Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 7

Sārārthavarṣiṇī 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1.1

śrīviśvanātha— kadā sadānanda-bhuvo mahāprabhoḥ kṛpāmṛtābdheścaraṇau śrayāmahe| yathā yathā projjhitamuktitatpathā, bhaktyadhvanā premasudhāmayāmahe|| saptame bhajanīyasya śrīkṛṣṇaiśvaryamucyate| na bhajante bhajante ye te cāpyuktāścaturvidhā|| prathamenādhyāyaṣaṭkenāntaḥkaraṇaśuddhyarthakaniṣka kāmakarmasāpekṣau mokṣaphalasādhakau jñānayogāvuktau| idānīmanena dvitīyādhyāyaṣaṭkena karmajñānādimiśra śravaṇānniṣkāmatva sakāmatvābhyāṃ ca sālokyādi sādhakaḥ, sarvamukhyaḥ karmajñānādinirapekṣa eva premavatpārṣadatvalakṣaṇamuktiphalasādhakaḥ, tathā “yat karmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat” ityādau “sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā| svargāpavargaṃ maddhāma” ityādyuktervināpi sādhanāntaraṃ svargāpavargādinikhilasādhakaśca paramaḥ svatantraḥ sarvasukaro'pi sarvaduṣkaraḥ śrīmadbhaktiyoga ucyate| nanu “tameva viditvā atimṛtyumeti” iti śruteḥ, jñānaṃ vinā kevalayā bhaktyaiva kathaṃ mokṣaḥ brūṣe? maivaṃ, ‘tameva tata padārthaṃ paramātmānameva viditvā sākṣadanubhūya, na tu tvaṃ-padārthamātmānaṃ nāpi prakṛtiṃ nāpi vastumātraṃ viditvā mṛtyumatyeti’-iti asyāḥ śruterarthaḥ| tatra sitaśarkarā-rasagrahaṇe yathā rasanaiva kāraṇaṃ, na tu cakṣuḥśrotrādikaṃ, tathaiva parabrahmāsvāde bhaktireva kāraṇam| bhakterguṇātītatvāttayaiva guṇātītasya brahmaṇo grahaṇaṃ sambhaveta, na tu dehādyatiriktātmajñānena sāttvikena| “bhaktyāhamekayā grāhyaḥ” iti bhagavadukteriti, “bhaktyā māmabhijānāti yāvān yaścāsmi tattvataḥ” ityatra saviśeṣaṃ pratipādayiṣyāmaḥ|

7.1.2

jñānayogayormuktisādhanatvaprasiddhirastu tatrastha-guṇībhūtabhaktiprabhāvādeva, tayā vinā tayorkiñcitkaratvasya bahuśaḥ śravaṇāt| kiñca, asyāṃ śrutau viditvā ityanantaram eva kārasyāprayogādeva| yogavyavacchedābhāve jñāpite sati, tasmādeva paramātmano viditāt kvacidaviditāpi mokṣa ityartho labhyate| tataśca bhaktyutthena nirguṇena paramātmajñānena mokṣaḥ| kvacittu bhaktyutthaṃ tajjñānaṃ vināpi kevalena bhaktimātreṇa mokṣa ityarthaḥ paryavasyati| yathā matsyaṇḍikāpiṇḍādarasanā-doṣeṇalabdhasvādādapi bhuktāt tadekanāśyo vyādhirnaśyatyevātra na sandehaḥ| “matsyaṇḍikāphāṇite khaṇḍa-vikāro śarkarāsite” ityamaraḥ śrīmaduddhavenāpyuktaṃ (śrīmadbhā. 10/47/59)-“nanvīśvaro'nubhajato'viduṣo'pi sākṣācchreyastanotyagadarāja īvopayuktaḥ” iti | mokṣadharme nārāyaṇīye'pyuktaṃ-“yā vai sādhanasampattiḥ puruṣārthacatuṣṭaye| tayā vinā tadāpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ” iti| ekādaśe'pyuktaṃ “yat karmābhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat” ityādau “sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktolabhate'ñjasā” iti| ataeva “yannāma sakṛt śravaṇāt pukkaśo'pi vimucyate saṃsārāt” ityādau bahuśo vākyairbhaktyaiva mokṣaḥ pratipādyate iti| atha prakṛtamanusarāmaḥ,-“yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā| śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ||” iti tvadvākyena tanmanaskatve sati tvajjanaviṣayakaśraddhāvatvamiti tvayā svabhakta-viśeṣalakṣaṇameva kṛtamityavagamyate| kintu sa ca kīdṛśo bhaktastvadīyajñānavijñānayoradhikārī bhavatītyapekṣāyāmāha-mayyāsakteti dvābhyām|

7.1.3

yadyapi “bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ| prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||” ityuktermadbhajanaprakramata eva madanubhavaprakramo'pi bhavati, tadapyekagrāsamātrabhojino tathā tuṣṭipuṣṭi na spaṣṭe bhavataḥ, kintu bahutaragrāsa bhojina eva| tathaiva mayi śyāmasundara pītāmbare āsaktam āsaktibhūmikārūḍhaṃ mano yasya tathābhūta eva tvaṃ māṃ jñāsyasi| yathā spaṣṭamanubhaviṣyasi, tat śṛṇu kīdṛśaṃ yogam mayā saha saṃyogaṃ yuñjan śanaiḥ śanaiḥ prāpnuvan madāśrayaḥ, māmeva, na tu jñānakarmādikamāśrayamāṇo'nanyabhakta ityarthaḥ| atra ‘asaṃśayaṃ samagram’ iti padābhyāṃ madīyanirviśeṣabrahmasvarūpajñānaṃ “kleśo'dhikatarasteṣām avyaktāsaktacetasām| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate||” ityagrimokteḥ saṃśayameva tathā jñānināmupāsyaṃ tadbrahma paramamahato mama mahimasvarūpameva| yaduktaṃ mayaiva satyavrataṃ prati matsyarūpeṇa-“madīyaṃ mahimānañca paraṃ brahmeti śabditam| vetsyasyānugṛhītaṃ me” iti; atrāpi “brahmaṇo hi pratiṣṭhāham” iti| ato majjñānāpekṣayā tajjñānamasamagramiti dyotitam| śrutiko tātparya hai| jisa prakāra miśrī yā śakkarake rasako grahaṇa karanemeṃ āsvādana arthāt upalabdhikā kāraṇa hai| bhaktike guṇātīta honeke kāraṇa bhaktike dvārā hī guṇātīta brahmakī upalabdhi sambhava hai, na ki dehādise atirikta sāttvika ātmajñāna dvārā| ‘bhaktyā'hamekayā grāhyaḥ’ (śrīmadbhā.

7.1.4

11/14/21) arthāt maiṃ ekamātra bhaktike dvārā hī prāpya hūm̐ evaṃ “bhaktyā bhaktike dvārā hī viśeṣarūpase jāna sakatā hai—ina vākyoṃke dvārā maiṃ saviśeṣakā pratipādana karūm̐gā| mukti sādhanake rūpameṃ jñāna aura yoga prasiddha kara sakatī hai, parantu usī miśrīke nirantara sevanase usakā pittadoṣa dūra svarūpase anabhijña vyakti yadi sarvadā unakā bhajana karate haiṃ, to śrīkṛṣṇa mokṣa—ina cāroṃ puruṣārthoṃko prāpta karaneke lie jina sādhanoṃkā prayojana hai, śrīnārāyaṇake āśrita vyakti una sādhanoṃke binā hī unheṃ prāpta karate antarātmāse merā bhajana karate haiṃ, ve yuktatama yogī haiṃ|” (gītā 6/47) isa bhagavat-vākyameṃ bhagavānmeṃ manavālā evaṃ bhagavat-janameṃ śraddhāvān apane ‘mayyāsakta’ ityādi do ślokoṃko kaha rahe haiṃ| mana mere pītāmbaradhārī śyāmasundara svarūpake prati āsakta ho jātā hai arthāt āsakti bhūmikāmeṃ ārūr̤ha ho jātā hai, vahī merā anubhava karatā hai-tuma saṃyoga prāptakara vaha mere hī āśrita hokara, jñāna-karmādike āśrayake binā yahām̐ ‘asaṃśayaṃ’ aura ‘samagraṃ’-ina do padoṃse apane nirviśeṣa brahmakī prāptimeṃ rahanevāle ‘saṃśaya’ tathā usa svarūpakī upalabdhikī asamagratāko jāegā-“kleśo'dhikatarasteṣām avyaktāsaktacetasām| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ mahānake mahimāsvarūpa hī hai, jaisā ki maiṃne matsyāvatārameṃ rājā satyavratake prati kahā hai-“mere upadeśase tuma apane hṛdayameṃ parabrahma śabdase prakāśita merī mahimāse bhī avagata hooge|” (śrīmadbhā.

