstrajñaḥ kuśalo vāgmī ratnānāṃ saṃparīkṣakaḥ
sa eva mūlyamātrāyā vetteti parīkīrtitaḥ
atha vajraparīkṣā
mahāprabhāvaṃ vibudhairyasmādvajramudāhṛtam
vajrapūrvā parīkṣeṣyamato'smābhirnigadyate
tasyāsthileśo nipapāta yeṣu
bhuvaḥ pradeśeṣu kathañcideva
vajrāṇi vajrāyudhanirjigīṣoḥ
bhavanti nānādyutimanti teṣu
haimamātaṅgasaurāṣṭrapauṇḍrakāliṅgakausalāḥ
(peṇṇā)[veṇā] taṭāssasorpārā vajrasyāṣṭāvihākarāḥ
śyāmāḥ pauṇḍrabhavā mātaṅgaviṣaye nātyantapītaprabhāḥ
sopārāssitasāmbumeghasadṛśā raktāśca saurāṣṭrikāḥ
ātāmrā himaśailajāśśaśi nibhā[:] (peṇṇā) [veṇā] taṭotthāstathā
kāliṅgāḥ kanakāvadātarucayaśśairīṣikāḥ kausalāḥ

1.20

susvacchaṃ laghu varṇataśca guṇavatpārśveṣu samyaksamaṃ
rekhābindukalaṅkakākapadkatrāsādibhirvarjitam
loke'smin paramāṇumātramapi yadratnaṃ kvacijjāyate
tasmindaivasamāśrayo hyapi tathā tīkṣṇāgradhāraṃ yadi

1.21

vajreṣu varṇayuktyā devānāṃ saṃparigrahaḥ proktaḥ
varṇānāṃ ca vibhāgaḥ kāryo varṇāśrayādeva

1.22

asitasitaraktapiṅgaraśyāmātāmrāḥ svabhāvato rucirāḥ
harivaruṇaśakrahutavahapitṛpatimarutāṃ svakā varṇāḥ

1.23

viprasya śaṅkhakumudasphaṭikāvadātā
syātkṣatriyasya śaśababhruvilocanābhā
vaiśyasya[cāru]kadalīdalasanniborderkāśā
śūdrasya dhautakaravālasamā (na) [ca] dīptiḥ

1.24

dvau vajravarṇau pṛthivīpatīnāṃ
sadbhiḥ pradiṣṭau yudhi sāyu[dhu]janyau (?)
(yasyāṃ)[yaḥ syāt] japāvidrumabhaṅgaśoṇo
yo vā haridrārasasanbordernikāśaḥ

1.25

īśatvātsarvavarṇānāṃ guṇavatsārvavarṇikam
vāmato dhārayedrājā nānye varṇāḥ kathañcana

1.32

adharottaravṛttyā hi yādṛksyādvarṇasaṅkaraḥ
tādṛ(ṣṭakā)[gucchā] dharo vajro varṇānāṃ saṅkaro mataḥ
na ca varṇavibhāgamātrayuktyā
viduṣā vajraparigraho vidheyaḥ
[saguṇaṃ] guṇasampadaṃ prasūte
viparītaṃ vyasanodayasya hetuḥ
ekamapi yasya śṛṅgaṃ
vighaṭitamavalokyate viśīrṇaṃ vā
guṇavadapi tanna dhāryaṃ
vajraṃ śreyo'rthibhirbhuvane
sphuṭitāśraviśīrṇaśṛṅgadeśaṃ
malavarṇaiḥ pluṣitairupetamadhyam
na hi vajrabhṛto'pi vajramāśu
śriyamanyāśrayalālasāṃ na kuryāt
yasyaikadeśe kṣatabhāvabhāso
yadvā bhavellohitabinducitram
kiṃ tanna kuryāddhriyamāṇamāśu
svacchanda mṛtyorapi jīvitāntam
koṭadyaḥ pārśvaṇi dhārāśca ṣaḍaṣṭau dvādaśaiva tu
uttuṅgasamatīkṣṇāni vajrasya karayod ṣaṭ (?)
ṣaṭkoṭiśuddhamamalasphuṭatīkṣṇadhāraṃ
varṇānvitaṃ laghu sugandhamapetadoṣam
indrāyudhāṃśuvisṛtisphuritāntarikṣamevaṃvidhaṃ bhuvi bhavetsulabhaṃ na vajram

1.33

tīkṣṇāgraṃ vimalampetadoṣa [jālaṃ]
dhatte yaḥ prayatatanussadeva vajram
vṛddhistaṃ pratidinameti yāvadāyuḥ
śrīsampatsutadhanadhānyagopaśūnām

1.34

vyālavahniviṣavyādhitaskarāmbubhayāni ca
dūrātasya nivartante karmāṇ‍yātharvaṇāni ca

1.35

yadi vajramapetasarvadoṣaṃ
bibhṛyādviṃśatitaṇḍulaṃ gu(rutthe)[rutve]
maṇiśāstravido vidanti tasya
(vi)[dvi] guṇaṃ rū(pa)[pya] kamagramūlyaṃ....(?)

1.36

tribhāgahīnārdhatadardhaṣaṣṭhatrayodaśatriṃśadathārdhabhāgaḥ
aśītibhāgo'tha tathā śatāṃśa.... ....pradiṣṭaṃ................(?)

1.37

dvābhyāṃ tamardhātimupāgatasya
caikāvasānasya viniścayo yaḥ
..........................(?)

