Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 2.2: ṣaṣṭhamāhnikam—śabdaparīkṣā · padavākyasvarūpavimarśaḥ

Nyāyamañjarī 2.2

Language
Sanskrit

ṣaṣṭhamāhnikam—śabdaparīkṣā · padavākyasvarūpavimarśaḥ

2.2.1

nanu nādyāpi śabdasya niraṇāyi pramāṇatā .
bījaṃ padārthavākyārthabuddherna hi nirūpitam ..

2.2.2

ucyate—kimatra nirūpaṇīyam ? yadanantaraṃ hi yadbhavati tattasya nimittam . padavākyaśravaṇe sati padārthavākyārthasaṃpratyayo bhavatīti te eva tatra nimittam ..

2.2.3

kiṃ punaridaṃ padaṃ nāma ? kiṃca vākyamiti . uktamatra varṇasamūhaḥ padam, padasamūho vākyamiti ..

2.2.4

nanu ! etadeva na kṣamante . na hi varṇānāṃ samūhaḥ kaścidasti vāstavaḥ . tena kutastatsamūhaḥ padaṃ bhaviṣyati ? tadabhāvācca na tarāṃ padasamūho vākyamavakalpate . na ca varṇānāṃ vyastasamastavikalpopahatatvena vācakatvamupapadyate . tasmādanya eva sphoṭātmā śabdo'rthapratipādaka iti pratijānate ..

2.2.5

nanu ! evamastu . sphoṭo'nya evārthapratipādako bhavatu . kā kṣatirnaiyāyikānām ? kathaṃ na kṣatiḥ ! āptapraṇītatvena hi śabdasya pramāṇyaṃ tairuktam . sphoṭasya ca nityatvena nāptapraṇītatvam . ataśca yasyānityatvaṃ varṇātmanaḥ śabdasya sādhitam, nāsāvarthapratītihetuḥ . ato na pramāṇam . yaścārthapratītihetuḥ sphoṭātmā śabdaḥ, tasya nānityatvam, na cāptapraṇītatvamiti asthāne naiyāyikāḥ kliṣṭā bhaveyuḥ . tasmādanityānāṃ varṇānāmeva vācakatvaṃ pratiṣṭhāpanīyam . parākaraṇīyaśca sphoṭa iti ..

2.2.6

taducyate—gakārādivarṇāvagame satyarthapratīterbhāvāt, tadabhāve cābhāvāt teṣāmevārthapratyāyanasāmarthyam . ta eva ca śravaṇakaraṇakāvagamagocaratayā śabdavyapadeśabhāja iti na pratītyanupārūḍhaḥ sphoṭo nāma śabdaḥ kaścit pratyakṣānumānātītaḥ parikalpanīyaḥ ..

2.2.7

āha—kathamevaṃ bhaviṣyati ? dūrāpetā ime manorathāḥ . kuto varṇānāmarthapratyāyakatvam ? te hi varṇā gakārādayaḥ arthaṃ pratipādayantaḥ samastāḥ pratipādayeyuḥ ? vyastā vā ? na tāvadvyastāḥ; ekaikavarṇākarṇane satyapyarthapratīteranutpādāt . sāmastyaṃ varṇānāṃ nāstyeva . taddhi sattā mātreṇa vā syāt ? pratīyamānatvena vā ? naiyāyikapakṣe tāvat sattayā yaugapadyamavidyamānam, āśuvināśinaḥ śabdasya darśitatvāt ..

2.2.8

athāpi mīmāṃsakamatena nityaḥ śabda iṣyate, tatrāpi sattayā yaugapadyasya sakalavarṇasādhāraṇatvāt kena varṇasamudāyena ko'rthaḥ pratyāyyeteti nāvadhāryate ..

2.2.9

arthocyate—na cakṣurādīnāmiva varṇānāṃ kārakatvam, yenāgṛhī tānāmeva satāṃ yaugapadyamātramarthapratyāyanāṅgaṃ syāt . jñāpakatvātteṣāṃ gṛhītānāṃ satāṃ dhūmādivat pratyāyakatvamiti pratītāveva sāmastyamupayujyate iti ..

2.2.10

etadapyaghaṭamānam . pratītisāmastyaṃ hi kimekavaktṛprayuktānāṃ varṇānām ? uta nānāpuruṣabhāṣitānām ? tatra—ekadā anekapuruṣabhāṣitānāṃ kolāhalasvabhāvatvena svarūpabheda eva duravagama iti kasya sāmastyamasāmastyaṃ vā cintyeta ? satyapi vā tathāvidhe sāmastye nāstyevārthapratītiḥ ..

2.2.11

ekavaktṛprayuktānāṃ tu prayatnasthānakaraṇakramāparityāgāt avaśyaṃbhāvī kramaḥ . krame ca satyekaikavarṇakaraṇikārthapratītiḥ prāpnoti . na cāsau dṛśyata iti vyastasamastavikalpānupapatteḥ na varṇā vācakāḥ ..

2.2.12

varṇaviṣayā api buddhayastathaiva vikalpanīyāḥ . tā api na yugapatsaṃbhavanti . krame ca sati ekaikavarṇabuddherarthasaṃpratyayaḥ prasajyeteti ..

2.2.13

yadapyucyate—pūrvapūrvavarṇajanitasaṃskārasahitaḥ—antyavarṇaḥ pratyāyaka iti—tadapyayuktam—saṃskāro hi nāma yadanubhavajanitaḥ, tadviṣayameva smaraṇamupajanayati, na punararthāntaraviṣayaṃ jñānamiti . smṛtidvāreṇāsau tarhyarthapratyāyako'sau bhaviṣyatīti cet—etadapi nāsti, jñānayaugapadyaprasaṅgāt . antyavarṇajñānānantaraṃ hi pūrvavarṇasmaraṇamiva samayasmaraṇamapi tadaivāpatati . tataśca jñānayaugapadyam ..

2.2.14

na ca kramotpāde kiṃcitkāraṇamutpaśyāmaḥ . athāpi tena krameṇa bhavetām, tathāpi tadānīmantyavarṇajñānamuparatamiti kasya sāhāyyakaṃ pūrvaṃ varṇasmṛtirvidadhātīti ..

