Pramāṇa · Search · About · API

Vidhirasayana 8.19.p1

Vidhirasāyana 8.19.p1

Language
Sanskrit

8.19.p1.1

evaṃ hi pūrvamuktam-yasmāt prathamaśravaṇe śabdo'rthaṃ
na pratyāyayati, tasmānnāsya svābhāvikamindriyavat
pratyāyakatvam | 'asyāyamarthaḥ' iti puruṣeṇa kathite pratyāyayati tato nūnamasya puruṣakṛtaṃ pratyāyakatvamiti
pauruṣeya eva sambandha iti
tatrābhidhīyate-na hi 'asyāyamarthaḥ' iti sambandhakaraṇamidaṃ, prasiddhasambandhakathanaṃ hyetat | kathamavagamyate ?, arthāntarakathane bahubhirnivāraṇāt - yo hi kaścit kasmai cid gośabdasyāśvaṃ gavayaṃ vā'rthamāha tamanye bahavo nivārayanti-nāyamasyārthaḥ, sāsnādimānasyārtha iti | sambandhakriyāpakṣe ca devadattādivad
yenaiva sambandhaḥ kriyate sa evārtha iti nivāraṇaṃ nopapadyate, tasmānna tāvadarvācīnāḥ puruṣā asya śabdasyāyamartho'syāyamartha iti vadantopi tatsambandhakartṛtvenāśaṅkanīyāḥ
yadi paramevaṃ syāt 1- sargādikāle bhagavatā prajāpatinā sarvameva sthāvarajaṅgamaṃ dharmādharmau ca sṛṣṭvā
saṃvyavahārāya ca śabdānāmakaiḥ sambandhaṃ kṛtvā dharmodharmapratipādanāya ca kṛtasambandhaiḥ padairvedān kṛtvā''tmajebhyo marīcyādibhyaḥ śabdārthasambandho vedāśca
pratipāditāstairapyanyebhyastairapyanyebhya ityevaṃ pūrvapūrvebhyaḥ pratipadyottarottareṣāṃ śabdārthapratipattirvyavahāraśceti

8.19.p1.2

tadapyayuktam-itthambhāve pramāṇābhāvāt | prathamaśrutāva'pratītireva pramāṇam-sāmayikatve hyapratipannasamayānāmapratītiḥ pratipannasamayānāṃ ca pratītirdevadattādiśabdavadupapannā bhavati, svābhāvika tu pratyāyakatve prathamaśravaṇepi pratītiḥ syāditi cet 1, na svābhāvikamapi pratyāyakatvamavagataṃ sada'rthapratipattau nimittaṃ nā'pratipannamiti yuktaiva prathamaśravaṇe'rthasyā'pratītiḥ| naca sargādirnāma kaścitkālo'sti, sarvadā
hīdṛśameva jagaditi dṛṣṭānusārārdavagantumucitam
nanu sa kālo'bhūt yadā sarvamidaṃ nāsīditi, ? pramāṇābhāvāt
mantrārthavādetihāsapurāṇādi pramāṇamiti cet ?,
' na, vedānāṃ pauruṣeyasambandhāpekṣiṇāṃ svayaṃ ca pauruṣeyāṇāṃ śākyādigranthavada'tīndriyārthe prāmāṇyāsambhavāt,
tadaprāmāṇye ca tanmūlānāṃ dharmaśāstrādīnāṃ dūranirastameva prāmāṇyam| sarvābhāve ca sṛṣṭirapi na sambhavati
mṛttantvāyupādānena hi ghaṭādīnyupādīyante, sarvābhāve
hi kenopādānena sarvamidamupādeyam ?
syānmatam-ātmaivaiko jagadādāvāsīt sa eva
svecchayā vyomādiprapañcarūpeṇa pariṇamati bījamiva
vṛkṣarūpeṇa | cidekarasaṃ brahma kathaṃ jaḍarūpeṇa pariṇamatīti cet ?, na paramārthataḥ pariṇāmaṃ brūmaḥ, kiṃ tvapariṇatameva pariṇatavat ekameva sadanekadhā mukhamivādarśādiṣu avidyāvaśād vivartamānamātmaivātmānaṃ
cidrūpaṃ jaḍarūpamiva advitīyaṃ sadvitīyamiva paśyati,
seyamavidyopādānā svapnaprapañcavanmahadādiprapañcasṛṣṭiḥ
tathā ca-“ sarvaṃ khalvidaṃ brahma ” “ātmaivedaṃ sarvam” “neha nānāsti kiṃ cana” ityādayo bahavo'dvaitavādāḥ | tathā-“indro māyābhiḥ pururūpa īyate” iti