7.1.5

8/24/38) gītā (14/21) svarūpake jñānakī apekṣā nirviśeṣa brahmajñāna asamagra arthāt asampūrṇa hai| sā. va. prakāśikā vṛtti—‘he pārtha ! prathama chaha adhyāyoṃmeṃ antaḥkaraṇako śuddha karanevāle niṣkāma karmayogakī apekṣā karanevāle mokṣadāyī jñāna aura yoga (aṣṭāṅga) ke sambandhameṃ batāyā, dūsare chaha adhyāyoṃmeṃ bhaktiyogake sambandhameṃ batā rahā hūm̐, śravaṇa karo| mujhameṃ āsaktacitta hokara tathā mere āśritayoga (bhaktiyogakā) abhyāsa karanese matsambandhī samagra jñāna prāpta hī hai| bhakti nirguṇa vṛttiviśeṣa hai; bhaktike avalambanase hī nirguṇasvarūpa maiṃ, jīvake nirguṇa netrase parilakṣita hotā hūm̐|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.2

śrīviśvanātha—tatra madbhakterāsaktibhūmikāyataḥ pūrvamapi me jñānamaiśvaryamayaṃ bhavet| taduttaraṃ vijñānaṃ mādhuryānubhavamayaṃ bhavet| tadubhayamapi tvaṃ śṛṇvityāha— jñānamiti| anyajjñātavyaṃ nāvaśiṣyata iti mannirviśeṣabrahmajñānavijñāne apyetadantarbhūte evetyarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—nirguṇā bhaktike dvārā saccidānanda, aiśvaryamādhuryake ādhāra, svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇake pūrṇa svarūpakī anubhūti hotī hai| śrīvyāsajīne bhaktiyogake dvārā hī samādhikī avasthāmeṃ bhagavatsvarūpakā pūrṇatama bhagavat-darśanameṃ brahmajñāna, paramātmajñāna evaṃ vijñānako kroḍībhūta samajhanā cāhie| isalie bhagavat-jñānako jāna leneke bāda kucha bhī avaśeṣa nahīṃ raha jātā| nirguṇā bhaktikā paryāyavācī premābhakti hai| premābhaktiko prāpta karaneke nau sopāna haiṃ-(1) śraddhā (2) sādhusaṅga (3) bhajanakriyā (4) anartha nivṛtti (5) niṣṭhā (6) ruci (7) āsakti-yahām̐ taka sādhana bhakti hai| isake paścāt (8) bhāva (9) premakā udaya| yahām̐ bhagavānmeṃ āsakti

7.3

śrīviśvanātha-etacca savijñānaṃ majjñānaṃ pūrvamadhyāyaṣaṭke proktalakṣaṇairjñānibhiryogibhirapi durlabhamiti vadan prathamaṃ vijñānamāha - manuṣyāṇāmiti| asaṃkhyātānāṃ jīvānāṃ madhye kaścideva manuṣyo bhavati| manuṣyāṇāṃ sahasreṣu madhye kaścideva śreyasi yatate| tādṛśānāmapi manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścideva māṃ śyāmasundarākāraṃ tattvato vetti sākṣādanubhavatīti nirviśeṣabrahmānubhavānandāt sahasraguṇādhikaḥ saviśeṣabrahmānubhavānandaḥ syāditi bhā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ bhagavān bhagavat-jñānako parama durlabha ‘muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ| sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune||’ arthāt, he mahāmune! aise koṭi-koṭi muktoṃ tathā siddhoṃmeṃ bhī praśāntātmā nārāyaṇaparāyaṇa bhakta atyanta durlabha haiṃ| punaḥ aise aiśvaryaparāyaṇa śrīkṛṣṇakī mādhurīke āsvādajanita ānanda brahmānandakī apekṣā koṭi guṇā ‘brahmānando bhavedeṣaḥ cet parārddhaguṇīkṛtaḥ| naiti bhaktisukhāmbhodheḥ paramāṇu tulāmati||’ (bha. ra. si. 1/1/25) arthāt, brahmānandake sukhako brahmājīkī āyuke dinoṃse guṇā karanese ‘kṛṣṇaviṣayaka premā-paramapuruṣārtha| jāra āge tṛṇatulya cāri-puruṣārtha|| pañcama puruṣārtha premānandāmṛta sindhu| brahmādi ānanda jāra nahe eka bindu||’ (cai. ca. ā. 7/84-85) |

7.4

anvayaḥ—bhūmiḥ (bhūmi) āpaḥ (jala) analaḥ (agni) vāyuḥ (pavana) kham (ākāśa) manaḥ (mana) buddhiḥ (buddhi) ahaṅkāraḥ eva ca (aura ahaṅkāra) (āṭha bhedoṃvālī hai)|
śrīviśvanātha—atha bhaktimate jñānaṃ nāma bhagavadaiśvaryajñānameva, na tu dehādyatiriktātmajñānameveti| ataḥ svīyaiśvaryajñānaṃ nirūpayan parāparabhedena svīya prakṛtidvayamāha—bhūmiriti dvābhyām| bhūmyādiśabdaiḥ pañcamahābhūtāni sūkṣmabhūtairgandhādibhiḥ sahaikīkṛtya saṃgṛhyante; ahaṅkāra-śabdena tatkāryabhūtānīndriyāṇi; tatkāraṇabhūta-mahattattvamapi gṛhyate, buddhimanasauḥ pṛthaguktistattveṣu tayoḥ prādhānyāt |
sā. va. prakāśikā vṛtti—"bhagavatsvarūpa aura bhagavat-aiśvaryajñānakā hī śaktisampanna tattvaviśeṣa hūm̐, brahma mere śaktigata eka nirviśeṣa bhāvamātra hai, nāma 'bahiraṅgā' yā 'māyāśakti' hai| jar̤a-jananī honeke kāraṇa use 'aparāśakti' tattva-saṃkhyāko lakṣya karanā cāhie| bhūmi, jala, vāyu, agni aura ākāśa—ye pām̐ca mahābhūta haiṃ tathā śabda, sparśa, rūpa, rasa, gandha—ye pām̐ca kāryabhūta unakī indriyām̐ aura kāraṇabhūta mahattattva gṛhīta hoṃgeṃ| kevala tattvasamūhameṃ pradhānarūpase bhinna-bhinna kārya honeke kāraṇa mana aura buddhiko hī merī bahiraṅgā śaktigata haiṃ|"—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.5

śrīviśvanātha—iyaṃ prakṛtirbahiraṅgākhyā śaktiraparānutkṛṣṭā jar̤atvāt| ito'nyāṃ prakṛtiṃ taṭasthāṃ śaktiṃ jīvabhūtāṃ parāmutkṛṣṭāṃ viddhi caitanyatvāt| asyā utkṛṣṭatve hetuḥ—yayā cetanayā idaṃ jagat cetanaṃ dhāryate svabhogārthaṃ gṛhyate|
sā. va. prakāśikā vṛtti—"isake atirikta merī eka taṭasthā prakṛti caitanyaviśiṣṭa kie hue haiṃ| merī antaraṅgā śaktise niḥsṛta cit-jagat aura bahiraṅgā śaktise niḥsṛta jar̤a-jagat—ina donoṃ jagatoṃke upayogī honeke kāraṇa jīvaśaktiko 'taṭasthā' śakti kahā jātā hai|"—śrībhaktivinoda ṭhākura isa jagatmeṃ kṛṣṇa-bahirmukha baddhajīva ukta taṭasthā śaktise hī prakaṭa hote haiṃ| ye baddhajīva vaikuṇṭha yā usake ūpara sthita goloka vaikuṇṭhase bhrāmaka tathā śāstra-siddhānta viruddha hai| kṛṣṇadhāmameṃ kṛṣṇakī sevā prāptakara taddhāma paramaṃ mama' (gītā 15/6)| citraketu mahārāja evaṃ jaya-vijayakā nimagna jīva baladeva prabhuse athavā unake abhinna svarūpa mahāsaṅkarṣaṇase