2.2.15

etaccānekapūrvavarṇaviṣayāmekāṃ smṛtimamabhyupagamyoktam . na puna rekā sarvavarṇagocarā smṛtiḥ . kutaḥ ?

2.2.16

bhinnopalaṃbhasaṃbhūta vāsanābhedanirmitāḥ .
bhaveyuḥ smṛtayo bhinnāḥ na tvekā'nekagocarāḥ ..

2.2.17

atha vadet—saṃkalanājñānamekaṃ sadasadvarṇagocaraṃ bhaviṣyati . tadrūpārūḍhāśca varṇāḥ arthaṃ pratyāyayiṣyantīti—tadapi durāśāmātram—tathā vidhajñānotpattau kāraṇābhāvāt . na cendriyamatītavarṇagrahaṇasamartham . na saṃskāro vartamānagrāhī bhavati . na ca yugapadindriyaṃ saṃskāraścemāṃ buddhiṃ janayataḥ; saṃskārasya sahacāradarśanādyāhitaprabodhasya sataḥ, smaraṇamātrajanmani nirjñātasāmarthyasyendriyeṇa saha vyāpārābhāvāt . tasmāt na varṇā vācakāḥ ..

2.2.18

ataścaivam—yadi te vācakā bhaveyuḥ, viparītakramaprayuktā apyarthaṃ gamayeyuḥ . kramaścedapekṣyate, sa vyatiriktāvyatiriktatayā cintanīyaḥ . avyatireke ta eva te varṇa iti kathaṃ na bodhakāḥ ? vyatireke tu kimapyadhikaṃ vācakaṃ abhyupagataṃ bhavatīti matpakṣamājigamiṣati bhavān ..

2.2.19

nanu ? vyutpattivaśena śabdaḥ arthapratyāyakatāmupayāti . vyutpattau ca yāvanto yatkramāvarṇā yadarthamabhivadanto dṛṣṭāḥ, te tāvantaḥ tatkramakāstamarthamabhivadiṣyantīti kiṃ vikalpamālayā . taduktam ślo. vā. 1-1-5 sphoṭavāda ślo 69—

2.2.20

yāvanto yādṛśā ye ca yadarthapratipādane .
varṇāḥ prajñāsāmarthyaḥ te tathaivāvabodhakāḥ iti ..

2.2.21

taducyate—vyutpattireveyaṃ vicāraṇīyā vartate . parāvagatipūrvikā hi śabdāt svayamavagatiḥ . parāvagatau ca ke kiyantaḥ kathaṃ kamarthaṃ pratipādayanto'nena dṛṣṭāḥ yebhyastathaiva tamarthaṃ pratīyāditi duradhigamā hi varṇavartanī .. yāvanto yādṛśā ye cetyevaṃ tāvatprabhāṣase . kiyantaḥ kīdṛśāḥ kecetyevaṃ yāvanna pṛcchayase .. tasmāt sarvaprakāramavācakā varṇāḥ ..

2.2.22

asti ceyaṃ śabdāduccaritāt tadarthāvagatiḥ . na ceyamakaraṇikaiva bhavitumarhati . tadasyāḥ karaṇaṃ sphoṭa iti kāryānumānamidamastu, pari śeṣānumānaṃ vā, arthāpattirvā . sarvathā'rthapratītilakṣaṇakāryavaśāt kalpya mānaṃ tat karaṇaṃ sphoṭa ityucyate . sa ca niravayavaḥ, nityaḥ, ekaḥ, niṣkāraṇaka iti na varṇapakṣakṣepaṇadakṣadūṣaṇapātratāṃ pratipadyate . ataśca sphoṭo'rthapratipādakaḥ, śabdādarthaṃ pratipadyāmaha iti vyavahārāt . bhavato hi varṇajanitassaṃskāro'rthapratipādakaḥ . tatra śabdāt iti prātipadikārthī'nupapannaḥ ..

2.2.23

atha varṇāḥ śabdaśabdenocyante . te cārthapratipādakāḥ iti—idamanyathāsiddham—tathāpi śabdāt' ityekatvaṃ vibhaktyartho na saṃgacchate . śabdebhyaḥ pratipadyāmaha iti vyavahāraḥ syāt . sphoṭātmani tu śabde'rtha pratipādake iṣyamāṇe śabdāt iti prātipādikārthaḥ, vibhaktyarthaśca dvayamapyupapannam ..

2.2.24

nanu ! na sphoṭaḥ śabdaśabdenocyate, kintu varṇā eva . śrotragrahaṇe hyarthe śabdāśabdaḥ prasiddhaḥ . ta eva ca śrotragrahaṇā iti—naitadevam— śabdatvasyāpi śrotragrahaṇātmano bhāvāt . nirjhara jhāṅkāraravaprabhṛtīnāṃ ca satyapi śrotragrahaṇatve śabdakāryanirvartakatvānupapatteḥ . tasmāt yato'rthapratipattiḥ, sa śabdaḥ . arthapratipattiśca sphoṭādeva, na varṇebhya iti sphoṭa eva śabdaḥ ..

2.2.25

nanu ! evaṃ sati dhūmādīnāmapyathapratītihetutvāt śabdatvaṃ prāpnoti —maivaṃ vādīḥ—atha gauḥ ityatra śrotrajapratibhāse bahavo'rthāḥ pratibhāsante, tatra kasteṣāṃ śabdaḥ—ityupakramya, yato'rthapratipattiḥ sa śabda iyupasaṃhṛte kuto dhūmādīnāṃ śabdatvaśaṅkāvakāśaḥ ..

