Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 66

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 66

Language
Sanskrit

Contents

66.1

tasyaivārpitasaṃskāravṛttermānasadarpaṇe | smṛtirbhavati yā bhūyastāmāhuḥ svapnarūpakam |

66.10

paramāṇavaḥ parasparasaṃsargāt pariṇatāḥ skandhatāmāpannāḥ śabdāḥ śruteḥ śravaṇasya śravaṇasthānasya vā gocarā viṣayabhūtāḥ| evaṃ sarve kākavāśitādayo'pi vācakāḥ prāptāḥ, 15 tadarthamāha, tadbhedastadviśeṣo'bhilāpo vācako na sarvaṃ ityarthaḥ | ko'sau tadbhedaḥ ? ityāha pratilabdhavarṇapadavākyātmeti | anyaśca kīdṛk ? svataḥ saṅketanirapekṣaḥ siddho'rtho yasya sa svataḥ siddhārthasambaddha ityarthaḥ | kathaṃ svataḥ siddhārtho'bhilāpaḥ ? ityāha yamupetyeti | yamupetya pratipadya śrutyā | kiṃ vastu ayaṃ śabdaḥ prāheti vakti janaḥ | kiṃbhūtaḥ ? asaṅketitaḥ saṅketarahitaḥ | ataḥ kāraṇādasāvabhilāpaḥ svataḥ siddhārthaḥ | kiṃbhūtaḥ punarevaṃ 20 vaktītyāha svārthe sāmānyavedī | svārthe sāmānyaviśeṣātmake sāmānyamātraṃ pratipadya viśeṣākāṅkṣaṇamanāḥ, viśeṣākāṅkṣaṇaṃ viśeṣārthi mano yasya | dṛṣṭāntamāha akṣādiva | yathākṣāt sāmānyaviśeṣātmake pānakādau dravye grāhye sāmānyamātraṃ gṛhītvā viśeṣākāṅkṣī bhavati, kimidamāsvādyata iti | tadvaditi | prasaṅgāt ślokā api vyākhyātāḥ | tadetadubhayamapi anupapannam, pramāṇābhāvāditi dṛṣṭāntadārṣṭāntikatvenopanyasya nirākṛtam, śabdapudgalapakṣasya 25 ca pūrvaṃ nirākṛtatvād dṛṣṭāntatvenopādānam |
nidānānupaśamāditi | kleśānāṃ rāgādīnāṃ nidānāni kāraṇāni | vidhipakṣaśravaṇāditi | tadviṣaye hi vidhau prādhānyād aupacārikatvāsambhavaḥ | ghoṣaḥ prativasatīti yathā na prativasanaṃ pradhānam ata upacaryate |
evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivat snātako dvijaḥ | vane vasettu niyato bhaikṣabhug vijitendriyaḥ ||

66.45.1

ucyate, tadidamatīva kṛtakavairāgyaprakaṭanakaurukucīkūrcakauśalam, ānandasya pratiprāṇisaṃvedyasya nihnotumaśakyatvāt | anivṛtte'pi duḥkhe kvacit sukhasaṃvedanānna duḥkhābhāvaḥ sukham, nirabhilāṣasyāpyatarkitopanatasukhasādhanaviṣayasamparke sati sukhasaṃvedanadarśanāt, abhilāṣātmakaduḥkhābhāvaḥ sukhamityapi na manojñam, yastu duḥkhābhāve kvacit sukhamityapi vyapadeśaḥ praśāntaraugāṇāmiva 10 pūrvadarśitaḥ, sa bhakta iti na tāvatā svasaṃvedanasākṣikasukhāpahnavaḥ kartumucitaḥ | mokṣe tu nityasukhamasaṃbhavat pramāṇaṃ nābhyupagamyate |