1.38

nacāpi taṇḍulaireva vajrāṇāṃ dhāraṇakramaḥ
aṣṭābhi(ssuṣapaiḥ)[ssarṣapai]rgauraistaṇḍulaḥ parikalpyate

2.1

yattu sarvaguṇairyuktaṃ vajraṃ tarati vāriṇi
ratnavarge samaste'pi tasya dhāraṇamiṣyate
aṇunā'pi hi doṣeṇa lakṣyalakṣaṇadūṣitam
svamūlyāddaśamaṃ bhāgaṃ vajraṃ prāpnoti vā na vā
prakaṭānekaloṣasya svalpasmamaśato'pi vā
svamūlyācchatabhāgo'pi na vajrasya vidhīyate
(spa)[spṛ]ṣṭadoṣamalaṅkāro na vajraṃ yojyate budhaiḥ
ratnānāṃ parikarmatvamūlyaṃ taspeṇyate laghu
pratha(ma)[maṃ] guṇasampadā'bhyupetaṃ
pratibandhaṃ samupaiti yatra doṣam
alamābharaṇāya tannṛpāṇāṃ
guṇahīnā maṇayaḥ pradūṣaṇīyāḥ
nāryā vajramadhārya guṇavadapi sutapravṛddhikicchantyā
anyatra dīrgha(civiṭa)[cipuṭa](tya)[trya]śrādigaṇairvigranirmuktam || (?)
ayasā puṣyarāgeṇa tathā gomedakena ca
vaiḍūryasphoṭikābhyāṃ ca kācaiścāpi pṛthagvidhaiḥ
pratirūpāṇi kurvanti vajrāṇāṃ kuśalā narāḥ
kṣārairlavaṇaśālābhiḥ kuryātteṣāṃ parīkṣaṇa(:)[m ]
gurutā sarvaratnānāṃ gauravādhārakāraṇam
vajraistairvilikhyate jātirātiṃ vilikhanti vajrakuruvindāḥ | ?
vajre vajraṃ vilikhati nānyena vilikhyate vajram
iti vajraparīkṣā samāptā
atha mauktikaparīkṣā
dvipendrajīmūtavarāhaśaṅkhamatsyāhiśuktyudbhavaveṇujāni
muktāphalāni prathitāni loke
teṣāṃ hi śuktyudbhavameva bhūri

2.2

tasyaiva caikasya ca mū(la)[lya] mātraṃ
nirdiśyate na tvaparasya jātu
vedhyaṃ tu śuktyudbhavameva teṣāṃ
śeṣāṇyavedhyāni vadanti tajjñāḥ

2.3

tvaksāranā(śe)[ge]ndratimiprasūtaṃ
yacchaṅkhajaṃ yacca varāhajaṃ[ca]
prāyo [hi] muktāni bhavanti bhāsā
pūjyāni māṅgalyatayā tathāpi

2.4

yā mauktikānāmiha yonayo'ṣṭau
prakīrti[tā] ratnaviniścayajñaiḥ
kambūdbhavaṃ teṣvadhamaṃ pradiṣṭamutpadyate yacca gajendrakumbhāt

2.5

svayonimadhyacchavitulyavarṇaṃ
śaṅkhādvṛhatkoṇaphalapramāṇam
utpadyate vāraṇakumbhamadhyādapotatāmraprabhayā vihīnā

2.6

ye kāmbavaśśāṅgimukhāvamaśapūtasya śaṅkhapravarasya gotre
mataṅgajāścāpi viśuddhavaṃśāste mauktikānāṃ prabhavāḥ pradiṣṭāḥ

2.8

varāhadaṃṣṭrāprabhavaṃ prakṛṣṭaṃ
varāhadaṃṣṭrāṅkuratulyavarṇam
kvacitkathañcinnṛpabhūpradeśe
prajasratendūkaraṇādvibhakte || (?) 7
pāṭhīnapṛṣṭhasya samānavarṇaṃ
mīnā suvṛttaṃ laghunā(pa)[pya] sūkṣmam
utpadyate vāricarānaneṣu
matsyā hi te madhyacarāḥ payodheḥ

2.9

varṣopalānāṃ samavarṇaśobhaṃ
tvaksāraparva[ṇyapi ye] pradiṣṭa(m)[T:] (?)
te vaiṇave divyajanopabhogye
sthāne prarohanti na sārvabhauma (m) [:]

2.10

bhojāgamaṃ nīlaviśuddhavarṇaṃ
pramāṇasaṃsthānaguṇairupetam
nitāntadhautapravikampyamānastristriṃśadhārāsamavarṇadīpti.