2.2.26

nanu ceyamarthapratītiḥ varṇeṣu bhavatsu bhavantī, teṣvabhavatsu cābhavantī tānutsṛjya kathaṃ sphoṭakāryatāmupayāyāt—ucyate—ananyathāsiddhaṃ tadbhāvabhāvitvaṃ tatkāryatāmavagamayati, nānyathāsiddham . idaṃ tvanyathāsiddham . kā punaranyathāsiddhiḥ ! sphoṭavyaṃjakatvāt varṇānāṃ tadānantaryamarthapratīterupaplavate . varṇābhivyaktaḥ sphoṭo'rthapratītimādadhāti . bhrāmyati janaḥ varṇairiyamarthapratītirutpāditeti ..

2.2.27

nanu sphoṭavyaktāvaprīdānīṃ varṇānāṃ kva gatāste vyastasamastavikalpāḥ . āha ca bhaṭṭaḥ ślo-vā-11-5-sphoṭa-84

2.2.28

yasyānavayavaḥ sphoṭaḥ vyajyate varṇabuddhibhiḥ .
so'pi paryanuyogena naivānena vimucyate iti ..

2.2.29

bhāṣyakṛtā'pi—nanu saṃskārakalpanāyāmadṛṣṭakalpanā ityāśaṃkya prativihitaṃ śabdakalpanāyāṃ sā ca śabdakalpanā ca śā-bhā-1-1-5 iti—naiṣadoṣaḥ—na sphoṭavyaktau vikalpāḥ prabhavanti . kutaḥ ?

2.2.30

eke tāvadācakṣate prathamavarṇaśravaṇavelāyāmeva sphoṭo'bhivyakto bhavati . na ca dvitīyādivarṇavaiphalyam; tadavagaterevātiśayakaraṇāt . yathā ratnaparīkṣakāṇāṃ prathamadarśane ratnarūpamamalamaprakāśamānamapi punaḥ punaḥ parīkṣamāṇānāṃ carame cetasi cakāsti niravadyaṃ ratnatattvam—evamihāpi prathamavarṇaśrutyā vyakte'pi sphoṭe sphuṭatarapratītyai varṇāntarāṇi prayokṣyanta iti ..

2.2.31

apare tu vadanti—dhvanaya eva sphoṭasya ca vyaṃjakāḥ . taiśca marudbhiḥ anavayava eva eṣa sphoṭo'bhivyajyamānaḥ tālvādisthānakaraṇasaṃyogopādhivaśopaplavamānanānākāragakārādibhāgayogīva pratibhāsate . marutāṃ caṃcalatvāduccāritapradhvaṃsinaste taṃ kālpanikākāramavabhāsayante . dṛṣṭaṃ copādhivaśādasatyamapi rūpamavabhāsamānam . yathā—kṛpāṇamaṇidarpaṇādivyaṃjakabhedena śyāmadīrghādirūpaṃ vadanasya . nādātmako hi śabdaḥ vīṇāveṇumṛdaṅgapaṭahādivyaṃjakarbhadena nānātvamupagacchan dṛśyate . tasmānna pāramārthikā eva te varṇāḥ, na ca sphoṭasya vyaṃjakā iti kva samasta vyastavikalpāḥ prabhaveyuḥ ..

2.2.32

upādhibhedena pratibhāsamānā asatyākārāśca te'rthapratyayānvayavyati rekānuvidhāyino dṛśyante ..

2.2.33

tena yaducyate śabdakalpanāyāṃ kalpanādvaigaṇyamiti—tatraikaguṇā'pi kalpanā nāsti . kā kathā dvaiguṇyasyeti . tasmāt sphoṭātmakādeva śabdādarthapratyayaḥ . varṇānuvidhāyitvaṃ tu tasyānyathāsiddhamiti siddham ..

2.2.34

api ca tārkikāṇāmanumānapriyatvāt tatparitoṣāyedamanumānamabhyadhāyi, na paramārthataḥ . paramārthatastu śrautre pratyaye pratibhāsamānaḥ pratyakṣa eva sphoṭaḥ ..

2.2.35

āha—kimidamapūrvaṃ taskarācaritaṃ vartate—varṇāḥ pratyakṣamupalabhyamānā api durbhagāḥ na pratyakṣāḥ, sphoṭaḥ punaranavabhāsamāno'pi subhagaḥ pratyakṣa iti—ucyate—na brūmaḥ varṇā na pratyakṣā iti . te punarasanto'pi upādhivaśādvadanadairdhyādivadavabhāsante . śabdastveko niravayavaḥ pratīyate . tathā ca padamiti vākyamiti ekākārā pratītirasti . na ca bhinnā varṇāstasyāmālambanībhavanti . na hi sāmānyapratyayaḥ vyaktyālambanaḥ, avayavipratyayo vā'vayabālambanaḥ . na ca senāvanādibuddhivadayathārthā padavākyabuddhiḥ, bādhakābhāvāt ..

2.2.36

ekārthapratyayavattvopādhikṛteyamekākārā buddhiriti cet—ekā-rtha pratītiridānīṃ kutastyā ? padavākyapratītipūrvikā hi padārthavākyārthapratītiḥ, padārthavākyārthapratītyākhyakāryaikyācca padavākyabuddhirekākāreti duruttaramitaretarāśrayatvam ..

2.2.37

aupādhikatvaṃ ca sāmānyāvayavibuddherapi suvacam . bādhasaṃdeharahita pratītidārḍhyāt tatra parihāra iti cet—taditaratrāpi samānam . tasmāt padabuddheḥ padasphoṭaḥ, vākyabuddheśca vākyasphoṭo viṣaya iti pratyakṣa eva sphoṭaḥ . tatra padasphoṭāt padārthapratipattiḥ, vākyasphoṭācca vākyārtha pratipattiḥ ..

2.2.38

āha—yadi niravayavaḥ sphoṭātmā śabdo bhavati, vākyamapi śabda eva . tasya padātmakāstvayavā mā bhūvan . tasya cet padātmāno'vayavā bhavanti, padasyāpi tarhi varṇātmāno'vayavā bhavantu—ucyate—kiṃciducchavasitamiva me hṛdayam . manye bhaviṣyatyāyuṣmato vivekālokaḥ . bodhyamāno bhotsyase kiṃcit . dhvanyupādhibhedapravṛttavarṇabhedāvabhāsavipralabdhabuddhiṃ bhavadvidhaṃ bodhayituṃ padasphoṭa eṣa niravayavo'smābhirdarśitaḥ . paramārthatastu padasphoṭo vākyāvayavabhūto nāstyeva . niravayavameva vākyaṃ niravayavasyaiva vākyārthasya bodhakam . yathā padasyāvayavā na santi, tathā vākyasyāvayavāḥ padānīti . tathā cāhuḥ—vākye padānāmasattvāt tadarthe padārthānāṃ niravayavau vākyavākyārthāviti ..