7.6

śrīviśvanātha—etacchaktidvayadvāraiva svasya jagatkāraṇatvamāha—etaditi| ete māyāśakti-jīvaśakti kṣetra-kṣetrajña-rūpe yonī kāraṇabhūte yeṣāṃ tāni sthāvarajaṅgamātmakāni bhūtāni jānīhi| ataḥ kṛtsnasya sarvasyāsya jagataḥ prabhavo macchāktidvayaprabhūtatvāt ahameva sraṣṭā, pralayatacchaktimati mayyeva pralīnabhāvitvādahamevāsya saṃharttā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—“cit-acit samasta jar̤a aura taṭastha jagat—ina dānoṃ prakṛtiyoṃse hī niḥsṛta haiṃ| ataeva bhagavatsvarūpa maiṃ hī samasta jagatkī utpatti tathā pralayakā mūla kāraṇa hūm̐|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.7

śrīviśvanātha-yasmādevaṃ tasmādahameva sarvamityāha-mattaḥ parataramanyat kiñcidapi nāsti kārya-kāraṇayoraikyāt śaktiśaktimatorekyācca| tathā ca śrutiḥ-“ekamevādvitīyaṃ brahma”, “neha nānāsti kiñcana” iti | evaṃ svasya sarvātmakatvamuktvā sarvāntaryāmitvāñcāha-mayīti | sarvamidaṃ cijjaḍātmakaṃ jagat matkāryatvāt madātmakamapi pūnamarmayyantaryāmini protaṃ grathitaṃ yathā sūtre maṇigaṇāḥ protāḥ| madhusūdana-sarasvatīpādāstu sūtre maṇigaṇā iveti dṛṣṭāntastu grathitatvamātre, na tu kāraṇatve, kanake kuṇḍalādivaditi tu yogyo dṛṣṭāntaḥ ityāhuḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti-pūrva ślokameṃ bhagavān apaneko sṛṣṭi tathā pralayakā svatantra kāraṇa batākara varttamāna ślokameṃ apaneko hī sthiti siddhāntakā pratipādana kara rahe haiṃ‘īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ saccidānanda vigrahaḥ| anādirādi govindaḥ sarvakāraṇa kāraṇam||' (bra. saṃ. 5/1) parabrahmasvarūpa śrīkṛṣṇa hī sarvapradhāna paratattva vastu haiṃ| unase bar̤hakara kiñcit’ (śve. u. 3/9) ina sabhī śrutivākyoṃne sarvārādhya brahmase śreṣṭha brahmako jāna liyā| unako jāna lenese amṛtatva aura puruṣārthakī prāpti lete haiṃ, ve amṛtatvako prāpta karate haiṃ, anyathā unake duḥkhoṃkī nivṛtti śrīkṛṣṇake dvārā kathita ‘mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcidasti dhanañjaya’—yaha bhagavat-vākya mithyā ho jāegā|—govindabhāṣya (bra. sū. 3/2/37) tat samaścābhyadhikaśca dṛśyate’arthāt (saviśeṣa) brahmatattvake barābara athavā

7.8

śrīviśvanātha—svakārye jagatyatra yathāhamantaryāmirūpeṇa praviṣṭo vartte, tathā kvacit kāraṇarūpeṇa kvacit kāryeṣu manuṣyādiṣu sārarūpeṇāpyahaṃ vartte ityāha— raso'hamiti caturbhiḥ| apsu rasastat kāraṇabhūto madvibhūtirityarthaḥ | evaṃ sarvatrāgre'pi prabhāsvarūpaḥ praṇavaḥ “oṃ kāraḥ” sarvavedakāraṇam| khe ākāśe śabdastatkāraṇaṃ nṛṣu pauruṣaṃ sakala udgamaviśeṣa eva manuṣyasāraḥ|

7.9

śrīviśvanātha—‘‘puṇyo'vikṛto gandhaḥ puṇyastu cārvapi’’ ityamaraḥ| ca-kāro rasādīnāmapi puṇyatvasamuccayārthaḥ| tejaḥ sarvavastupācanaprakāśanaśītatrāṇādisāmarthyarūpaḥ sāraḥ; jīvanamāyureva sāraḥ, tapo dvandvasahanādikameva sāraḥ|
bhāvānuvāda—amarakoṣake anusāra 'puṇya' śabdakā artha hai—avikṛta puṇya śabdakā samāhāra hai| 'teja' kā tātparya hai—sabhī vastuoṃke pācana yā pāka, prakāśana, śītase trāṇa ityādimeṃ sāmarthyarūpa sāra| 'jīvana' kā tātparya hai—āyurūpa sāra tathā tapakā tātparya hai—dvandvakā sahanā|

7.10

śrīviśvanātha—bījamavikṛtaṃ kāraṇaṃ pradhānākhyamityarthaḥ| sanātanaṃ nityaṃ buddhimatāṃ buddhireva sāraḥ|
bhāvānuvāda—'bīja' kā tātparya hai—avikṛta kāraṇa jise 'pradhāna' kahate

7.11

śrīviśvanātha—kāmaḥ svajīvikādyabhilāṣaḥ, rāgaḥ krodhastadvivarjitam, na taddvayotthamityarthaḥ| dharmāviruddhaḥ svabhāryāyāṃ putrotpattimātropayogī |
bhāvānuvāda—'kāma' kā tātparya hai—jīvikā ādikī abhilāṣā evaṃ hai| 'dharmāviruddha' kā tātparya hai—apanī patnīse hī putrādi utpattimātrake upayogī kāma|

7.12

śrīviśvanātha—evaṃ vastukāraṇabhūtā vastusārabhūtāśca rākṣasādyāśca vibhūtayaḥ kāściduktāḥ, kintvalamativistareṇa| madadhīnaṃ vastumātrameva madvibhūtirityāha—ye caiveti| sāttvikabhāvāḥ śamadamādayo devādyāśca, rājasā harṣadarpādayo'surādyāśca| tāmasāḥ śokamohādayo rākṣasādyāśca, tān matta eveti madīyaprakṛtiguṇakāryatvāt| teṣvahaṃ na vartte, jīvavattadadhīno'haṃ na bhavāmītyarthaḥ| te tu mayi madadhīnāḥ santa eva varttante |
bhāvānuvāda—isa prakāra vastuke kāraṇabhūta, sārabhūta rākṣasādi

7.13

śrīviśvanātha—nanvevambhūtaṃ tvāṃ parameśvaraṃ kathamayaṃ jano na jānātītyata āha—tribhiriti| guṇamayaiḥ śamadamādi-harṣādi-śokādyaiḥ bhāvaiḥ svābhāvībhūtairjagat jagajjāta-jīvavṛndaṃ mohitaṃ sat māṃ nirguṇatvādebhyaḥ paramavyayaṃ nirvikāram|

7.14

śrīviśvanātha—nanu tarhi triguṇamayamohāt kathamuttīrṇā bhavanti? tatrāha—‘daivī’ viṣayānandena dīvyantīti devā jīvāstadīyā teṣāṃ mohayitrītyarthaḥ| guṇamayī śleṣeṇa triveṣṭanamahāpāśarūpā| mama parameśvarasya māyā bahiraṅgāśaktirduratyayā duratikramā| pāśapakṣe, chettum udgranthayituṃ vā kenā'pyaśakyetyarthaḥ| kintu, madvāci viśvasihi iti svavakṣaḥ spṛṣṭvāha—māṃ śyāmasundarākārameva |
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavānkī parā aura aparā—ye do prakārakī hai—‘māyāṃntu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaram|’ (śve. u. 4/10) arthāt, māyāko aparā śakti aura māyāke āśrayabhūta puruṣako maheśvara hai, yathā—‘na yasya kaścātititartti māyāṃ yayā jano muhyati veda nārtham|’ ataḥ māyāśaktiko hī prasannakara isa saṃsāra-bandhanase mukta huā jā sakatā hai, hari-guru-vaiṣṇavoṃke caraṇāśrita honekī āvaśyakatā hī kyā hai, to isake uttarameṃ śrībhagavān varttamāna ślokameṃ ‘mama māyā’ padakā prayoga kara