8.19.p1.3

bhedāvagatervyaktameva māyānibandhanatvaṃ darśitam | tathā “ lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda”
ityādinā'nātmadarśane nindā, “mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati” iti ca nānātvadarśananindā, sarvamidamadvitīyameva brahma pāramārthikam, bhedadṛṣṭiścāvidyopādānetyetamarthaṃ prakaṭayatīti
kimidānīmasannevāyaṃ prapañcaḥ ?, omiti cet ?,
na, pratyakṣavirodhāt, yathā ca pratyakṣaṃ prapañcasadbhāvagrāhakaṃ tathoktaṃ pratyakṣasūtre | na cāgamena pratyakṣabādhaḥ saṃbhavati pratyakṣasya śīghrapravṛttatvena sarvebhyo balīyastvāt
na ca paurvāparyanyāyena pravṛttameva pratyakṣamamāgamena
paścādvādhyata iti vācyam, āgamasya pratyakṣeṇa pravṛttivirodhāt-āgamapravṛttisamaye'pi hi bhedaprapañcamupadarśayat pratyakṣamapravṛttimeva niruṇaddhi, yathā khalūtpattumupakramamāṇa eva ghaṭo daṇḍenā''hanyamāno notpattuṃ
prabhavati tathā''gamopi | kiṃ ca prapañcābhāvaṃ pratiyatā'vaśyamāgamòpi prapañcāntargatatvāda'sadrūpatayā pratyetavyaḥ kathaṃ cāgamenaivāgamasyābhāvaḥ pratīyeta ? | asadrūpatayā hi pratīyamāno na kasya cidapyarthasya pramāṇaṃ
syāt, prāmāṇye vā nā'sattvam
kaścit punarāha-nāsattvaṃ prapañcasya brūmaḥ pratyakṣādipramāṇataḥ siddhatvāt, nāpi paramārthataḥ sattvam
ātmajñānena bādhyamānatvāt, tasmāt sadasadbhyāmanirvāncyo'yaṃ prapañca iti
tadidamasāram-sato'nyatvamevā 'sattvam; tad
yadi prapañcaḥ sanna bhavati vyaktamasannevāyam, asattvābhāve vā sattvāpattiḥ, sadasattvayorekaniṣedhasyetaravidhināntarīyakatvāt | na ca vidhādvayarahite vidhāntaraṃ saṃbhavati