2.2.39

avayavakalpanāyāṃ hi yathā vākyasyāvayavāḥ padāni, padānāmavayavā varṇāḥ, evaṃ varṇānāvapyavayavairbhavitavyam . tadavayavānāmapyavayavāntarairityānantyāt kā vyavasthā syāt . varṇān prāpya tu yadyavayavakalpanāto virantavyaṃ, tadvākya eva viramyatām ..

2.2.40

ekaghaṭanākārā hi vākyārthabuddhiḥ tathāvidhādeva vākyādutpattumarhati vṛddhavyavahārāddhi śabdārthe vyutpadyante vyavahartāraḥ . tatrāsya padasya prayoga eva na kevalasya dṛśyate, vyavahārānaṅgatvāt . vākyaṃ tu prayogārhamiti tatraiva vyutpattiḥ . tata evārthasaṃpratyayaḥ . avayavapratibhāsastu bhramamātram . artho'pi vākyasya eka eva narasiṃhākāraḥ . jātyantaraṃ hi narasiṃho nāma . tatra na narārthaḥ, nāpi siṃhārthaḥ ..

2.2.41

evaṃ padārthebhyo'nya eva vākyārthaḥ, pānakādivat . yathā pānakaḥ śarkarānāgakesaramarīcyādibhyo'rthāntarameva, yathā ca sindūraharitālalākṣādibhyo'rthāntarameva citram, yathā vā ṣaḍjarṣabhagāndhāradhaivatādibhyo'rthāntarameva grāmarāgaḥ; tathā padebhyo vākyam, padārthebhyo vākyārthaḥ ..

2.2.42

kathaṃ tarhi tadaṃśāvagama iti cet; kalpanāmātraṃ tat, nāsau paramārthaḥ . tacchabdānugame tadarthānugamadarśanāt pāramārthikatvaṃ bhāgānāmiti cet—na—kūpasūpayūpānāmekākṣarānugame'pyarthānugamābhāvāt ..

2.2.43

na ca kevalānugamamātreṇa tatkāraṇabhāvo vaktuṃ śakyaḥ, reṇupaṭalānugāmitayā karituragādivat pipīlikāpaṅkterapi dṛśyamānāyāstatkāraṇatvaprasaṅgāt . tasmāt prakṛtipratyayāṃśavat asatpadārthaparikalpanaṃ vākyārthā vagamopāyatayā''śrīyate, na tvarthastadīyaḥ tatrāśvakarṇādivadupalabhyate ..

2.2.44

asatyamapi satyopāyatāṃ pratipadyamānaṃ dṛśyate . alīkāhidaṃśādayaḥ satyamaraṇakāraṇaṃ bhavanti . lipyakṣarāṇi cāsatyānyeva satyārthapratipattimādadhati ..

2.2.45

svarūpasatyāni tānīti cet—na—rekhārūpatayā teṣāmarthāprati pādakatvāt . gakāro'yamityevaṃgṛhyamāṇā rekhā arthapratyayahetavaḥ . tāyena rūpeṇa satyāḥ, tena nārthapradipādakāḥ; yena cārthapratipādakāḥ, tena na satyā iti ..

2.2.46

nanu prakṛtipratyayādyaṃśā api paramārthasanta eva; tathā pratibhāsāt, arthapratyayahetutvācca—naitadevam—anvākhyānabhedena teṣāṃ svarūpeṇeyattāniścayānupapatteḥ . bhavatītyatra bhūśabdaḥ prakṛtiḥ kvacidanvākhyāyate, kvacidbhavaśabdaḥ . pratyayādeśāgamaguṇavṛddhivarṇalopādyanvākhyānavisaṃvādāt kaḥ pāramārthikaḥ prakṛtipratyayavibhāgaḥ ? kalpanāmātraṃ tvetat iyaṃ prakṛtiḥ, eṣa pratyaya iti . evaṃ padārthānāmapi vākyārthaparikalpanayaivāpoddhāraḥ . taduktam vākya-3-1—

2.2.47

padaṃ kaiścidvidhā bhinnaṃ caturdhā paṃcadhā'pi vā .
apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat iti ..

2.2.48

api ca pāramārthikatve padānāṃ niyatamavisaṃvādirūpaṃ pratīyeta visaṃvādi tu tat . nāmākhyātasādhāraṇavarṇasanniveśadarśanāt na niyata teṣāṃ rūpam . ataḥ kālpanikameva tata, na vāstavam . na ca niścetumapi tat pāryate . kālenadantināgāḥ ityatra kīdṛśaḥ padavibhāgaḥ ? artha dvayopapatteḥ . ubhayatra ca varṇatulyatvāt . kiṃ kālena—kṛṣṇena dantinā —hastinā agāḥ—tvaṃ gataḥ—itmevametāni padāni vyavasthāpyantām, atha kāle—samaye, nadanti—śabdāyante—nāgā—kariṇaḥ phaṇino veti . tasmādaniyamāt na padatadarthavibhāgaḥ pāramārthikaḥ ..

2.2.49

atha prathamapratipannavākyārthānusāreṇa padatadarthavibhāgo vyavasthāpyate, tarhi kiṃ tena tadānīṃ vyavasthāpitena ? vākyārthasya prathamameva pratipannatvāt ..

2.2.50

kiṃca dadhyatra madhvatreti dadhimadhupadayorikārokārayoradarśane'pi tadarthasaṃpratyayo dṛśyate . tasmādapi na pāramārthikaḥ padavarṇavibhāgaḥ . nirastāvayavaṃ vākyaṃ tathāvidhasyaiva vākyārthasya vācakamiti siddham ..