7.15

śrīviśvanātha—nanu tarhi paṇḍitā api kecit kimiti tvāṃ na prapadyante? tatra ye paṇḍitāste māṃ prapadyanta evaḥ; paṇḍitamānina eva na māṃ prapadyante ityāha—na māmiti| duṣkṛtinaḥ duṣṭāśca te kṛtinaḥ paṇḍitāśceti te kupaṇḍitā ityarthaḥ| te ca caturvidhāḥ—eke mūḍhāḥ paśutulyāḥ karmiṇaḥ; yaduktaṃ-“nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām| hitvā śṛṇvantyasadgāthāḥ purīṣamiva viḍbhujaḥ||” iti, “mukundaṃ ko vai na seveta vinā naretaram” iti ca| apare narādhamāḥ kañcit kālaṃ bhaktimattvena prāptanaratvā apyante phalaprāptau na sādhanopayoga iti matvāsvecchayaivabhaktityāginaḥ—svakartṛkabhaktityāgalakṣaṇameva teṣāmadhamatvamiti bhāvaḥ|apare śāstrādhyāpanādimattve'pi māyayāpahṛtaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te| vaikuṇṭhavirājinī nārāyaṇamūrttireva sārvakālikī bhaktiprāpyā, na tu kṛṣṇarāmādimūrttiḥ mānuṣīti manyamānā ityarthaḥ, yadvakṣyate—“avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam” iti| te khalu māṃ prapadyamānā api na māṃ prapadyante iti bhāvaḥ| apare āsuraṃ bhāvamāśritāḥ| asurāḥ jarāsandhādayaḥ madvigrahaṃ lakṣyīkṛtya śarairviddhayanti| tathaiva dṛśyatvādihetutat-kutakairmadvigrahaṃ vaikuṇṭhasthamapi khaṇḍayantyeva, na tu prapadyanta ityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti-“asura bhāvakā āśrayakara duṣkṛta, mūr̤ha, narādhama aura māyā dvārā ācchanna jñānaviśiṣṭa-ye cāra prakārake loga merī vyakti hī duṣkṛta haiṃ, (2) nirīśvara, naitika vyaktigaṇa hī mūr̤ha haiṃ, kyoṃki haiṃ, kintu ‘mere śaktimatsvarūpa’, ‘jīvake nitya citsvarūpa’, ‘acidvastuke sātha jīvake anitya sambandhasvarūpa’ tathā ‘mere nityadāsarūpa jīvake sambandhasvarūpa’ unakā jñāna āvṛtta rahatā hai arthāt ve ācchanna jñānaviśiṣṭa rahate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.16.1

śrīviśvanātha—tarhi ke tvāṃ bhajantaṃ ityata āha—caturvidhā iti| sukṛtaṃ varṇāśramācāralakṣaṇo dharmastadvantaḥ santo māṃ bhajante; tatra ārttorogādyāpadgrastastannivṛttikāmaḥ, ‘jijñāsuḥ’ ātmajñānārthī vyākaraṇādiśāstrajñānārthī vā, arthārthī kṣitigajaturagakāminīkanakādyaihikapāratrikabho gārthīti,—ete trayaḥ, sakāmā gṛhasthāḥ, jñānī viśuddhāntaḥkaraṇaḥ saṃnyāsīti caturtho'yaṃ niṣkāmaḥ, ityete pradhānībhūta-bhaktyadhikāriṇaścatvāro nirūpitāḥ| tatrādimeṣu triṣu karmamiśrā bhaktiḥ, antime caturthe jñānamiśrā, “sarvadvārāṇi saṃyamya”ityagrimagranthe yogamiśrāpi vakṣyate| jñānakarmādyamiśrā kevalā bhaktiryā, sā tu saptamādhyāyārambhe eva “mayyāsaktamanāḥ pārtha”ityanena uktā | punaścāṣṭame'pyadhyāye “ananyacetāḥ satataṃ” ityanena, navame “mahātmānastu māṃ pārtha” iti ślokadvayena “ananyāścintayanto mām” ityanena ca nirūpayitavyeti| ‘pradhānībhūtā’ ‘kevalā’ iti dvividhaiva bhaktirmadhyame'sminnadhyāyaṣaṭke bhagavatoktā| yā tu tṛtīyā guṇībhūtā bhaktiḥ karmiṇi, jñānini, yogini ca karmādiphalasiddhayarthā dṛśyate, tasyāḥ pradhānyābhāvāt na bhaktitvavyapadeśaḥ kintu tatra tatra karmādīnāmeva prādhānyāt| ‘prādhānyena vyapadeśā bhavanti’ iti nyāyena karmatva-jñānatva-yogatvavyapadeśaḥ, tadgatāmapi karmitvajñānitvayogitva vyapadeśaḥ, na tu bhaktatvavyapadeśaḥ| phalañca sakāmakarmaṇaḥ svargaḥ niṣkāmakarmaṇo jñānayogo jñānayogayornirvāṇamokṣa iti|

7.16.2

atha dvidhāyā bhakteḥ phalamucyate, tatra pradhānībhūtāsu bhaktisu madhye ārttādiṣu triṣu yāḥ karmamiśrāstisraḥ sakāmā bhaktyaḥ tāsāṃ phalaṃ tattatkāmaprāptiḥ, viṣayasādguṇyāt tadante sukhaiśvaryapradhānasālokyamokṣaprāptiśca; na tu karmaphalasvargabhogānta iva pātaḥ, yadvakṣyate,–“yānti madyājino mām” iti| caturthyā jñānamiśrāyāstata utkṛṣṭāyāstu phalaṃ śāntaratiḥ sanakādiṣviva| bhaktabhagavatkāruṇyādhikyavaśāt kasyāścit tasyāḥ phalaṃ premotkarṣaśca śrīśukādiṣviva| karmamiśrā bhaktiryadi niṣkāmā syāt tadā tasyāḥ phalaṃ jñānamiśrā bhaktiḥ, tasyāḥ phalamuktameva| kvacicca svabhāvādeva dāsādibhaktasaṅgotthavāsanā-vaśādvā jñānakarmādimiśrabhaktimatāmapi dāsyādipremā syāt, kintu aiśvaryapradhānameveti| atha jñānakarmādyamiśrāyāḥ śuddhāyā anyākiñcanottamādiparyāyāḥ bhakterbahuprabhedāyā dāsyasakhyādipremavat pārṣadatvameva phalamityādikaṃ śrībhāgavataṭīkāyāṃ bahuśaḥ pratipāditam| atrāpi prasaṅgavaśāt sādhyā bhaktivivekaḥ saṃkṣipya darśitaḥ| 'mayyāsaktamanāḥ pārtha' (gītā 7/1)| punaḥ aṣṭama adhyāya (8/14) meṃ māṃ pārtha'—ina do ślokoṃke dvārā kevalā bhakti nirūpita hogī| śrībhagavānne pradhānībhūtā aura kevalā—ina donoṃ prakārakī bhaktike viṣayameṃ gītāke hai, apitu vahām̐ vahām̐ karmādikī hī pradhānatā rahatī hai| nyāyoktike anusāra vahām̐ vahām̐ karmatva, jñānatva aura yogatvakā hī nāma huā hai| sakāma karmakā phala svarga hai, niṣkāma karmakā phala jñāna hai hai| viṣayake sadguṇake kāraṇa antameṃ unheṃ sukha-aiśvaryapradhāna sālokyādi madyājino'pi mām' (gītā 9/25)|