2.51.1

prathyāpiratnāni dhanaṃ śriyo[vā]
rājyaśriyaṃ vā haratīndu(rābhām)[śobham]
bhājo hi nā'puṇyakṛto bhavanti
muktāphalasyāpi śarodbhavasya
śubhe muhūrte prayataḥ prayatnādrakṣāpidhānā sumahadvidheyā
harmyoparisthaṃ kriyate yadātjijñāsayā ratnavaraṃ vidhijñaiḥ
tadā mahādundubhimandraghoṣairvidyullatāvisphuritāntaralaḥ
payodharākrānti vilambivimbairghanāghanairādriyate'ntarikṣam
na taṃ bhujaṅgā na tu yātudhānā
na vyādhayo nāpyupasargadoṣāḥ
hiṃsanti yasyāhiśirassamastaṃ[sthitaṃ tat]
muktāphalaṃ tiṣṭhati pūjyamānam
nābhyeti meghaprabhavaṃ dharitrīṃ
viyadgataṃ te vibudhā haranti
arciḥprarohāvṛtadigvibhāgaṃ
ādityavaddṛṣṭavibhāvavimbam
tejastiraskṛtya hutāśanendunakṣatra(kā)[tā]rāgrahajaṃ samastam
divā yathā dīptakarastathaiva
tamo'vagāḍhā (sthavi)[svapi] tanniśāsu
vicitraratnadyuticārutoyā
catussamudrābharaṇābhirāmā
kṛtsnā navā syāditi niścayo me
[sarvāṃ]mahī tasya suvarṇapūrṇā
hīno'pi yastallabhate kathañcinnipātayogānmahataśśubhasya
sapatnahīnāṃ sa mahīṃ samastāṃ
bhunakti ....tiṣṭhati yāvadeva
na kevalaṃ tacchubhakṛnnṛpasya
bhāgyaiḥ prajānāmapi tasya janma
tadyojanānāṃ paritassahasraṃ
sarvānanarthānvimukhīkaroti
nakṣatramāleva divo viśīrṇā
(dā)[da] ntāvalī tasya mahāsurasya
vicitravarṇeṣu viśuddhavarṇā
papāta patyuḥ payasāṃ payassu
saṃpūrṇacandrāṃśu kalāpakāntermaṇipravekasya mahāguṇasya
tacchuktijasya sthitimāpa bījamāsāṃ parāddhyānyabhavāni yāni || (?)
yasminpradeśe'mbunidheḥ papāta
taccāru muktāphalaratnabījam
tasmin payastoyadharāpakīrṇaṃ
śuktisthitaṃ mauktikatāmupaiti

2.51.2

śuttaśuddhatvaṃ nāsti nikṛṣṭavarṇaṃ
pramāṇasaṃsthānaguṇairupetam
utpadyate tatpunarākareṣu
naikeṣu cāmbhonidhisambhaveṣu
saiṃhalikapāralaukikasaurāṣṭrikatāmraparṇipāra(sikāḥ)[śavāḥ]
sauvīra (pāṇḍagha)[kaubera] vāṭakahaimā ityākarāścāṣṭau
bahulasnigdhā vṛttā haṃsābhāḥ siṃhalākaśaḥ sthūlāḥ
īṣattāmrāḥ śvetāstamoviyuktāśca [tāmrāruyāḥ]
kṛṣṇāḥ śvetāḥ pītāssaśarkarāḥ pāralaukikā viṣamāḥ
na sthūlā nātyalpā navanītanibhāśca saurāṣṭrāḥ
jyotiṣmantaśśuśrā guravo'timahāguṇāśca pāra(sikāḥ)[śavāḥ]
laghu jharjharaṃ dadhinibhaṃ bṛhaddvisaṃsthānamapi haimam
viṣamaṃ kṛṣṇaṃ śvetaṃ laghu sauvīraṃ [kauberaṃ] pramāṇatejovat
nimbaphalākṛtidhānyaka(pū)[cū]rvanibhāḥ pāṇḍaghavāṭakajāḥ
atasīkusuma(bhyābhaṃ)[śyāmaṃ] vaiṣṇavamaindraṃ śaśāṅka saṅkāśam
harihayanibhañca vāruṇamasitaṃ yamadaivataṃ bhavati
pariṇatadāḍimagulikāguñjātāmraṃ ca vāyudaivatyam
nirdhūtamanalakaṇikānibhaṃ tathā caivamāgneyam
cintyā na tasyākarajā viśeṣamūlye pramāṇe ca.........
.................................yatena pitātaḥ
naca vyavasthātra guṇāguṇeṣu sarvatra sarvākṛtayo bhavanti
ekasya śuktiprabhavasya dṛṣṭaṃ muktāmaṇeśśāṇasamuddhatasya
mūlyaṃ sahasrāṇi hi rūpakāṇāṃ tribhiścatairubhyadhikāni pañca
yanmāṣakā (rṇenatatāṃ) [rṣāpaṇato]....tataśca bhāgadvayahīnamūlyam
yanmāṣakāṃstrīn vibhṛyātsasahasre dve tasya mūlyaṃ paramaṃ pradiṣṭam
ardhādhikau dvau vidhṛtasya mūlyaṃ tribhiścatairabhyadhikaṃ sahasram
dvimāṣakonmāpitagauravasya śatāni cāṣṭau kathitāni mūlyam
ardhādhikaṃ māṣakamunmitasya sapañcaviṃśatitayaṃ śatānām

2.51.3

guñjāśca ṣaṭ dhārayataśśate dve mūlyapramāṇaṃ paramaṃ pradiṣṭam
unmā(na)[pa] konmāpitabhāramekaśatādhikaṃ viṃśatireva tasya
guñjā[śca] tasro vidhṛtaṃ śatārdhaṃ daśādhikaṃ vātha labheta kiñcit
guñjāśca tisro vidhṛtaṃ śatārdhārdhaṃ labhetābhyadhikaṃ tribhirvā
ataḥ paraṃ syāddharaṇapramāṇaṃ saṃkhya................
trayodaśānāṃ dharaṇaṃ dhṛtānāṃ guñjeti nāma pra[vadanti tajjñā:]
unmāpakonmāpakṛtaṃ śataṃ syānmūlyaṃ guṇaistasya samanvitasya
ya...........supūrṇaṃ dharaṇaṃ ta....cakaṃ vadanti tajjñā: (?)
navasaptatimāsu yāsu mūlyaṃ yadi na syādguṇayuktito vihīnam
triṃśadbhirdharaṇaṃ pūrṇaṃ si[ddha]....līti bhāṣyate |?
catvāriṃśadgavettasya paro mūlyaviniścayaḥ
catvāriṃśadgavetsiddhaṃ tryaṃśamūlyaṃ labheta tat
ṣaṣṭiṃ nīkaraśiṣṭasya mūlyaṃ tasya caturdaśam
aśītirnavatiścaiva kupyeti................
........kādaśasyāṇavaca tasya mūlyamanukramāt || (?)
śatama........rṇāyaṃ....parīkīrtitaḥ
saptapañcatrayañcaiva tasya mūlyaṃ prakīrtitam
........kamekaṃ yāvadvivarṇetaraṇairahīnam
mūlyena tāva-........jyanāvṛṣṭihate'pi deśe
sūkṣmātisūkṣmotta...........
tanmauktikānāmiha mūlyamuktam
tajjātimātre......................
........ṇerahīnasya tu tatpradiṣṭam
tāraṃ vṛttaṃ guru snigdhaṃ nirmalaṃ komalaṃ tathā
ṣaḍbhirguṇaiḥ samāyuktaṃ mauktikaṃ guṇavatsmṛtam
sitaṃ pramāṇavatsnigdhagurusvacchasunirmalam
tejo'dhikaṃsuvṛttaṃ ca mauktikaṃ guṇavatsmṛtam
pramāṇavadgauravaraśmiyuktaṃ...........sitaṃ suvṛttam
samasūkṣmavaidhavyake panicaivāpahanti pramodm | (?)
............yanmauktikaṃ tadguṇavatpradiṣṭam