2.2.51

nanu yathā padeṣu varṇā na santi, vākyeṣu padāni na santi, tathā mahāvākyeṣvavāntaravakyānyapi na syuḥ . tataḥ kim ? mahāvākyānyapi prakaraṇāpekṣayā na tāttvikāni syuḥ . tataḥ kim ? prakaraṇānyapi śāstrāpekṣayā na syuḥ . tato'pi kim ? ekamevedaṃ śāstratattvamavibhāgamadvayamāpatati ..

2.2.52

ucyate—yadi tattvaṃ pṛcchasi, buddhyase vā—tadā evamevaitat sādho ! śabdabrahmaivedamadvayamanādyavidyāvāsanopaplavamānabhadamarthabhāvena vivartate . na tu vācakādvibhaktaṃ vācyamapi nāma kiṃcidasti . tasmāt kālpanika eva vācyavācakavibhāgo'yamavidyaiva vidyopāya ityāśrīyate . vāgrūpatā tattvam, sarvatra pratyaye tadanapāyāt . yathoktama vākya-1-125—

2.2.53

vāgrpatā cedutkrāmedavabodhasya śāśvatī .
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī iti ..

2.2.54

sā ceyaṃ vāk traividhyena vyavasthitaivāvabhāsate—vaikharī, madhyamā, paśyantīti . tatreyaṃ sthānakaraṇaprayatnakramavyajyamānagakārādivarṇasamudāyātmikā yā vāk, sā vaikharītyucyate . vikhara iti dehendriyasaṅghāta ucyate . tatra bhavā vaikharī . taduktam—

2.2.55

sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā .
vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā iti ..

2.2.56

yā punarantassaṃkalpyamānakramavatī śrotragrāhyavarṇarūpābhivyaktirahitā vāk sā madhyamocyate . taduktam—

2.2.57

kevalaṃ buddhyupādānā kramarūpānupātinī .
prāṇavṛttimatikramya madhyamā vāk pravartate iti ..

2.2.58

yā tu grāhyabhedakramādirahitā svaprakāśasaṃvidrūpā vāk, sā paśyantītyucyate . taduktam—

2.2.59

avibhāgāttu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā .
svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī iti ..

2.2.60

tadalamatiprasaktānuprasaktyā . drādhīyasī carceyaṃ prakṛtāntarāyakāriṇīti na pratanyate ..

2.2.61

iha tvetāvataiva punaḥ prayojanaṃ—varṇapadapūrvako vyavahāraḥ na bhavatīti . vākyena loke vyavahārāt, tasya cāvayavāvayavivyavasthā'nupapatteḥ nirbhāgameva tat vācakaṃ, nirbhāgaśca tasya vācyo 'rtha iti . avāntaravākyamapi prayogayogyaṃ vyavahārakāraṇamiti tanna nihnūyate . avidyāvastheyaṃ vartate . tatreyaṃ vyavahāravartanī yathādṛśyamānaivāstu . vidyāyāṃ sarvamevedamasāramiti ..

2.2.62

padena tu varṇena vā vyavahārābhāvāt, tasya kevalasyāprayogāt tatsvarūpamasyāmapi daśāyāṃ na vāstavamiṣyata iti ..

2.2.63

tasmādekakramavirahitaḥ kalpitāsadvibhāgaḥ
vākyasphoṭo janayati matiṃ tādṛśīṃ svābhidheye .
varṇāstvete prakṛtilaghavaḥ kalpanaikapratiṣṭhāḥ
tasminnarthe vidadhati dhiyaṃ netyalaṃ tatkathābhiḥ ..

2.2.64

—sphoṭavādopasaṃhāraḥ—

2.2.65

atrābhidhīyate—kimayamanumānamahimnā sphoṭābhyupagamaḥ, pratyakṣapratītibalavattayā vā ?

2.2.66

na tāvadanumānataḥ sphoṭasvarūpamupapādayituṃ pāryate . paridṛśyamānaviśiṣṭānupūrvīkavarṇakalāpakaraṇena arthapratīterghaṭamānatvāt ..

2.2.67

nanu vyastasamastādivikalpairutsāditaṃ varṇānāṃ vācakatvam—naitat; durvikalpāste—vyastānāṃ tāvadvācakatvaṃ neṣyata eva varṇānām . samastā eva te vācakāḥ ..

2.2.68

yattu—tatsāmastyaṃ nāsti, kramabhāvitvāditi puṭa —tadasat— kramabhāvināmapi samastānāṃ kāryakāriṇāṃ anekaśo darśanāt . yathā yugapadbhāvinaḥ samastāstrayo grāvāṇaḥ ekāṃ nāsāṃ dhārayanto dṛśyante ..

2.2.69

tathā kramabhāvino'pi samastā grāsā ekāṃ tṛptimutpādayanto dṛśyante . ekasminnapi hi grāse hīyamāne na bhavati tādṛśī tṛptiḥ . ataḥ samastā eva te grāsāḥ tṛpteḥ kāraṇam . na ca samastā api te grāsā yugapatprayoktuṃ śakyāḥ ..

2.2.70

tathā ekānuvākagrahaṇe saṃsthānāṃ kramabhāvinīnāmapi sāmastye sati sāmarthyam . ekayā saṃsthayā tadāmukhīkaraṇāsaṃbhavāt . evaṃ tāvalloke sāmastyaṃ kramabhāvināṃ dṛṣṭam ..

2.2.71

vede'pi darśapūrṇamāsābhyāṃ itītaretarayogaśaṃsinā dvandvena samarpitasāhityānāṃ āgneyādiyāgānāṃ pakṣadvaye prayojyatvena cāparihāryakramāṇā mekādhikārasaṃpādakatvaṃ dṛṣṭam . tathā aindravāyavaṃ gṛhṇāti āśvinaṃ gṛhṇāti iti somagrahaṇābhyāsānāṃ samastānāṃ kramabhāvināṃ ca ekapradhāna nirvartakatvaṃ dṛṣṭamiti . ataśca nāyaṃ virodhaḥ—sāmastyaṃ kramabhāvitvaṃ ceti ..