7.16.3

caturtha jñānamiśrā bhaktikā phala bhakti tathā bhagavānkī viśeṣa karuṇāke kāraṇa isakā utkṛṣṭa phala bhakti niṣkāma ho, to usakā phala jñānamiśrā bhakti hai tathā isakā phala batāyā jā cukā hai| kabhī-kabhī jñāna-karmamiśrā bhaktimān‌ko svabhāvavaśa athavā dāsādi bhaktoṃke saṅgase utpanna vāsanāvaśa dāsyādi prema śuddhā, ananyā, akiñcanā, uttamādi paryāyoṃvālī tathā bahutase prabhedoṃvālī sā. va. prakāśikā vṛtti—"duṣkṛta vyaktiyoṃke lie merā bhajana karanā ākasmika rūpase kabhī-kabhī kisī-kisīko merā bhajana prāpta huā hai| vaidha jīvanameṃ avasthita sukṛtivān vyaktiyoṃmeṃ cāra prakārake loga mere hokara kabhī-kabhī merā smaraṇa karate haiṃ| pūrvokta mūr̤ha nītivādigaṇa tattvajijñāsāke kramameṃ jaba īśvarakī prayojanīyatākā bodha karate haiṃ, taba tattva-jijñāsārūpase kramaśaḥ merā smaraṇa karate haiṃ| pūrvokta narādhamagaṇa nītigata ve vaidha bhakta hokara arthārthīke rūpase merā smaraṇa karate haiṃ| jaba brahma aura parātmajñānako asampūrṇa jānakara jīva mere śuddha jñānakā āśraya karatā hai, taba māyā dvārā ācchannajñānaviśiṣṭa puruṣakā māyācchādana dūra honepara puruṣa svayaṃko bhagavatsvarūpakā nityadāsa jānakara merī prapatti svīkāra karatā hai|

7.16.4

phalataḥ ārtta logoṃke kāmarūpa kaṣāya, jijñāsuoṃke sāmānya naitika jñānabaddhatārūpa kaṣāya, arthārthiyoṃke sāmānya pāralaukika svargaprāptikī āśārūpa kaṣāya evaṃ jñāniyoṃke brahmalaya evaṃ bhagavattattvameṃ anityatva buddhirūpa kaṣāya dūra honapara—ye cāroṃ prakārake jīva bhaktike adhikārī vyaktiyoṃkī bhakti pradhānībhūtā hai| kaṣāya dūra honepara ye 'kevalā', 'akiñcanā' yā 'uttamā' bhakti prāpta karate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura mūla ślokagata sukṛtikā tātparya varṇa evaṃ āśrama-dharmake pālanarūpa sukṛtise hai| aise sukṛtimān vyakti cāra prakārase bhagavat-bhajanameṃ pravṛtta ārtta—jarāsandhake dvārā bandī banāe hue rājāloga, grāha-grasta gajendrādi ārttakī śreṇīmeṃ āte haiṃ| uparokta tīnoṃ karma-pradhānībhūtā bhaktike antargata haiṃ| jñānī—catuḥsanādi jñāna-pradhānībhūtā bhaktike antargata haiṃ| pradhānībhūtā bhakti—jisa karma, jñāna yā yogameṃ bhaktikī pradhānatā rahatī bhakti kahate haiṃ|

7.17

śrīviśvanātha—caturṇāṃ bhaktyadhikāriṇāṃ madhye kaḥ śreṣṭhaḥ ityapekṣāyāmāha—teṣāṃ madhye jñānī viśiṣyate śreṣṭhaḥ| 'nityayuktaḥ nityaṃ mayi yujyate iti saḥ| jñānābhyāsavaśīkṛta-cittatvānmanasyaikāgracitta ityarthaḥ| ārttādyāstrayastu naivambhūtā iti bhāvaḥ| nanu sarve'pi jñānī jñānavaiyarthyabhayāt tvāṃ bhajate eva? tatrāha—ekā mukhyā pradhānībhūtā bhaktireva, na tu anyeṣāṃ jñānināmiva jñānameva pradhānībhūtaṃ yasya saḥ, yadvā; ekā bhaktireva tathaivāsaktimatvāt yasya saḥ nāmamātreṇaiva jñānīti bhāvaḥ| evambhūtasya jñānino'haṃ śyāmasundarākāro'tyarthamatiśayena priyaḥ sādhanasādhyadaśayoḥ parihātumaśakyaḥ| “ye yathā māṃ prapadyante” iti nyāyena mamāpi sa priyaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—‘kaṣāyaśūnya ārtta, jijñāsu, arthārthī aura jñāna-kaṣāyakā parityāgakara śuddha jñāna prāptakara bhaktiyogayukta hokara anyānya tīna prakārake bhaktoṃkī apekṣā śreṣṭhatā prāpta karate haiṃ| isakā adhikāriyoṃmeṃ ‘ekabhakti’ viśiṣṭa jñānī-bhakta hī mere viśuddha dāsa haiṃ evaṃ maiṃ bhī unakā atyanta priya hūm̐| śrīśukadevādike bhagavat-jñāna-sphūrtti hī isake udāharaṇa haiṃ| śuddha jñānalabdha bhaktoṃkā sādhanakālīna bhagavat-kaiṅkarya hai|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.18

śrīviśvanātha—tarhi kimārttādyāstrayastava na priyāstatra na hi, na hītyāha—udārā iti| ye māṃ bhajante, mattaḥ kiñcit kāmitaṃ mayāpi ditsitaṃ gṛhṇanti, te bhaktavatsalāya mahyaṃ bahupradāyinaḥ priyā aiveti bhāvaḥ| jñānī tvātmaiveti, sa hi bhajannatha ca mattaḥ kimapi svargāpavargādikaṃ nākāṅkṣate iti; atastadadhīnasya mama sa ātmaiveti mama mataṃ matiḥ, yataḥ sa māṃ śyāmasundarākāramevānuttamāṃ sarvottamāṃ gatiṃ prāpya āsthitaḥ niścatavān; na tu mama nirviśeṣasvarūpabrahmanirvāṇamiti bhāvaḥ| evañca niṣkāmapradhānībhūtabhaktimān jñānī bhaktavatsalena bhagavatā svātmatvenābhimanyate; kevalabhaktimānananyastu ātmano'pyādhikyena| yaduktaṃ — “na tathā me priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ| na ca saṅkarṣaṇo na śrīrnaivātmā ca yathā bhavān||” iti, “nāhamātmānamāśāse madbhaktaiḥ sādhubhirvinā” iti, “ātmārāmo'pyarīramat” ityādi|
bhāvānuvāda—to kyā ārttādi tīna prakārake loga āpake priya nahīṃ bhajana karate haiṃ, mujhase kucha kāmanā karate haiṃ tathā mere denepara use grahaṇa kintu ‘jñānī ātmaiva’ arthāt jñānī ātmā hī (atyanta priya) haiṃ, kyoṃki ataeva maiṃ unake adhīna rahatā hūm̐, ve mere ātmā hī haiṃ—aisā merā mata hai| kyoṃki ve mujha śyāmasundarako hī sarvottama gati jānakara niścinta prakāra niṣkāma pradhānībhūta bhaktimān jñānīko maiṃ, bhaktavatsala bhagavān, apanā ātmā mānatā hūm̐| kintu, ananya arthāt kevala-bhaktimān puruṣa priya merā putra brahmā, śaṃkara, saṅkarṣaṇa, lakṣmīdevī athavā merā nijasvarūpa
sā. va. prakāśikā vṛtti - 'kevalā bhakti svīkāra kara pūrvokta cāroṃ prakārake adhikārī parama udāra hote haiṃ| kintu jñānī bhaktakī svātma niṣṭhatā arthāt caitanyaniṣṭhatā adhika prabala honeke kāraṇa ve caitanya gatirūpa jo sarvottama gati maiṃ hūm̐- usameṃ avasthita rahate haiṃ| ve mere atyanta priya haiṃ tathā mujhe atyanta vaśībhūta karate haiṃ|” - śrībhaktivinoda ṭhākura pūrva-pūrva janmoṃkī pūm̐jībhūta sukṛti rahanese hī loga bhagavān śrīkṛṣṇakā bhajana karate haiṃ, anyathā kṛṣṇabahirmukha vyakti anyānya devī-devatāoṃkī 'akāmaḥ sarvakāmo vā mokṣakāma udāradhīḥ| tīvreṇa bhaktiyogena yajeta puruṣaṃ param ||' (śrīmadbhā. 2/3/10) isa ślokakī sārārthadarśinī ṭīkāma 'udāradhī' śabdakī isa prakāra subuddhitvakā cihna hai tathā aisī buddhikā abhāva hī durbuddhitvakā lakṣaṇa bhogoṃko bhogakara bhagavān yā bhaktoṃkī kṛpāse bhagavat-dhāmameṃ bhagavat-sevā