2.51.4

evaṃ samastena guṇodayena
yanmauktikaṃ yogamupāgataṃ syāt
tasyaiva bhartāramanarthajātamekaṃ ca kiñcitsamupaiti jātu
ṛjuvedhaguṇasya [mūlyaṃ]kaṃ
gurutākāntimato'sya nirmalasya
paribhāvitametadatra sadbhiḥ
yadaviddhantu tadardhamūlyamāha

2.52

pītakasya bhavedarthamanuvṛttaṃ vibhāgabhāk
viṣamantryaśrajātīnāṃ mūlyaṃ ṣaḍbhāgamādiśet

2.53

yattu candrāṃśusaṅkāśamīṣannimbaphalākṛti
mūlyā(t) ca saptabhāgonamāvṛttatvāllabheta tat

2.54

avarūpāṇi visphoṭerekhāpaṅkāṅkitāni ca
atārāṇi ca yāni syuḥ karākāraṃ vahanti ca

2.55

ekādaśa prabhāvanti śukalāśleṣitāni ca
yāni caṇḍakavarṇāni kāṃsyavarṇāni yāni ca

2.56

mīnanetrasavarpāni granthimanti ca yāni ca
pramāṇenāpi yuktānāṃ mūlyaṃ yatkiñcidādiśet

2.57

śvetakācasamaṃ tāraṃ haimāṃśaśakayojitam
rasarājapratīvāpaṃ mauktikaṃ daivabhūṣaṇam

2.58

evaṃ siṃhaladeśeṣu kurvanti kuśalā narāḥ
etānyapi vijānīyānmauktikāni parīkṣayet

2.59

yasmin kṛtrimasandehaḥ kacidvā mauktike bhavet
kṛṣṇe salavaṇe snehe niśāntaṃ vāsayejjale

3.1

vrīhibhirmardanīyassyāt śuṣkavastropaveṣṭitam
na yāti yattu vaivarṇyaṃ vijñeyaṃ tadakṛtrimam || 60½
iti mauktikaparīkṣā samāptā
atha padmarāgaparīkṣā
divākarastasya mahāmahimno
mahāmurasyottararatnabījam
asṛggṛhītvā tvaritaṃ pratasthe
nistriṃśanīlena nabhaḥsthalena

3.2

jetrā surāṇāṃ samareṣvajasraṃ
vīryāvalepoddhatamānasena
laṅkādhipenārdhapathe sametya
svarbhānuneva prasabhānniruddham

3.3

tatsiṃhalīcārunitambabimbavikṣobhitāgādhamahāhradāyām
pūgadrumacchannataṭadvayāyāṃ
mumoca sūryassari(sa)[du] ttamāyām

3.4

tataḥprabhṛti (ghā)[sā] gaṅgā tulyapuṇyaphalodayā
nāmnā rāvaṇagaṅgeti prathimānamupāgatā

3.5

tataḥprabhṛtyeva tu śarvarīṣu (ku)[kū] lāni ratnairnicitāni tasyāḥ
kūlāni kūlaprakarairivāntarvibhānusaṃsaktataṭopalāni

3.6

kvacitkvacidvyāpimaṇiprabhābhirvibhāvyamānāni payāṃsi tasyāḥ
suvarṇanārācaśatairivāntarva(ni)[na]pradīptairnicitāni bhānti

3.13

tasyāstaṭeṣūjjvalacārurāgāḥ
bhavanti toyeṣu tu padmarāgāḥ
mahāguṇā ye sphaṭikaprasūtāḥ
saugandhikotthāḥ kuruvindajāśca
bandhūkaguñjāśakalaindraśobhāḥ
japāśaśāsṛksamavarṇaśobhāḥ
bhrājiṣṇavo dāḍimabījavarṇāstathā pare kiṃśukapuṣpabhāsaḥ
sindūraraktotpalakuṅkumābhā
lākṣārasasyāpi samānavarṇāḥ
sa(nde)[nne] pi rāge prabhayā svayaiva
bhavanti lakṣyasphuṭamadhyabhāgāḥ
bhānośca bhāsāmanuvedhayogamāsādya raśmiprakareṇa dūre
pārśvāni sarvāṇyanurañjayanti
guṇopapannāḥ sphaṭikaprasūtāḥ
kusumbhanīlavyatimiśrarāgāḥ
pratyagraraktāmbaratulyabhāsaḥ
tathā pare citrakakaṇṭakārīpuṣpatviṣo hiṅgulīkā(vi)[tvi] ṣo'nye
cakorapuṃskokilasārasānāṃ
netrāvabhāsa dvi[dyu] ta(yā)[ya] śca kecit
anye punarnāpi vipuṣpitāni
tulyatviṣaḥ kokanadodarāṇām
prabhāvakāṭhinyagurutvayogaiḥ
prāyassamāṃnāṃ sphaṭikodbhavānām
ānīlaraktotpalacārubhāsāṃ
saugandhikotthā maṇayo bhavanti