2.2.72

evaṃ kramavartino'pi varṇā evārthābhidhāyino bhaviṣyanti ..

2.2.73

nanu grāsasaṃsthādīnāṃ yuktaṃ samastānāṃ kramabhāvitvam . yataḥ kāryamapi tadīyaṃ tṛptyādi krameṇa nirvartyamānaṃ dṛśyate . varṇebhyastu krameṇa śrūyamāṇebhyaḥ na yāvatī, tāvatī arthāvagatimātrā nirvartyamānā dṛśyate ..

2.2.74

yadyevamāgneyādibhyastarhi krameṇa nirvartyamānaṃ kiṃ kāryamupalabhyate ? avāntarāpūrvamiti brūmaḥ, śabdaprāmāṇyāt . paramāpūrvanirvṛttistu teṣāṃ sāmastye sati sesyatīti—ucyate . avāntarāpūrvanirvṛttāvidānīṃ kramabhāvināmāgneyāvayavabhūtakriyākṣaṇānāṃ kimavāntaraṃ kāryaṃ, kā vā tasya nirvṛttirupalabhyate ?

2.2.75

api ca yathābhimataṃ yat kāryaṃ, tadabhisandhānena pravṛttiḥ . tat sāmastyātpūrvaṃ na kvacidupalabhyate . na hyavāntarāpūrveṇa svargamātrā kācidabhinirvartyate, śāstrārthasya tadānīmaniṣpannatvāt . ataḥ kimavāntarāpūrveṇa kṛtenāpi . yatkiṃcitvavāntarāpūrvaprāyaṃ kāryaṃ varṇeṣvapi na na darśayituṃ śakyate . kiṃ taditi cet—svarūpagrahaṇaṃ saṃskāro vā bhaviṣyati ..

2.2.76

tayoḥ pradhānakāryāvayavatvaṃ nāstīti cet—mā bhūdanayavatvam, tadupayogitā tu vidyata eva . avayavāvayavivyavahārastu avāntaraparamāpūrvayorapi durupapādaḥ . padānāṃ tu vākyārthapritipattilakṣaṇapradhānakāryāvayavabhūtapadārthajñānākhyakāryanirvartakatvamatispaṣṭamastyeveti na teṣveṣa doṣaḥ prāduṣyāt ..

2.2.77

varṇānāmapi, gamanakriyākṣaṇānāmiva grāmaprāptau, grāsānāmiva tṛptau saṃsthānāmivāmukhīkaraṇe yadyapi kramopacīyamānatatkāryamātrasamutmeṣo nāsti; tathāpi tadaupayikasyopalabdhisaṃskārādikāryasya karaṇāt tatkāryāvayavastāvatkṛto bhavatīti na samastānāṃ kramakāritvamapahīyate . tatra pūrve varṇā atītā apyupakariṣyanti, caramavarṇastu vartamāna itīdṛśa evāyaṃ kālpanikaḥ kriyākṣaṇasamūha iva varṇasamūho'rthapratyāyakaḥ ..

2.2.78

athavā kramopalabdheṣvapi varṇeṣu mānasamanuvyavasāyarūpamakhilavarṇa viṣayaṃ saṃkalanājñānaṃ yadupajāyate, tat arthapratyāyanāṅgaṃ bhaviṣyati . dṛśyate ca vinaśvareṣvapi padārthāntareṣu kramānubhūteṣu yugapadanuvyavasāyo mānasaḥ śatamāmrāṇi bhakṣitavān devadattaḥ iti . na cāyaṃ pratyayonāsti, sandigdhaḥ, bādhyate vā . anabhyupagamyamāne cedṛśi samuccayajñāne tannibandhanā bhūyāṃso vyavahārā utsīdeyuḥ ..

2.2.79

sa cāyaṃ saṃkalanāpratyayaḥ smaryamāṇānubhūyamānaprāktanāntyavarṇaviṣaya tayā sadasadvarṇagocaraścitrarūpa upeyate . yadi vā'ntyavarṇe'pi tirohite bhavan asadvarṇagocara eva citrākāraḥ so'rthapratītihetureka eveti niravakāśā vyastasamastavikalpāḥ ..

2.2.80

nanu ! saṃkalanāpratyaye'pi yadi te varṇāḥ krameṇāvabhāsante, tadasāvapi pūrvotpannaikaikavarṇabuddhirnirviśeṣa eva syāditi tadupārūḍhā api varṇā nārthapratītihetavo bhaveyuḥ . yadi tvekasumanastabakākāravatī sa pratyayaḥ, tadā tasmin kramānavagamāt viparītakramā api te varṇā arthapratītikāriṇaḥ syuḥ—ucyate—viśiṣṭānupūrvīkavarṇamālā'nubhavasamanantarabhāvī hi saṃkalanāpratyayo'rthapratīterhatuḥ, na stabakākāraparicchedamātram . viparītakramāśaṅkanaṃ ca tadānīṃ kutastyam ? stabakāvabhāse tāvat krama eva nāsti . kasya vaiparītyamavaiparītyaṃ vā, yadanantarajanmā'yaṃ samuccayapratyayaḥ . tāśca viśiṣṭakramāvabhāsinya eva pūrvabhāvinyo varṇabuddhaya iti kuto vaiparītyavikalpaḥ ? tasmāt prathamaparipaṭhananiyatānupūrvīkāste tadanantarabhāvisamastāvabhāsisaṃkalanāpratyayopārūḍhā varṇā arthapratītikāriṇaḥ syuriti na doṣaḥ ..

2.2.81

yathā vā pūrvavarṇajanitasaṃskārasahito'ntyavarṇa iti tatrabhavatā mīmāṃsābhāṣyakṛtāvarṇitaṃ śā-bhā-1-1-5, tathā varṇānāmarthapratyāyakatvamastu ..