7.19

śrīviśvanātha—nanu māmevānuttamāṃ gatimāsthita iti brūve ataḥ sa jñānibhaktastvāmeva prāpnoti, kintu kiyataḥ samayādanantaraṃ sa jñānī bhaktyādhikārī bhavatītyata āha—bahūnāmiti| vāsudevaḥ sarvamiti—sarvatra vāsudevadarśī jñānavān bahūnāṃ janmanāmante māṃ prapadyate| tādṛśa— sādhuyādṛcchikasaṅgavaśāt matprapattiṃ prāpnoti; sa ca jñānī bhakto mahātmā susthiracittaḥ sudurlabhaḥ—‘‘manuṣyāṇāṃ sahasreṣu’’ iti madukteḥ| aikāntikabhaktastu kimuteti; sa tu ati sudurlabha eveti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—ārtta ādi cāra prakārake bhaktoṃmeṃ nitya kevala mujha kṛṣṇake prati hī niṣṭhā rakhanevāle jñānī śreṣṭha haiṃ| janma-janmāntarake paścāt sukṛtivān jñānī saṃyogavaśataḥ śuddha vaiṣṇavoṃkā saṅga prāptakara usake dvārā vāsudeva svarūpase avagata hote haiṃ| ve sarvatra hī bhagavān vāsudevakā darśana karate haiṃ arthāt samasta vastuoṃmeṃ vāsudevakā sambandha darśanakara śrīkṛṣṇake prati śuddhā bhakti lābha karate haiṃ| aise mahātmā sudurlabha haiṃ| śrībaladeva vidyābhūṣaṇa isa ślokakī ṭīkāmeṃ nimnalikhita vicāra prakaṭa karate haiṃ—ārtta ādi trividha bhakta merī bhaktike anuṣṭhānake phalasvarūpa aneka janmoṃtaka uttama viṣayānandako bhogakara antameṃ usase virakta hokara kisī janmameṃ mere svarūpatattatvako jānanevāle vaiṣṇavoṃke saṅgameṃ mere svarūpakā jñāna prāptakara vasudevatanaya mujha kṛṣṇako hī parama tattva jānakara mere śaraṇāgata hote haiṃ|

7.20

śrīviśvanātha—nanu ārttādayaḥ sakāmā api bhagavantaṃ tvāṃ bhajantaḥ kṛtārthā iva ityavagatam, ye tu ārttādayaḥ ārttihānādikāmanayā devatāntaraṃ bhajante, teṣāṃ kā gatirityapekṣāyāmāha-kāmairiti caturbhiḥ| hṛtajñānā iti rogādyārttiharāḥ śīghraṃ yathā sūryādayastathā na viṣṇuriti naṣṭabuddhayaḥ| prakṛtyeti svayā prakṛtyā niyatāḥ vaśīkṛtāḥ santasteṣāṃ duṣṭā prakṛtireva matprapattau parāṅmukhīti bhāvaḥ|
bhāvānuvāda—acchā, ārtta ādi sakāma vyaktigaṇa bhī bhagavān āpakā ārttādi vyaktigaṇa apane duḥkha-kaṣṭoṃko dūra karaneke lie devatāoṃkā haiṃ ki sūryādi devatā rogādise śīghra nivāraṇa karate haiṃ, kintu viṣṇu aisā (svabhāva) ke dvārā vaśībhūta hote haiṃ, unakī duṣṭā prakṛti hī unheṃ merī śaraṇāgatise vimukha rakhatī hai|
sā. va. prakāśikā vṛtti—buddhimān aura saubhāgyavān vyakti vividha prakārakī kāmanāoṃke vaśībhūta honepara bhī apanī kāmanāoṃkī pūrttikā kāmya vastuoṃko prāpta karanepara bhī kramaśaḥ una bhogoṃse nispṛha hokara durbhāge vyakti kṛṣṇa vimukhatāke kāraṇa rājasika aura tāmasika guṇoṃmeṃ karate haiṃ| aisā socakara ve apanī vividha prakārakī kāmanāoṃkī pūrttike lie apane apane svabhāvake anurūpa kṣudra-kṣudra devatāoṃkī ārādhanāke dvārā śīghra hī naśvara phala prāpta karate haiṃ| “ārttādi vyaktigaṇa kaṣāyaśūnya hokara merī bhakti karate haiṃ| jaba taka unake kaṣāya dūra nahīṃ ho jāte, taba taka ve svabhāvataḥ bahirmukha hokara śīghra hī tuccha phala prāpta karaneke lie una una phaloṃko pradāna karanevāle devatāoṃkī upāsanā karate haiṃ| ve viśuddha sattvarūpa mujhase prema cālita hokara una una kṣudra niyamoṃkā pālanakara tadanurūpa devatāoṃkī upāsanā karate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

7.21

śrīviśvanātha—te te devāḥ pūjāṃ prāpya prasannāsteṣāṃ sva sva pūjakānāṃ hitārthaṃ tvadbhaktau śraddhāmutpādayiṣyantīti māvādīryataste devāḥ svabhaktāvapi śraddhāmutpādayitumaśaktāḥ kiṃ punarmadbhaktāvityāha—yo ya iti| yāṃ yāṃ tanuṃ sūryādidevarūpāṃ madīyāṃ mūrttivibhūtimarcituṃ pūjayitum, tāmeva tattaddevatāviṣayāmeva, na tu svaviṣayā, śraddhāmahamantaryāmyeva vidadhāmi, na tu sā sā devatā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—koī koī aisā samajhate haiṃ ki devatāoṃkī pūjā karanese devagaṇa hī bhagavānke caraṇoṃmeṃ bhaktikā udaya karānemeṃ samartha jisa jisa devatākī viśeṣa śraddhāpūrvaka pūjā karanekī abhilāṣā karate haiṃ, śrīkṛṣṇa antaryāmī svarūpase unakī śraddhāke anurūpa apanī vibhūtirūpa bahirmukhoṃkī śraddhā utpanna nahīṃ karate| jaba devatāloga apane apane pūjakoṃkī śraddhāko apane prati hī utpanna nahīṃ karā sakate, to ve bhagavānke prati śraddhā kaise utpanna karā sakate haiṃ?|

7.22

śrīviśvanātha—īhate karoti sa tattaddevatārādhanāt kāmān ārādhanaphalāni labhate| na ca te te kāmā api taistairdevaiḥ pūrṇāḥ karttuṃśakyate ityāha—mayaiva vihitān pūrṇīkṛtān|
sā. va. prakāśikā vṛtti—koī koī aisā samajhate haiṃ ki devatāoṃkī svayaṃ denemeṃ asamartha haiṃ| bhagavān‌ke dvārā vihita hokara hī devapūjakagaṇa prati śraddhā udaya nahīṃ karā pāte, usī prakāra antaryāmī śrībhagavān‌ke vidhānake