3.14

kāmaṃ tu rāgaḥ kuruvindajātā
mapyasti yāhṛgbhavanāni...
...................halā bhavanti
prabhāvavanto'pi na taissamastaiḥ

3.15

ye tu rāvaṇagaṅgāyāṃ jāyante kuruvindajāḥ
padmarāgāyanaṃ........bibhrāṇā na sphuṭārciṣaḥ

3.16

varṇānuyāyinasteṣā (ma)[mā] nyadeśe tathā pare
jāyante te tu yatkiñcinmūlyaṃ leśamavāpnuyuḥ

3.17

tathaiva sphaṭikotthānāṃ deśe tumburusañcite
samāgamātprajāyante svalpamūlyā hi te smṛtāḥ

3.18

varṇādhikyaṃ prayatnena vidvāṃstānupalakṣayet | 17½
kālapurodbhavasiṃhalatumburudeśotthamuttama(leyā)[maṃ tu syāt ]
śrīpūrṇa(yaśva)[jāśca] sadṛśā vijātayaḥ padmarāgāṇām

3.19

tuṣopasargānkalaśābhidhānamātānabhāvādapi tumburūttham
karṇyāṃtataṃ siṃhaladeśajātaṃ
muktābhidhānaṃ nabhasāsya bhāvam

3.25

śrīpūrṇajaṃ dīptinirākṛtāṃ (taṃ) ca
dvijātiliṅgāśraya eṣa bhedaḥ
snehārḍradeho laghutā gurutvaṃ
vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam
doṣopasṛṣṭaṃ maṇimaprabodhāt
bibharti yaḥ kañcana kiñcideva
tatratyaduḥkhāmayabuddhivittanāśādayo doṣaguṇā bhajante
ye śarkarācchidramalopadigdhāḥ
prabhāvimuktāḥ paruṣā vivarṇāḥ
na te praśastā maṇayo bhavanti
samāsato jātiguṇairupaitāḥ
yastāmratāṃ puṣyati padmarāgo
yo vā tuṣāṇāmiva pūrṇamadhyaḥ
snehapradigdhaśca vibhāti yo vā
yo vā pramṛṣṭaḥ prajahāti dīptim
ākrāntamūrcchoṃ ca tathāṅgulībhyāṃ
yaḥ kālikāṃ pārśvagatāṃ bibharti
samprāpya cetkṣetrataraṅgavṛttirbibharti yaḥ sarvagatāmatīva
tulyapramāṇaśca ca tulyajātiryo maḥ [vā]gu(rū tye)[rutve] na bhave(ta)[ttu] tulyaḥ
prāpyāni ratnākāramadhyadeśajātiṃ budho jātinayena paśyet

3.26

jātasya sarvasya maṇerna jātu
vijātayaḥ santi samaṃ na bhāsaḥ
tathāpi nānākaraṇārthameṣāṃ
bhedaprakāropanayaṃ pradiṣṭam

3.27

apraṇaśyati sandehe śāṇāyāṃ tat parīkṣayet
svajātikāsamutthena vilikhedrā parasparam

3.28

vajraṃ kuruvindaṃ vā viracyānyena kenacit
na śakyaṃ lekhanaṃ kartuṃ padmarāgendranīlayoḥ

3.29

guṇopapannena sahāvabandho
maṇistu dhāryo'pi........ya jātayaḥ
na kaustubhenāpi sahāvabandhaṃ
vidvā vijātiṃ bibhṛyātkadācit

3.30

caṇḍāla eko'pi yathā dvijātīn
sametya bhūrīnupa(yantya)[yātya] yatnāt
tathā maṇīnbhūriguṇopapannān
śaknoti viplāvayi(tā)[tuṃ] (dvi)[vi]jātiḥ

3.31

guṇaśatamapi doṣaḥ kaścideko vivṛddhaḥ
kṣapayati yadi na syāttadvirodhī guṇo'nyaḥ
ghaṭaśatamapi pūrṇaṃ pañcagavyena śaktyā
malinayati surāyā bindureko'pi sarvam

4.1

iti padmarāgaparīkṣā samāptā
atha maratakaparīkṣā
dānavādhipatervittamādāya bhujagādhipaḥ
dvidhā kurvanniva vyoma tvaritaṃ vāsukairyayau

4.3

sa tadāsyaśiroratnaprabhādīpte nabho'mbudhau
rajata: sumahānekaḥ ka[kha]ṇḍaseturivāvabhau || (?) 2
tataḥ (pakṣapitā tena) [pakṣavitānena] saṃharanniva rodasī
garutmān gagane tasya taddhartumupacakrame

4.4

sahasaiva mumoca tatphaṇīndraḥ
svarasābhyaktaturuṣkapādapāyām
nalinīvanagandhavāsitāyāṃ
dharaṇīndrasya girerupatyakāyām

4.5

tasminpapāta samanantarakārakālametadvarālayamatītya ramāsamīṣe
sthānaṃ sthiterupapayonidhitīralekhaṃ
tatpratya[yā]nmaratakākaratāṃ jagāma