8.19.p1.4

athāpi yanna kadācitpratīyate tadasad yathā śaśaviṣāṇam, yat pratīta na bādhyate tatsad yathā''tmatattvam, prapañcastu pratīyamānatvādūbādhyamānatvācca
bhāvābhāvābhyāmanirvocya iti matam ? | tadanupapannam- lokavirodhāt, yaddhi pratīta bādhyate mṛgatoyarajjusarpādi tadasadeveti laukikī prasiddhiḥ, na
'hi śaśaviṣāṇādīnāṃ mṛgatoyādīnāṃ ca kaścidviśeṣo loke | soyaṃ prapañcopi bādhyate cet ? asanneveti nā'nirvācyatvam
athāpi lokaprasiddhimanādṛtya vṛddhyādivat paribhāṣārūpeṇānirvācyaṃ ityucyate ? | tathāpyayuktamprapañcasya bādhābhāvāt, na tāvatsaṃsārāvasthāyāmā''gamena bādhaḥ sambhavatītyuktam, | muktasya tu bādhakajñānaṃ nāśaṅkanīyameva pralīnasarvakaraṇatvāt, karaṇābhāve ca jñānā'sambhavāt, | na cāsmaryamāṇasya prapañcasyābhāvaḥ śakyate pratyetum, na ca tasyāmavasthāyāṃ
sambhavati smaraṇam, sarvasaṃskārāṇāmucchinnatvāt,
tasmānna bādhasambhavaḥ
yaccā'vidyākṛtoyaṃ prapañca iti, kāpunariyamavidyā ? kiṃ bhrāntijñānam ? kiṃ vā bhrāntijñānakāraṇabhūtaṃ
vastvantaram ? | yadi bhrāntiḥ, sā kasya ? na brahmaṇastasya svacchavidyārūpatvāt, na hi bhāskare timirasyāvakāśaḥ sambhavati | na ca jīvānām-teṣāṃ
brahmātirekeṇābhāvāt | bhrāntya'bhāvādeva ca tatkāraṇabhūtaṃ vastvantaramapyanupapannameva | brahmātirekeṇa
bhrāntijñānaṃ tatkāraṇaṃ cābhyupagacchatāmadvaitahāniḥ
kiṃkṛtā ca brahmaṇo'vidyā ?, na hi kāraṇāntaramasti | svābhāvikīti cet ? kathaṃ vidyāsvabhāvama'vidyāsvabhāvaṃ syāt | svābhāvikatve cāsyāḥ kena
vināśaḥ syāt ? | āgamikaṃ dhyānādi tajjanyaṃ vā

8.19.p1.5

svarūpajñānaṃ brahmā'vidyāṃ nāśayatīti cet ?, na, na
hyāgamo vā dhyānādayo vā tajjanyaṃ vā jñānaṃ nityajñānātmakabrahmātiriktamāsti yada'vidyāṃ nāśayet
tadvarasmānmāyāvādānmāhāyānikavādaḥ, yatra nīlapītādivaicitryaṃ kāryakāraṇabhāvo baddhamuktādivyavasthā ca santānabhedena samarthyate | nityamekarasaṃ
niṣprapañcamātmānamupeyuṣāṃ tu samastalokavedavyavahārocchittireva syāt
yadapyāhuḥ-ajñānajanyaḥ prapañco jñānena vināśyate mṛgatoyavat svapnaprapañcavacceti | tadapyayuktam-yadi kulālādivyāpārasthānīyenā'jñānena ghaṭavadutpannaḥ prapañco musalasthānīyena jñānena nāśyate,
tathāpi nā'sattvaṃ prapañcasya syāt, utpattivināśayogādanityatāmātraṃ syānnā'tyantābhāvaḥ
kena ca jñānena nāśaḥ ?, nātmajñānena, virodhābhāvāt | niṣprapañcātmajñāneneti cet ?, na, tatrātmajñānāṃśasyāvirodhāt niṣprapañcatvajñānaṃ vināśakamiti pāriśeṣyādāpannam-prapañcābhāvaśca niṣprapañcatvaṃ, na ca vidyamāne prapañce tadabhāvajñānamutpattumarhati | jñānena hyutpannena prapañco nāśayitavyaḥ prāk ca
jñānāt sadrūpa eva prapañcastasmin sadrūpe'vasthite kathaṃ
tadabhāvaviṣayasya jñānasyotpattiḥ | tatra jñānotpattau
satyāṃ prapañcasya nāśaḥ, tadvināśe ca sati tadbhāvaviṣayajñānotpattiritītaretarāśrayatvam
etena mṛgatṛṣṇikājalasya jñānavināśyatvaṃ pratyūḍham, na hi tajjalaṃ sat paścānnāśyate ? prāgapi hi
tatra naiva jalam, ajalameva hi raśmiprataptamūṣaraṃ
bhrāntyā jalātmanā'vagataṃ paścādbādhakena yathāvasthitarūpamavagamyata ityalamanena bālajalpitena
ityadvaitamatanirāsaḥ