7.23

śrīviśvanātha—kintu teṣāṃ devatāntarabhaktānāṃ phalaṃ tattaddevatārādhanajanyamantavat naśvaraṃ kaiñcitkālikaṃ bhavati| nanu ārādhane śrame tulye'pi devatāntarabhaktānāṃ phalaṃ naśvaraṃ karoṣi, svabhaktānāntvanaśvaraṃ karoṣīti tvayi parameśvare'yamanyāyastatra nāyamanyāya ityāha—devāniti| devayajo devapūjakāḥ devāneva yānti prāpnuvanti, matpūjakā api mām| ayamarthaḥ—ye hi yatpūjakāste tān prāpnuvantyeveti nyāyaḥ eva| tatra yadi devā api naśvarāstadā tadbhaktāḥ kathamanaśvarā bhavantu, kathantarāṃ vā tadbhajanaphalaṃ vā na naśyatu, ataeva tadbhaktā alpamedhasaḥ uktāḥ| bhagavāṃstu nityastadbhaktā api nityāstadbhaktirbhaktiphalañca sarvaṃ nityameveti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yadi koī yaha praśna kare ki jaba devagaṇa ārādhanā eka samāna hai; jaba bhagavān svayaṃ devapūjakoṃkī śraddhāko una devatāoṃke prati utpanna karate haiṃ tathā devapūjakoṃke kāmya phalakā prāpta kareṃge—yahī nyāyasaṅgata hai| kyoṃki, devatā tathā devaloka—donoṃ hī anitya haiṃ, ataḥ devapūjaka naśvara lokameṃ naśvara phala prāpta karate haiṃ, kintu bhagavadbhakta saccidānanda bhagavān śrīkṛṣṇakī ārādhanākara unake nitya dhāmameṃ unakī nitya sevā prāpta karate haiṃ| isalie buddhimān vyakti sakāma honepara bhī nitya-svarūpa bhagavān‌ko chor̤akara anya devī-devatāoṃkī

7.24

śrīviśvanātha—devatāntarabhaktānāmalpamedhasāṃ vārttā dūre tāvadāstām, vedādi samasta śāstradarśino'pi mattattvaṃ na jānanti| “athāpi te deva padāmbujadvaya prasādaleśānugṛhīta eva hi| jānāti tattvaṃ bhagavanmahimno na cānya eko'pi ciraṃ vicinvan||” iti brahmaṇāpi māṃ pratyuktam| ato madbhaktān vinā mattattva-jñāne sarvatra vālpabuddhayaḥ ityāha—avyaktaṃ prapañcātītaṃ nirākāraṃ brahmaiva māṃ māyikākāratvenaiva vyaktiṃ vasudevagṛhe janmaprāptaṃ nirbuddhayo manyante, māyikākārasyaiva dṛśyatvāditi bhāvaḥ; yato mama paraṃ bhāvaṃ māyātītaṃ svarūpajanmakarmalīlādikamajānantaḥ| bhāvaṃ kīdṛśam? avyayaṃ nityamanuttamaṃ sarvotkṛṣṭam “bhāvaḥ sattā svabhāvābhiprāyaceṣṭātmajanmasu| kriyā-līlā padārtheṣu” iti medinī| bhagavatsvarūpaguṇajanmakarmalīlānāmānādyantatvena nityatvaṃ śrīrūpagosvāmicaraṇairbhāgavatāmṛtagranthe pratipāditam| “mama paraṃ bhāvaṃ svarūpamavyayaṃ nityaviśuddhorjitasattvamūrttim” iti svāmicaraṇaiścoktam|
bhāvānuvāda—alpamedhāvī anya devabhaktoṃkī to bāta dūra hī rahe, vedādi ve hī āpakā yathārtha māhātmya jānate haiṃ, unake atirikta dīrghakālataka bhaktavṛndake atirikta anya sabhī mere tattvajñānake sambandhameṃ alpabuddhiviśiṣṭa haiṃ| isīlie kahate haiṃ—‘avyaktam’ ityādi| buddhihīna loga mujhe svarūpako māyika ākārayukta tathā vasudevake gharameṃ janmaprāpta samajhate haiṃ| ve mujhe māyika ākāravālā hī samajhate haiṃ, kyoṃki unheṃ merā ‘para bhāva’ arthāt māyātīta svarūpa, janma, karma, līlā ādikā jñāna nahīṃ abhiprāya, ceṣṭā, janma, kriyā, līlā tathā padārtha—ye sabhī bhāva haiṃ, aisā kahā hai—“merā parama bhāva arthāt svarūpa avyaya arthāt nitya viśuddha urjita sattvamūrtti hai|”|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sakāma vyakti to buddhihīna haiṃ hī, kintu bhī vedoṃke pratipādya sarvaśaktimān saccidānandaghana śrīkṛṣṇake janma-karmādi līlāmaya svarūpakī avajñākara unake nirviśeṣa, avyaya brahmasvarūpako hī paricaya hai|

7.25

śrīviśvanātha—nanu yadi tvaṃ nityarūpaguṇalīlo'si, tadā te tathābhūtā sārvakālikī sthitiḥ kathaṃ na dṛśyate? tatrāha—nāhamiti| ahaṃ sarvasya sarvadeśakālavarttino janasya na prakāśo na prakaṭaḥ| yathā guṇalīlāparikaravattvena sadaiva virājamāno'pi kadācideva keṣucideva brahmāṇḍeṣu| kiñca sūryo yathā sumeruśailāvaraṇavaśāt sarvadā lokadṛśyoṃ na bhavati, kintu kadācideva tathaivāhamapi yogamāyayā samāvṛtaḥ| nanu ca jyotiścakravarttamānānāṃ prāṇināṃ jyotiścakrasthaḥ jyotiścakramadhye sāmastyena sadaiva virājamāno'pi sūryaḥ sarvakāladeśavarttijanasya na prakaṭaḥ, kintu kadācitkeṣu ca bhāratādiṣu khaṇḍeṣu varttamānasya janasyaiva, tathaivāhamiti| svadhāmasu svarūpasūryo yathā sadaiva dṛśyastathaiva śrīkṛṣṇadhāmani mathurādvārakādau sthitānāmidānīntanānāṃ janānāṃ tatrasthaḥ kṛṣṇa kathaṃ na dṛśyo bhavati? ucyate—yadi jyotiṣcakramadhye sumerurabhaviṣyattadā tatrāpi tadāvṛtaḥ sūryo dṛśyo nābhaviṣyat| tatra tu mathurādi-kṛṣṇadyumaṇi dhāmani sumerusthānīyā yogamāyaiva sadā varttate ityatastadāvṛtaḥ kṛṣṇārkaḥ sadā na dṛśyate, kintu kādicadeveti sarvamanavadyam| ato mūḍho loko māṃ śyāmasundarākāraṃ vasudevātmajamapyajamavyayaṃ māyikajanmādiśūnyaṃ nābhijānāti| ataeva kalyāṇaguṇa-vāridhiṃ māmapyantatastyaktvā mannirviśeṣarūpaṃ brahmaivopāsata iti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—goloka vṛndāvanameṃ śrīkṛṣṇa evaṃ unakī līlā nitya hī prakaṭa haiṃ| ve jagatke jīvoṃke prati kṛpā paravaśa hokara kabhī-kabhī apanī nitya-līlā-parikaroṃke sātha avatīrṇa hokara yogamāyākā āśraya paratattva mānate haiṃ tathā nāma-rūpa-guṇa-līlā ādise yukta bhagavatsvarūpako hai—yogamāyā (antaraṅgā) tathā mahāmāyā (bahiraṅgā)| yogamāyā hī bhagavān‌kī aghaṭana-ghaṭana-paṭīyasī svarūpaśakti haiṃ| inhīṃkī chāyā mahāmāyā aura unake parikaroṃko mugdhakara unakī līlāoṃkā yoga yā sampādana karātī haiṃ, ye bhagavat-vimukha jīvoṃko mohitakara nānā-prakārake karmaphalameṃ ābaddha cakṣuoṃko hī ācchāditakara sūryake darśanase vañcita rakhatā hai, usī prakāra mahāmāyā bhagavān‌ko āvṛta nahīṃ kara sakatī, balki jīvoṃke jñānako hī ācchāditakara unheṃ bhagavat-darśanase vañcita karatī hai|
cijjagatke sūryasvarūpa svayaṃ pratibhāta honepara bhī yogamāyārūpī chāyā dvārā jana-sādhāraṇakī dṛṣṭise gupta (ojhala) rahatā hai| isī kāraṇase mūr̤haloga