4.6

tatra.........kaṭhora........kaṇṭhaśirīṣapuṣpakhadyotapṛṣṭhanavaśādvalaśaivalābhāḥ
kārṣṇīṃrasasya (ka)[ca] bhujaṅgabhugagrapiñchatulyatviṣo maratakā maṇayo bhavanti

4.8

tatraiva kiñcitpatitaṃ sa vittaṃ
jagrāha khe (samapati)[sapadi saṃpra]gato garutmān
mūrcchāparītassahasaiva nāsārandhradvayena pramumoca cāśu || (?) 7
yadyatra bhogondrabhujā (dvi)vi muktaṃ
papāta vittaṃ ditijeśvarasya
tasyākarasyātitarāṃ sa deśo
duḥkhopalabhyaśca guṇaiśca muktaḥ

4.9

yasminmarakatasthāne yatkiñcidupajāyate
sarvaṃ ca viṣave(śā)[gā] nāṃ praśamāya prakalpate

4.10

sarvamantrauṣadhiguṇairyanna śakyaṃ cikitsitum
mahāhidaṃṣṭrāprabhavaṃ viṣaṃ tattena śāmyati

4.11

anyadapyākare tasmin yaddoṣaiḥ parivarjitam
jāyate tatpavitrāya cottamaṃ sarvato hitam

4.12

atyantaharitavarṇaṃ sukumārā—ṣṭtānajaṭilaṃ ca
kāñcanapūrṇairastaṃ supūrṇamiva lakṣyate yacca

4.13

saṃsthānaguṇairyuktaṃ samarāgaṃ gauraveṇa cāhīnam
savituḥ karasaṃsparśācchudhyati yaccāśrayaṃ dīptyā

4.14

bhittvā ca haribho vayasyāntarabhedasamabhavā dīptiḥ | (?)
aciraprabhāprabhāvā navaśādvalasannibhā bhāti

4.15

yacca manasaḥ prasādaṃ vidadhāti nirīkṣamāṇamatimātram
tanmaratakaṃ mahāguṇamiti ratnavidāṃ manovṛttiḥ

4.16

varṇasyātimahattve yadapi ca susvacchakaraṇaparīvāraḥ
sāndraṃ dehaviśuddhaṃ kolambabahalaprabhādigdham

4.16.p1

varṇodbhavāya kāntyā sāndrākārāvabhāsamāyāti
tadapi ca guṇavatsaṃjñāmāpnoti na yādṛśī pūrvam
śabaraṃ jaraṭhaṃ malinaṃ rūkṣaṃ pāṣāṇaśarkarābhinnam
śliṣṭaṃ ca śilājatukā marakatamevaṃvidhaṃ viguṇam
yatsandhisaṃśleṣitaṃ ratnaṃ anyanmaratakādṛte
śreyaskarairna taddhāryaṃ vikretavyaṃ kathañcana
bhallātakaḥ putrikā ca tadvarṇasyānuyāyinaḥ
maṇermaratakasyaite lakṣaṇīyā vijātayaḥ
kṣaumorṇavāsasā spṛṣṭā dīptiṃ tyajati putrikā
chedanenaiva kācasya śakyā kartuṃ vibhāvanā
kasya cidanekarūpairmaratakamanugacchato viguṇayogaiḥ
bhallātakasya nāntarvaiśyamupaiti varṇasya
snānācamanajapyeṣu ratnamantrakriyā(ni)[vi]dhau
dadadbhirgohiraṇyādi kurvadbhirūstādhanāni ca
devāgnigurūpūjāsu(citrāva)[pitror] tithipūjane
bādhyamānaiśca vividhairdoṣajātairviṣodbhavaiḥ
doṣairmuktaṃ guṇairyuktaṃ kāñcanapratiyojitam
saṅgrāmaṃ praviśadbhirvā dhāryaṃ maratakaṃ yutam
yathā ca padmarāgāṇāṃ doṣairmūlyaṃ prahīyate
tathāsyābhyadhikā hānirdoṣairmaratakasya ca
haritamamalamacchaṃ nirvraṇaṃ nityarāgaṃ
gurutaracaturaśraṃ komalaṃ mudgavarṇam
hṛdayanayanakāntaṃ tejasā caiva yuktaṃ
maratakamiti tajjñaiḥ prekṣyate lakṣyamūlam
vajraṃ vihāya ratnānāṃ maṇayo ye vijātayaḥ
teṣāmapratibaddhānāṃ bhā bhavatyūrdhvagāminī
ṛjvāgatatvātkeṣāñcit kathañcidupajāyate
tiryagālo(cya)[kya] mānānāṃ sāpi yaiva vinaśyati
iti maratakaparokṣā samāptā
atha indranīlaparīkṣā
tatraiva siṃhalavadhūkarapallavāgravyālūnalolalavalīmukulapravālaiḥ
deśe papāta ditijasya nitāntanīla-