8.19.p1.6

ke citvaupaniṣadāḥ-paramārthata evātmā prapañcarūpeṇa svecchayā pariṇamatīti manyante, tathā ca "sadeva somyedamagra āsīt ekamevādvitīyam" tadaikṣata
bahusyāṃ prajāyeya" (chā030) ityekasyaiva sanmātrarūpatayā prāgavasthitasyātmano'nekavyomādibhedābhinnaprapañcarūpeṇa bījasyeva vṛkṣarūpeṇa pariṇāmo darśitaḥ, "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" (tai.u.2a.)
ityaupaniṣadā vādā purāṇavādāścā'sminnarthe śataśo
dṛśyante | "puruṣa evedaṃ sarvam" "neha nānā'sti
kiñcana" ityādi tu dharmibhedābhāvābhiprāyam, tadyathaiko vṛkṣaḥ prādeśamātrādūrdhvaṃ nānāśākho'vasthito dūrasthairnānā vṛkṣā iti gamyate tadbhedinaścānye
tebhyaḥ kathayanti-'neme nānāvṛkṣāḥ, kiṃ tveka evāyaṃ
vṛkṣo nānāśākho'vasthitaḥ' iti tathā nāmarūpaprapañcaṃ
nānārūpaṃ paśyatām, mūlakāraṇasyaikasyātmano'yaṃ
nānārūpaḥ pariṇāma ityevamajānatāṃ tattvakathanārthā
evaṃvidhā vādāḥ- sarvamekasyaiva vistāro na kiñcidatra nānā'stīti
ye ca punarasattvavādāḥ prapañcaviṣayā avidyāvādā
bhrāntivādā māyāvādāśca te sarve prapañcasyānityatvādaupacārikāḥ | yathā mṛgatoyarajjusarpasvapnaprapañcādayaḥ kiñcitkālamāvirbhūya paścādvilīyante tathā
bhedaprapañcarūpobrahmapariṇāmopyāvirbhavati vilīyate
cetyā''virbhāvatirobhāvadharmakatvasāmyādasannityupacaryate, tasya cā'satkalpatve tadviṣayasya jñānasyāpi
siddhayatyaupacārikaṃ bhrāntitvam | māyānibandhanatvaṃ ca-“ indro māyābhiḥ pururūpa īyate ” ityādiṣu
yuktamupacāreṇa vaktum | “ ātmaivaikaḥ satyaḥ ” iti
ca tasyaiva nityatvāducyate, yathā “ goaśvā eva

8.19.p1.7

paśavo'nye tva'paśavaḥ ” iti, tathedṃ draṣṭavyam
yastvevaṃvidhān vādān yathāśrutārthān gṛhṇāti
sa paśvantareṣva'paśutvavādama “ādityo yūpaḥ”
ityādi ca yathāśrutaṃ gṛhṇīyāt | atha tatra pramāṇāntaravirodhaḥ ?, so'trāpi samānaḥ | athārthavādatvāttatra na yathāśrutārthagrahaṇam ?, tadapi samānamprapañcasyāpya'satyatvaṃ vairāgyajananārtham, ātmanaśca
paramārthatvaṃ mumukṣūṇāmutsāhajananārtham
vispaṣṭaṃ caitanmṛtpiṇḍavikāradṛṣṭāntadarśanāt-sarvatra hi dṛṣṭāntopādānaṃ sādhyapratipādakasya tātparyābhivyaktyartham, tataśca yathā kāraṇabhūtamṛtpiṇḍavijñānena mṛnmayo vikāraḥ sarvo vijñāto bhavati-śarāvādivikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ mṛttiketyeva satyam, evaṃ prapañcopi sadvijñānena vijñāto bhavati, vikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ
sadityeva satyam, ityukte jñāyata etat- yathā''virbhāvātirobhāvadharmā nānāvidho vikāraḥ śarāvādiḥ
prapañco, mṛttikā ca sarvatrā'napāyinī teṣāṃ kāraṇam,
kāryakāraṇayoścāvasthāmātrabhedāt svarūpabhedābhāvāt
kāraṇajñānena tatsarvaṃ kāryamavasthābhedenā'jñātamapi
svarūpeṇa jñātaṃ bhavati, tathā prapañcopyāvirbhāvatirobhāvadharmā'navasthāyī tatkāraṇaṃ cātmā sadrūpaḥ sarvānuyāyī nā'pāyadharmā, tasmin vijñāte sarvaṃ tadātmakamavijñātamapi vyāsarūpeṇa samāsena jñātaṃ bhavatītyetadatra vivakṣitamasti, tasmādekasyaivātmanaḥ pariṇāmoyaṃ bhedaprapañco na tva'sanneva | asattve hi kathaṃ
sadvijñānena vijñātaḥ syācchaśaviṣāṇavat, na hi mṛtpiṇḍe vijñāte sati śaśaviṣāṇaṃ vijñātaṃ bhavati,
tathā prapañcopi syāt, tatastu prastutahānireva syāt