66.45.2

nanu jāgratsvapnayorbhedagrahaṇātmakāvidyāvaśād ātmasvarūpasya vijñānādermā bhūt prakāśaḥ; suṣuptāvasthāyāṃ vā abhedāgraharūpā avidyā samarthyamānā, māstu tattattvāvagamaḥ; caturthī turyāvasthā yasyām ubhayarūpāvidyāvilayaḥ, tatra yathāsthitātmatattvāvagatirbhaviṣyatītyāśaṅkyāha, jāgrataḥ svapnavṛttervā iti | nanu yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate, na kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptam, tatra kathaṃ jñānamutpadyata ityāha, suṣupte dhīḥ prakalpyate | kathaṃ prakalpyata iti cet tadāha, paścāt pratyavamarśanāditi | paścādbhāvinaḥ pratyavamarśāt, smaraṇādityarthaḥ | nanu kathaṃ caturthī daśā nāsti ? yāvatā turyāvasthāyām ātmasvarūpapratipādikāṃ śrutiṃ paṭhanti "nāntaḥprajñam, na bahiḥprajñam, nobhayataḥ prajñam, na prajñānaghanam, na prajñam, nāprajñam, adṛṣṭam, avyavahāryam, agrāhyam, alakṣaṇam, prapañcopaśamam, śivam, advaitam, caturthaṃ manyante sa ātmā, sa vijñeyaḥ |” iti | tadāha, turyāvasthā tviti | saṃvittiśūnyasyātmano yā sthitiḥ sā turyāvasthā, na yuṣmatparikalpitetyarthaḥ | āgamastvanyapara iti | anye tvavasthācatuṣṭayamevaṃ varṇayanti, indriyamano'rthasaṃnikarṣeṇa vyavahāro jāgrat | indriyadaurbalyena grāhyārthaṃ prati manasaḥ smṛtimātraśeṣā bahiraprasṛtendriyatvena ca svapnāvasthā | jñāturjñeyagrahaṇāsāmarthyaṃ mauḍhyenāvasthānaṃ suṣuptam | aviluptavedanādvṛttitvāt tisṛṇāmavasthānāṃ vedanaṃ turyamiti | āgamaṃ ca paṭhanti, yo'yamarthagraho draṣṭurakṣadvāraścidātmanaḥ | śabdādiviṣayākārastajjāgraditi kathyate | 2 ||

66.45.3

yadi tu darśanaśaktiyogyatāmātrameva puṃsaścaitanyamucyate tarhi, tathāvidhasya tasya kaivalyasyāsmākīnamokṣasadṛkṣatvameva yogyatāmātrasambhave'pi dṛśyendriyasaṃyogādeḥ sāmagrayā vaikalyāvasthāyāmātmano draṣṭṛtvāsambhavād darśanaśūnyasya cānyasya caitanyasya nirastatvāditi | etad dvitayamapyuktaṃ pūrvameva, tad dhvastañca, jñānasantatirnityaścātmā samarthitaḥ | na kevalasya tadrūpamiti | tajjñānādilakṣaṇaṃ rūpam, kaivalyāvasthāyāmapi tasya rūpasyābhyupagame aikāntikatvāt tasya rūpasyānekāntikarūpatvahāniprasaṅgāt | vikāritvaṃ tu jīvānāmityādinā jainamataṃ nirākaroti | idaṃ teṣāṃ mataṃ bhavati boddhā puruṣaḥ, sa ca kāyamātraḥ saṅkoca vikāsadharmā maṇiprabhāvāditi | tadanena nirākaroti etadabhyupagame hi puruṣasyānityatvaṃ prāpnoti, kāyaparimāṇatvenāvayavitvapatteḥ | niravayave evaṃrūpaparimāṇāsambhavād amūrtasya ca vyomādervibhutvadarśanāt, parimāṇavataḥ kriyāvataścāvaśyamanityatvāt, satyapi bodhṛtve tasya sarvārthagrahaṇādyogādityādidūṣaṇāghrātatvādasambhavitvamasya darśanasya | yathā śabdapudgalāḥ sūkṣmāḥ sthūlaśabdātmanā vikriyante vipariṇamante tathā jīvapudgalāḥ sūkṣmā jīvātmanā vikriyante vipariṇamanta iti yad mataṃ tadeva tu granthakṛtā dūṣyatvenāsmin śloke vivakṣitamiti lakṣyate | dṛṣṭānta-dārṣṭāntikayorhyevaṃ sphuṭataro'rtho'vagamyata iti | yathā vā akalaṅkādayaḥ sthitāstathāpyasambhavitvameva | te hyāhuḥ “jñānasantānapakṣastāvadanupapannaḥ, sarvabuddhiṣvekasya cetanasyānuvartamānasyopalambhāt | tatra kiṃ tasya jñātṛtvaṃ jñānasamavāyād uta svataḥ ?