7.26

śrīviśvanātha—kiñca māyayāḥ svāśrayavyāmohakatvābhāvāt bahiraṅgā māyā, antaraṅgā yogamāyā ca mama jñānaṃ nāvṛtotītyāha—vedāhamiti| māntu kaścana prākṛto'prākṛtaśca loko mahārudrādirmahāsarvajño'pi na kātsnryena veda yathāyogaṃ māyayā yogamāyayā ca jñānāvaraṇāditi bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yadi yahām̐ yaha praśna ho ki bhagavān yogamāyāke dvārā abhibhūta mere adhīna rahanevālī māyā dūrase hī yavanikā (pardā) ke śrībhagavān punaḥ kaha rahe haiṃ ki maiṃ bhūta-bhaviṣya-varttamāna saba kucha jānatā hūm̐, kintu sādhāraṇa logoṃkī bāta hī kyā mahārudrādi sarvajña vyakti bhī mujhe sampūrṇarūpase nahīṃ jāna pāte, kyoṃki unakā jñāna yogamāyā dvārā ācchādita aṃśasvarūpa paramātmāko jānakara bhī yogamāyākī kṛpā yā āśrayake binā

7.27

śrīviśvanātha—tanmāyayā jīvāḥ kadārabhya muhyantītyapekṣāyāmāha—iccheti| sarge jagatsṛṣṭyārambhakāle sarvabhūtāni sarve jīvāḥ sammohayanti, kena? prācīnakarmodbuddhau yāvicchādveṣau indriyāṇāmanukūle viṣaye icchā abhilāṣaḥ, pratikūle dveṣaḥ, tābhyāṃ samutthaḥ samudbhūto yo dvandvo mānāpamānayoḥ śītoṣṇādyoḥ sukhaduḥkhayoḥ strīpuṃsāyormohaḥ ‘ahaṃ sammānitaḥ sukhī, ahamavamānito duḥkhī, mameyaṃ strī, mamāyaṃ puruṣaḥ’—ityādyākāraka āvidyako yo mohastena sammohaṃ strīputrādiṣvatyantāsaktiṃ prāpnuvanti, ataeva atyantāsaktānāṃ na madbhaktāvadhikāraḥ, yaduddhavaṃ prati mayaiva vakṣyate—“yadṛcchayā matkathādau jātaśraddhastu yaḥ pumān| na nirviṇṇo nātisakto bhaktiyogo'sya siddhidaḥ ||' iti |
sā. va. prakāśikā vṛtti—jīva māyāke dvārā mohita hokara hī parameśvarake nityasvarūpakā darśana karatā hai| kintu, baddha jīva avidyāke vaśībhūta honeke

7.28

śrīviśvanātha—tarhi keṣāṃ bhaktāvadhikāra ityata āha—yeṣāṃ puṇyakarmaṇāṃ pāpaṃ tvantaṃ gatamantakālaṃ prāptaṃ naśyadavastham, na tu samyak naṣṭamityarthaḥ| teṣāṃ sattvaguṇodreke sati tamoguṇahrāsaḥ| tasmin sati tatkāryo moho'pi hrasati| mohahrāse sati te khalvatyāsaktirahitā yādṛcchikamadbhaktasaṅgena bhajante mātram| ye tu bhajanādyabhyāsataḥ samyak naṣṭapāpāḥ te mohena niḥśeṣeṇa muktā dṛḍhavratāḥ prāptaniṣṭhāḥ santo māṃ bhajante| na caivaṃ puṇyakarmaiva sarvavidhāyā bhakteḥ kāraṇamiti mantavyam—‘yaṃ na yogena sāṃkhyena dānavratatapodhvaraiḥ| vyākhyāsvādhyāyasaṃnyāsaiḥ prāpnuyād yatnavānapi||’ iti bhagavadukteḥ| kevalabhaktiyogasya puṇyādikarmāśrayaṃ naiva kāraṇamiti bahuśaḥ pratipādanāt|
kahate haiṃ—‘yeṣām’ ityādi| puṇya karmoṃse jinakā pāpa bhalībhām̐ti naṣṭa ho ve yadṛcchākramase atyāsaktirahita mere bhaktake saṅgameṃ merā bhajana karate haiṃ| kintu bhajana-abhyāsakramameṃ jinakī pāparāśi bhalībhām̐ti naṣṭa ho cukī haiṃ śrībhagavānne kahā hai—"jisako yoga, sāṃkhya, dāna, vrata, tapasyā, yajñānuṣṭhāna, (śrīmadbhā. 11/12/9) puṇyādi karmakā āśraya hī kevala-bhaktiyogakā kāraṇa
sā. va. prakāśikā vṛtti—baddha jīvoṃko do prakārase bhagavānke bhajanameṃ nirantara śravaṇakara pāpa, anartha aura saṃsāra āsaktise mukta hokara unake bhajanameṃ tatpara hote haiṃ, jisake phalasvarūpa unake sāre pāpa, bhogāsakti saṅga, unakī kṛpā tathā bhajanaceṣṭā hī bhakti prāpta karaneke upāya haiṃ|
"jisase mere isa 'nitya' svarūpakī vidvatpratīti prāpta karanekā adhikāra karmoṃke dvārā apane jīvanase pāpoṃko pūrṇarūpeṇa samāptakara cuke haiṃ, ve

7.29

śrīviśvanātha—tadevamārttādyāstrayaḥ sakāmā māṃ bhajantaḥ kṛtārthā bhavantīti| devatāntaraṃ bhajantastu cyavante ityuktvā svasyābhajane'pyadhikāriṇaścoktā bhagavatā| idānīmanyaḥ sakāmaḥ caturtho'pi madbhakto'stītyāha—jareti| jarāmaraṇayormokṣāya nāśāya ye yogino yatanti yatante, ye mokṣakāmā māṃ bhajantīti phalito'rthaḥ, te tatprasiddhaṃ brahma tathā kṛtsnamātmānaṃ dehamadhikṛtya— bhoktṛtayā varttamānamadhyātmaṃ jīvātmānañca akhilaṃ karma nānāvidhakarmajanyaṃ jīvasya saṃsārañca madbhaktiprabhāvādeva vidurjānanti|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavānne pahale yaha batāyā ki ārtta ādi tīna prakārake sakāma bhakta merā bhajanakara pahale apane abhilaṣita bhogoṃko prāpta karate haiṃ, punaḥ una bhogoṃko bhogakara, unako duḥkhamaya evaṃ ātmapatanakā kāraṇa jānakara unase virakta hote haiṃ| antameṃ sādhusaṅga lābhakara kṛtārtha hote haiṃ tathā aikāntikī bhaktidvārā merī sevā prāpta karate haiṃ| varttamāna ślokameṃ bhagavān caturtha prakārake bhakta arthāt mokṣakāmī sakāma bhaktoṃke viṣayameṃ batā rahe haiṃ| aise sakāma bhakta śuddha bhagavadbhaktoṃkā saṅga lābhakara brahma sāyujyake prati nispṛha hokara bhagavat-dāsyarūpa apane śuddha svarūpameṃ pratiṣṭhita honekī kāmanā karate haiṃ| aise hī sakāma jñānī bhakta yathārtha pūrṇarūpeṇa avagata hokara parābhakti lābha karate haiṃ|

7.30

śrīviśvanātha—madbhaktiprabhāvāt yeṣāmīdṛśaṃ majjñānaṃ syātteṣāmantakāle'pi tadeva jñānaṃ syāt, na tvanyeṣāmiva karmopasthāpitā bhāvidehaprāptyanurūpā matirityāha—sādhibhūteti| adhibhūtādayo'grimādhyāye vyākhyāsyante| bhaktā eva harestattvavido māyāṃ taranti, te coktāḥ ṣaḍvidhāḥ atretyadhyāyartho nirūpitaḥ|
iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| gītāsu saptamo'dhyāyaḥ saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
prabhāvase adhibhūta tattva, adhidaiva tattva aura adhiyajña tattvake sātha mujhe bhayase kātara hokara mujhe bhūla nahīṃ jāte|
śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇakṛta śrīmadbhagavadgītāke saptama adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|

Linked texts (1)