8.19.p1.8

ekopyātmā'ntaḥkaraṇopādhibhedād bhinno jīva ityucyate jīvabhedācca bandhamuktavyavasthāpyupapanneti
tadidamayuktam-cidrūpasyātmano jaḍarūpapariṇāmā'sambhavāt | ekatve cātmanaḥ sarvaśarīreṣu pratisandhānaṃ
syāt-devadatto'haṃ yajñadattohameveti, tathā devadattaśarīre me sukhaṃ yajñadattaśarīre me duḥkhamiti, pāde me sukhaṃ
śirasi me vedanetivat sarvasukhaduḥkhopalabdhiśca syāt
antaḥkaraṇabhedād vyavastheti cet ?, na, acetanatvāt-na hyantaḥkaraṇaṃ sukhaduḥkhe anubhavati acetanatvāt, ātmā tvanubhavitā sa ca sarvatraika iti kaḥ
pratisandhānaṃ dhārayet. tasmādidamapi nātīva sundaramiti
ityātmapariṇāmavādanirāsaḥ
saca sarvatraika eveti pratisandhānāpattirityarthaḥ | etanmatadūṣaṇopasaṃhāra pūrvakaṃ sāṅkhyamatamutthāpayati | tasmāditi
baddhamuktavyavasthopapattiḥ | tathā ca"ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ
bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām
ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete
jahātyenāṃ bhuktabhogāmajonyaḥ ||"
iti vyaktameva bhogyāyāḥ prakṛte rajassattvatamorūpāyā
ekatvam, bhoktṝṇāṃ ca bhedādvaddhamuktavyavasthānaṃ darśitam
aikātmyavādrāstarhyupaniṣadaḥ katham ?, availakṣaṇyeneti brūmaḥ-bhedaśabdo hi vailakṣaṇyavacano loke prasiddhaḥ, tathā hi-susadṛśeṣu vaktāro bhavanti- 'nāsyā'sya ca kaścid bhedosti' iti, tathā''tmanāmapi narapaśutiryagbhedabhinnaśarīravartināṃ śarīrasambandhamapohya

8.19.p1.9

kevalaṃ naijarūpeṇa nirūpyamāṇānāṃ padmajaḥparamāṇudvayavanna kiṃ cidapi vailakṣaṇyamastītyanenābhiprāyeṇaikatvavādā nānātvaniṣedhavādāśca | etadabhiprāyameva caitadapi bhagavadvāsudevavacanam"vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ "
(a. 5 ślo. 18) iti
tathaiva "indromāyābhiḥ pururūpa īyate" iti svayamavilakṣaṇopyātmā narapaśvādi vicitraśarīrasamparkavaśād bhrāntyā svayamapi vilakṣaṇarūpaḥ pratīyata ityarthaḥ | ye ca muktānāṃ kṣetrajñānāmīśvareṇa sahaikatvavādāstepyatyantasāmyād bailakṣaṇyā'bhāvācca | tathā
ca śrutyantaram—
“yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ
karttāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya
nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti”
itīśvarasādṛśyāpattimeva muktasya darśayati
tathā bhagavatā vāsudevenāpyuktam“idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ
sargepi nopajāyante pralaye na vyathanti ca” (a. 14
ślo. 2) iti
yattu—
“mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ ”

Linked texts (1)