66.45.4

tatra na tāvad jñānasamavāyāt | samavāyasyaikatvād vyāpakatvācca yāvat tasyāsau samavāyo vyatiriktena jñānena jñātṛtvamāpādayati tāvaccetanasya ghaṭāderapi kimiti nāpādayati | atha samavāyasya svataḥ śaktiviśeṣaḥ tādṛgasti yenātmanā eva jñātṛtvamāpādayati nānyeṣāmiti, tarhyātmana eva tādṛśaḥ śaktiviśeṣo jñātṛtvākhyaḥ kalpyatām, kiṃ samavāyasya tatkalpitena | evaṃ tāvad jñātṛtāsvabhāva ātmā tasya ye paryāyabhāvino mithyājñātṛtvādayaḥ svabhāvaviśeṣāste kiṃ taddharmasambandhād āhosvit tena rūpeṇa vikāritvāt ? na tāvad dharmasambandhād dharme hyasyopakāraḥ kāryaḥ, tena ca dharmāPointṇām, upakāraprabhāvitatvāt sambandhasya | na cāpravartamānaṃ upakāryaṃ upakārako vā bhavati | pravartate cet pūrvamapravṛttasya pravarttanād vikāritvam | evamasya svataścitsvabhāvasya jīvasya karmasambandhavaśād mithyādarśanādervikārasyodayo dṛṣṭaḥ | vastvantarasambandhavaśāt tvasya vikārayogo yathā madirāviṣādisambandhād mūrcchitatva-mṛtatvādivikāranyā0 ma0 2 prādurbhāvaḥ | tadevaṃ vastvantaraṃ karmaivāsya nānāvidhavikārahetutvājjīvasya saṃsārakāraṇam, tatparikṣayāt mokṣaḥ" iti | tathāha akalaṅkadevaḥ, jīvasya saṃvido bhrānternimittaṃ madirādivat | tatkarmārgantukaṃ tasya prabandho'nādiriṣyate || iti | asyārthaḥ | samyag vettīti saṃvit | tasya saṃvidaḥ svato jñānasvabhāvasya jīvasya bhrāntermithyājñānasya karma nimittaṃ neśvarādikaṃ madirādivaditi vyākhyātam | yadi karma tannimittaṃ tarhi sarvadā karmasadbhāvād mokṣābhāva ityāha tadāgantukamiti |

66.45.5

āgantukatvenānityatvena tatkṣayāt kadācid mokṣasambhava ityarthaḥ | yadyāgantukaṃ tat kadācinna bhavedapi | tadā saṃsārāvasthāyāmapi madhye karmaviyogādātmano muktāḥ syustadarthamāha, tasya prabandho'nādiriṣyate | avicchedena karmāṇyanādipravāheṇa sthitānītyarthaḥ | tathā ātmalābhaṃ vidurmokṣaṃ jīvasyāntarmalakṣayāt | nābhāvo nāpyacaitanyaṃ [na caitanyam] anarthakam || iti | ātmalābhaṃ jīvasya vikārāpagame sati mokṣamāhuḥ | kutaḥ ? antarmalakṣayāddhetoḥ | sa tvātmalābhalakṣaṇo mokṣo nābhāvaḥ santatyucchedalakṣaṇo yathāhaurbauddhāḥ | nāpyacaitanyaṃ buddhiśūnyāvasthāsthānaṃ yathāhurrvaiśeṣikādayaḥ | nāpyanarthakaṃ dṛśyārthaśūnyacinmātraṃ yathāhūḥ sāṅkhyāḥ | kintu anantajñānādiguṇayuktasyāvasthānamityarthaḥ | tathā aparamāhuḥ, śabdaḥ pudgalaparyāyaḥ skandhaśchāyātapādivat | buddhikāryaviśeṣātmābhilāpaḥ svārthagocare || iti | pudgalānāṃ paramāṇūnāṃ paryāyaḥ kramabhāvo vikāra pariṇāmaviśeṣaḥ śabdaḥ | sa ca skandha, anantānantaparamāṇuvattvasaṃsiddheḥ | na tu dṛṣṭaḥ kvacit skandharūpaparyāyaḥ paramāṇūnām | tadāha, chāyātapādivaditi | yathā chāyārūpa ātapādirūpaśca pudgalaparyāyaḥ skandhaḥ tadvacchabda ityarthaḥ | buddhireva śrāvaṇaṃ jñānameva kāryaviśeṣātmā kāryaviśeṣarūpaṃ yasya sa buddhikāryaviśeṣātmā | evamapi samudraghoṣādirapi vācakaḥ prāpta ityāha, svārthagocara iti | yo buddhikāryaviśeṣātmā svārthaviṣaye buddhyā lakṣyamāṇaḥ svārthe yo vyāpriyate sa buddhikāryaviśeṣātmā abhilāpaḥ | abhilāpyate'nenetyabhilāpaḥ vācako na sarva ityarthaḥ | tathāparamāha,

66.45.6

āha bhavatvayamīdṛgapavargaḥ, sa tu kathamadhigamyate ityucyatām | uktameva bhagavatā sūtrakāreṇa, duḥkhocchedastāvadapavarga iti kathitam, kāryatvācca duḥkhasya kāraṇacche- 5 dāttaducchedaḥ, kāraṇaṃ cāsya janma, janmani hi sati duḥkhaṃ bhavati, jāyate iti janma dehendriyādisambandha ātmanaḥ, tadapi janmakāraṇocchedādevocchedyam, atastatkāraṇaṃ pravṛttirucchedyā, tasyā api ucchedo hetūcchedāditi taddhetavo doṣā ucchedyāḥ| teṣāntu nimittaṃ mithyājñānaṃ tasminnucchinne doṣā ucchinnā

Linked texts (1)