4.16.p2

lo(vrā)[śrā]kabhinnaketakavanapratibaddharekhā

5.1

(sāndrendranīlamaṇi—ratā babhūva) || ?
ālāsitābjahalamuddhasanādripṛṣṭhe
śāṅgayudhāṅgarakaṇṭhakalāpapuṣpaiḥ
śuklaitaraiśca kusumargirikarṇikāyāstasyāṃ bhavanti maṇayassadṛśāvabhāsāḥ
anye prasannapayasāṃ——nidhāturambu(dvi)[svi]ṣo giriśakaṇṭhanibhāstathā'nye
nīlīrasaprabhavavanmudasannibhāśca
kecittathā samadakokilakaṇṭhabhāsaḥ
evaṃprakārā [bahavaḥ] spaṣṭavarṇa[vi] śobhinaḥ
jāyante maṇayastatra indranīlā mahāguṇāḥ
(mu)[? mṛ]tyāṣāṇasirārandhrakaratrasamusaṃyutāḥ
abhrako'lpadalacchāyāvarṇadoṣaiśca dūṣitāḥ
yasminnevaṃ vatrajante maṇayaḥ khalu bhūriyam
śāstrasaṃbodhitadhiyaḥ tanna[śaṃsanti]sūrayaḥ
dhāryamāṇasya ye dṛṣṭāḥ padmarāga[maṇerguṇāḥ]
dhāraṇādindranīlasya tānevāpnoti mānavaḥ
yathā vā padmarāgāṇāṃ jātakatritayaṃ bhavet
indranīleṣvapi tathā draṣṭavyamaviśeṣataḥ
parīkṣāpratyayā ye vai padmarāgaparīkṣaṇe
tathaiva pratyayā hi syurindranīlamaṇerapi
yāvantaśca sahaitāni padmarāgaprayogataḥ
indranīlamaṇistasmāt sahaitāni mahattaram
tathāpi na parīkṣārthaṃ guṇānāṃ vā viśuddhaye
maṇiratnaiḥ samādheyaḥ kadācidapi kaścana
agnimātraparijñānāddāhadoṣavidūṣitaḥ
so'narthāya bhavedbhartuḥ kartuḥ kārayitustathā
kāyopalakarūvyāṇāṃ samāśca sphaṭikādayaḥ
indranīlamaṇicchāyāsadṛśāstu vijātayaḥ
etena sadṛśamaṇinendranīlena gurubhāvakaṭhinabhāvāveteṣāṃ dṛśya[śye[te
kacātyathāvaduttaravivardhamāno viśeṣenendranīlo yatha........kaścit
bibhartyātāmravarṇatāmravarṇatām | (?)
lakṣaṇīyau tathā tāmrau karapūrau plāvūbhau
yasya madhyagatā bhāti nīlasyendrāyudhaprabhā
tamindranīlamityāhurmahārdha bhuvi durlabham
yastu varṇasya bhūritvāt kṣīre śataguṇe sthitam
nīlatāṃ tu nayetsarvaṃ sa mahānīla ucyate
anīlaḥ pāṇḍupāṣāṇaḥ puṣyarāgo'bhidhīyane
tameva lohitaṃ pītaṃ prāhuḥ koraṇḍakaṃ budhāḥ
ālohitamapītaṃ tu svacchakāṣāyakaṃ viduḥ
indranīlaṃ sunīlatvāt padmarāgastu lohitaḥ
ānīlaśśuklasiddhaśca maṇisomālakaḥ smṛtaḥ
eṣa varṇaprakārastu varṇavidbhirudāhṛtaḥ
yatpadmarāgasya mahāguṇasya
mūlyaṃ bhavenmāṣakamunmitasya
tadindranīlasya mahāguṇasya
suvarṇasaṃkhyātulitasya mūlyam
indranīlamahānīlapuṣyarāgaparīkṣaṇam
koraṇḍakākhyakāṣāyasomālakasamanvitam
iti indranīlaparīkṣā samāptā
atha vaiḍūryaparīkṣā
kalpāntakālakṣubhitāmburāśinihrādakalpādditijendra(vā)[nā]dāt
vaiḍūryamutpannamanekavarṇaṃ
śobhābhirāmadyuti ratnavaryam

5.2

avidūre viḍūryasya gireruttuṅgarodhasaḥ
kogacolikasīmānte maṇestasyākaro'bhavat

5.3

tatpratyayasamutthatvādākarasya mahāguṇaḥ
bhūmau ratnārpitatalo loke sa prathito'bhavat

5.4

tasyaiva dānavapaterninadānurūpaprāvṛṭpayodhararavādvasudhāṃ vibhidya
vaiḍūryaratnamaṇayo vividhāvabhāso
vahnisphuliṅganivahā iva niṣpatanti

5.6

padmarāgamupādāya maṇiśrāśi(miyi)[riha]kṣitau
sarvāṃstā varṇato bhābhirvaiḍūryamanugacchati || (?) 5
teṣāṃ pradhāne śaśikaṇṭhanīlo
yo vā bhavedvetradalaprakāśaḥ
māṣasya patrāntasamadyutirvā
nānye praśastā maṇividbhiruktāḥ

5.7

girikācaśaiśupālakakācasphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ
vaiḍūryāṇāmete vijātayassannibhāssanti

5.8

lākṣāyogātkācā laghu(pālāt) [bhāvāt] śaiśupālakaṃ caiva
vidyā[ta] giriṃca dīptyā sphaṭikaṃ varṇojjvalenaiva

5.9

yadindranīlasya mahāguṇasya
suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam
tadeva vaiḍūryamaṇeḥ pradiṣṭaṃ
paladvayonmāpitagauravasya

5.10

sukhopalakṣyo hi sadā vicāryo
vidhistvayaṃ śāstravidādareṇa
snehapradeho mṛdutā laghutvaṃ
vrajanti liṅgaṃ khalu sārvajātyam

5.11

upeto'pi hi varṇena dīpti(go)[śo] bhāvivarjitaḥ
mahārghaṃ na maṇiyārti prabhāvācca prahīyate

5.12

kuśalaḥ......................praijyamānāḥ
pratibaddhāḥ pratisūrya pratiyogaiḥ |(?)
guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante
maṇayo mūlyamihāhurāāryalokāḥ

5.13

kramaśaḥ samatītya sarvaśāṇāḥ
pratibaddhāḥ kuśalena homakatrrā
yadi nāma bhavanti doṣahīnā
maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam

5.14

ākarānsamatītānāmudadhestīrasaṃnidhau
mūlyametanmaṇīnāṃ tu na tu sarvatra bhūtale

6.1

suvarṇaṃ manunā proktaṃ pūrvaṣoḍaśamāṣakaḥ
tasya saptatibhāgasya saṃjñārūpakamiṣyate
trayaḥ kulutthā guñjā tu pañcaguñjāstu māṣakāḥ
guñjādvātriṃśamityāhurdharaṇaṃ ratnakovidāḥ
iti vaiḍūryaparīkṣā samāptā
atha karketanaparīkṣā
vāyurvasāṃ daityapatergṛhītvā
cikṣepa samyagyavane prahṛṣṭam
tatra prasūtā maṇayaḥ prasannāḥ
karketanāḥ pūjyatamā bhavanti
varṇena tadrudhirasāndramadhuprakāśamātāmrapītakanakajvalitaṃ vibhāti
pratyagrasūryakiraṇajvalanaprakāśaṃ
sandhyāruṇāmalamanojñaviśuddhavarṇam
kulasutadhanadhānyavṛddhisaukhyaṃ
viṣagataśokamapākaroti cāśu
kanakaśatasapīṣṭamasya mūlyaṃ
kaluṣavinīlavivarjitasya tasya
iti karketanaparīkṣā
atha pulakaparokṣā
puṇyeṣu parvatavaneṣu ca nimnagāsu
sthānāntareṣu ca tathottareṣu ga(tā)[tvā]
saṃsthāpitā naravarā hi gajaiḥ prakāśaṃ
sampūjya dānavapateḥ prathitapradeśe

6.2

daśārṇatārāpuramekhalādau guñjādaladrākṣamṛṇālavarṇāḥ
................................................

6.3

bilvārkaśubhrakadalīsamānagātrāścatvāra eva pulakāḥ khalu te prasūtāḥ !
śaṅkhāmbujadhvajabhujaṅgavicitritāṅgāḥ
..............................

6.1-2

sūtrairupatā(?) [pañca]viṃśatitattvāni puruṣaḥ prakṛteḥ (pṛthak) [param ]
jānato yogasiddhirutyāyoga[doṣa] kṣayo bhavet

6.2-2

pañcaviṃśatitattvāni puruṣaḥ prakṛ(te)[ti] rmahān
ahaṅkāraśca tanmātrā vikārāścāpi ṣoḍaśa

6.3-2

(pañca)[mahā] bhūtāni cetyevamṛṣiṇaiva suvistṛtam
jñānamātreṇa muktiḥ syādi(ti cāsyaiva)[tyālasyasya)lakṣaṇam

6.4

jñānino'pi bhavatyeva doṣairbuddhi(bhayaṃ)[bhramaḥ] kvacit
gurūpadiṣṭavidyāto naṣṭavidyo'pi pūruṣaḥ

6.4.p1

dehadarpaṇadoṣāṃstu yogenaiva vināśayeta
samyagjñāto raso yadvadgulāderganubhūyate
pittajvarayutaistasmāddoṣāneva vināśayet
gurūpadiṣṭavidyasya viraktasya narasya tu
doṣakṣayakarastasmā(dīṣā)[yogā] danyo na vidyate
avidyopāttakartṛtvātkā(myan) [māt] karmāṇi kurvate
tataḥ karmavipākena jātyāyurbhogasaṃbhavaḥ
pañca kleśāstvavidyā ca rāgadveṣau tadudbhavau
asmitābhiniveśau ca (ya)[ta] trāvidyaiva kāraṇam
prakāśajalaśuddhākhyamutpannasphaṭikaṃ tataḥ
(dṛtkā)[dhṛtvā] ca śaṅkhaṃ (pa)[dha]valaṃ kiñcidvarṇānvitaṃ śubham
na tulyasāraṃ nṝṇāṃ ca tathaivāśubhasādhanam
samyakkṛtaṃ śilpavidā kiñcinmūlyaṃ bhavettu tat
iti sphaṭikaparīkṣā
atha vidrumaparīkṣā
mīnapakṣojjvalo nānāvidrumatsāgare kila
umāsamīpe patito jalamadhye pratiṣṭhitaḥ
ādāya māṃsaṃ yama ugrakarmā
tasyāmaśarervisasarja tasmin
tatra pradhānaṃ śaśalohitābhaṃ
guñjājapāpuṣpanibhaṃ prasūtam
svalpīyakaṃ sukhavadāgamaromataṃ ca
sthānāni teṣvapi samaṃ sulabhaṃ surāgam
anyatra jātaṃ na tu tatpradhānaṃ
mūlyaṃ bhavecchilpaviśeṣitānām
prasannaṃ komalaṃ snigdhaṃ surāgaṃ vidrumaṃ hi tat
dhanadhānyakaraṃ (ā)[nā] gaviṣādibhayanāśanam
tatra purā iha sūnunā samāsoktiḥ(?)
maṇiśāstrāṇāṃ (marutā)[mahatāṃ] buddhabhaṭenākṣayeṇeyam
iti vajramauktikapadmarāgamagkatakendranīlavaidūryakakarketanapulakarudhirākṣasphaṭikavidrumāṇāṃ
bījāṅkuraguṇadoṣakṛtrimamūlyaparīkṣā, dhārayituḥ doṣaguṇānāṃ ca, mahanniyogena vistarato'sau
buddhabhaṭena nirdiṣṭā (?)
iti buddhabhaṭīyaṃ nāma ratnaśāstraṃ
samāptam

See also: more in Gemology

Discussed in 6 studies in Pramāṇa (listed on the page).