2.2.82

nanu ! atroktaṃ saṃskārasyārthapratītijanakatvaṃ na dṛṣṭapūrvaṃ, smṛtāveva tasya vyāpāra iti—kimiyaṃ rājājñā—smṛtireva saṃskāreṇa kartavyeti ..

2.2.83

neyaṃ rājājñā, nayājñātveṣā . na hi saṃskāro nāma svatantraḥ ko'pi dharmī . kintu paṭvabhyāsādarapratyayagṛhīteṣvartheṣu yat ātmanaḥ smaraṇa kāraṇaṃ, sa saṃskāraḥ . sā ca smṛtyaiva kāryeṇa kalpyamānā śaktiḥ . na ca śaktirūpasya saṃskārasya śaktyantaramarthapratītijanmani saṃbhavati . yenaiva kāryeṇa sā śaktiḥ kalpitā, tadapahāya kiṃ kāryāntaraṃ kuryāt ? smaraṇahetośca saṃskārasya prasavakāraṇatanubhavaḥ . anubhavahetostvasya nūtanacaritasya saṃskārasya janmanimittameva notpaśyāmaḥ . tasmānnāsāvartha pratītiheturbhavati ..

2.2.84

naitatsāram—varṇānubhavasaṃskṛtamateḥ puṃsaḥ arthapratītidarśanāt . na hi smaraṇaśaktiḥ saṃskāraḥ . kintvātmaguṇo vāsanākhyaḥ . sa ca smṛtimivārthapratītimapi janayitumutsahate . sarvatra no darśanaṃ pramāṇam . smaraṇajananakauśalamapi tasya tathā darśanādavagamyate . tadidamanubhavajananamapi tato dṛśyata eva . varṇāśca tadanubhavāśca vyatītāḥ anyacca śabdatattvaṃ nānubhūyata iti vakṣyāmaḥ . asti cārthapratītiḥ . nāsau niṣkaraṇikā syāt . karaṇavyatirekeṇa hi sā'nudbhavantī karaṇamākṣipati . yadasyāḥ karaṇaṃ, sa saṃskāra iti smṛtirivārthapratītirapi tatkāryatvāttadanumāpikā bhavatyeva ..

2.2.85

yattu kutastādṛśaḥ saṃskāra udetīti—jaḍapraśno'yam, anubhavahetukasya suprasiddhatvāt . tathā cāhuḥ—vastudharmo hyeṣaḥ, yadanubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte iti ..

2.2.86

nanu smṛtibījamiti yaducyate, tat kathamanubhavabījaṃ syāt ?—naiṣa niyamaḥ—smṛtereva bījamiti . anubhavastāvat tathāvidhamātmadharmamādhatte . sa kāryabhedo'pi notpattau kāraṇāntaraṃ mṛgayate . kāryabhedaścāsya tathā daśainādavagamyata ityuktam ..

2.2.87

athavā kimanena nirbandhena . na sākṣādarthapratītikārī saṃskāraḥ . smṛtidvāreṇa tāṃ kariṣyati . pūrvavarṇeṣu saṃskārāt smaraṇam, antyavarṇe śrotrendriyādanubhava ityevaṃ smaryamāṇānubhūyamānavarṇakaraṇako'rthapratyayaḥ— syāt . ko doṣaḥ ?

2.2.88

nanu anubhavakramāhitasaṃskārasāmarthyamanurudhyamānāḥ smṛtayo'pi krameṇotpattumarhanti, na yugapaditi . tataśca prāktana eva doṣaḥ, sāmastyābhāvāditi—naiṣa doṣaḥ—nānāvarṇaviṣayaiḥ kramabhāvibhiranubhavaiḥ kramopaceyātmā, puṭapākairiva kārtasvarasya, eka evātmanaḥ saṃskāraḥ tādṛgupādhīyate, yena sarvāneva pūrvadṛṣṭān varṇānasau sakṛt smaratīti ..

2.2.89

saṃskārāt saṃskārotpattiralaukikīti cet—nālaukikī, svādhyāyādhyayane siddhatvāt . uccāraṇakriyāyāḥ kṣaṇikatvāt tadārhite saṃskārāntarakāriṇi saṃskāre'niṣyamāṇe'ntyamuccāraṇaṃ prathamoccāraṇānna viśiṣyeteti . tataḥ kim ? puruṣāyuṣeṇāpi nānuvāka evāmukhīkriyeta ..

2.2.90

nanu ! ayamīdṛśaḥ prakāraḥ ekasmaraṇasiddhaye kalpanīyaḥ, arthapratītihetutā vā saṃskārasya kalpanīyeti sarvathā ceyamadṛṣṭakalpanā . ato na paśyāmahe tatra kaḥ saṃskāraṃ prati pakṣapātaḥ ? kaśca sphoṭaṃ prati vidveṣaḥ ? yadeṣa kalpyate, naiṣa iti—uktamatra puṭa-129 tenaiva sugṛhītanāmnā bhāṣyakāreṇa śabdakalpanāyāṃ sā ca, śabdakalpanā ca iti ..

2.2.91

nanu nāsti kalpanādvaiguṇyam . saṃskāro hi yathāprasiddhi sthita eva . kā tatra kalpanā ? na hi vayaṃ smaraṇaikakāraṇatvaṃ saṃskāradharmamatilaṅghitavantaḥ, bhavanta iva ..

2.2.92

kathaṃ na laṅghitavanto bhavantaḥ ? sarvavarṇaviṣayaikasmaraṇakāritā bhavadbhirapi kalpitaiva . yaiva hi vartanī varṇānāmarthapratītau, saiva sphoṭavyaktāvapi . tāṃ ca kalpayitvā śabdo'nyaḥ kalpita evam . ataścasaṃskārasyobhayavādividitasya smaraṇakāritvamullaṅghya arthapratyayakāritvaṃ kevalamasmābhirabhihitam . bhavadbhistu mūlata evārabhyābhinavaṃ viśvamutthāpitam—apūrvasya śabdasya tāvadastitvaṃ, punarvarṇavyatiriktatvaṃ, punaravayavaśahityaṃ kalpitamiti kathaṃ na kalpanāgurutvam ? taduktam— ślo-vā-sphoṭa 90

2.2.93

sadbhāvavyatirekau ca tathā'vayavavarjanam .
tavādhikaṃ bhavettasmāt yatno'sāvarthabuddhiṣa iti ..

2.2.94

yatpunaravādi—prathamavarṇabuddhivelāyāmeva vyaktaṃ sphoṭatattvaṃ uttarottarabuddhibhiratiśayitatarapratyayaviṣayatāṃ nīyate, ratnatattvavaditi—sa eṣa viṣama upanyāsaḥ—ratnasya hi sāvayavatvāt prathamapratyayāviṣayīkṛtasūkṣma tarāvayavaviśeṣagrāhiṇāṃ uttarottarapratyayānāmasti tatrāvakāśaḥ . sphoṭastu varṇasvarupavadanaṃśa iti tatsvarūpasarvasvamādyenaiva varṇena vyaktam . kimidānīmanye varṇāḥ kariṣyanti . ekadeśavyaktistu niravayavasya, varṇasyevana saṃbhavati . yathoktam—ślo-vā-sphoṭa-10

2.2.95

alpīyasā'pi yatnena śabdamuccāritaṃ matiḥ .
yadi vā naiva gṛhṇāti varṇaṃ vā sakalaṃ sphuṭam iti ..

2.2.96

yo'pi dvitīyo dṛṣṭānta udāhāri—yathā anuvākaḥ śloko vā prathamasaṃsthayā gṛhīto'pi saṃsthāntarābhyāsaiḥ sphuṭataraṃ paricchinno bhavati tathā sphoṭo'pi prathamavarṇāṃntarairartiśayitābhivyaktiḥ bhaviṣyatīti—so'pi na sadṛśo dṛṣṭāntaḥ, ślokānuvākayoranaṃśatvānupapatteḥ . kecidavayavā varṇātmānaḥ padātmāno vā prathamāyāṃ buddhāvaparisphurantaḥ saṃsthābhyāsalabdhā tiśayāyāṃ tasyāṃ prakaṭībhaviṣyanti . sphoṭastu ekavarṇa iva niraṃśa iti tatra ko buddheratiśayayogaḥ tasmādayamapi na saṃgato dṛṣṭāntaḥ ..

2.2.97

ye'pi ca manvate—dhvanivyaṅgyatvāt sphoṭasya na tatra varṇavikalpāvasara iti—te'pi na samyagdarśinaḥ—parāṇudya varṇapratītiṃ dhvanibhyaḥ śabdapratīteranutpādāt . atidrutoccicārayiṣayā'nupalabhyamānavarṇavibhāgācca śabdādarthapratyayābhāvāt ..

2.2.98

atha dhvanayaḥ śabdavyaktimādadhānāḥ sthānakaraṇānurodhenāsatyameva varṇabhedamupadarśayanti, śyāmādirūpamiva mukhasya khaṅgādṛya ityucyate—tadapya sat—asatyatve nimittābhāvāt . pratīyante hi nirbādhayā buddhyā varṇāḥ . tadatiriktastu śabdo na pratīyate . yaśca na pratīyate, so'sti; ye ca pratīyante, te na santautyucyamāne—śaśo nāsti, viṣāṇamastīti syāt . tasmādayamapi na kalpanāgauravaparihārakṣamaḥ panthāḥ . ataḥ suṣṭūktaṃ śabdakalpanāyāṃ sā ca, śabdakalpanā ca iti ..

2.2.99

tasmāt sphoṭapratipattau yaḥ krama āstheyaḥ, saḥ arthapratītāvevāsthīyatāmiti kiṃ tena sphoṭena ..

2.2.100

anye tu—upalabdhyanantarasattākānāṃ varṇānāmarthapratyāyakatvamācakṣate —tadiha neṣyate, kṣaṇikatvādvarṇānāṃ upalabdherūrdhvaṃ sattā'nupapatteḥ . sarvathā vyutpattyanusāreṇa varṇānāmarthapratyāyakatvaṃ tadyathā purā dṛṣṭaṃ, tathā'bhthupagamyata iti . taduktaṃ—yāvanto yādṛśāḥ iti ..

2.2.101

yattvatra pratīpamuktaṃ—kiyantaḥ kīdṛśāḥ iti—tatra pratītayaḥ praṣṭavyāḥ, na tapasvino vayamiti yatkiṃcidetat ..

2.2.102

yatpunarabhyadhāyi pu. —kramavyatyāsaprayuktā api varṇā pratyāyakā bhaveyuḥ . krama eva vā sphoṭaḥ syāt—iti—tadapi na peśalam—kramo hi nāma kālabhedaḥ . na ca kāla eva sphoṭo bhavitumarhati ..

2.2.103

kramo'pi ca na svatantraḥ pratipādakaḥ, padārthāntaravṛttirvā; kintu varṇāśrita eva . tatra coktam ślo. vā-1-1-8-ślo-265-266—

2.2.104

dvaye satyapi tenātra vijñeyo'rthasya vācakaḥ .
varṇāḥ kinnu kramopetāḥ kinnu varṇāśrayaḥ kramaḥ ?
kramaḥ kramavatāmaṅgamiti kiṃ yuktisādhyatā ?
dharmamātramasau teṣāṃ na vastvantaramiṣyate ..

2.2.105

tasmāt ye yāvatkramakā yamarthaṃ pratyāyanto dṛṣṭā varṇāḥ, te tatkramakā varṇāstamarthaṃ pratyāyayiṣyantīti na sphoṭādarthāvagatiḥ . tadevaṃ kāryānumānaṃ, arthāpattirvā na sphoṭasiddhaye prabhavatīti siddham ..

2.2.106

yadapyabhāṇi—śabdādatha pratipadyāmahe iti vyavahāraḥ sphoṭapakṣasākṣitāmālambata iti—tadapyasāram—varṇānāṃ vācakatve yathoktanītyā sādhite tatpakṣe'pi tathā vyavahāropapatteḥ ..

2.2.107

nanu ! kathamupapattiḥ ? saṃskārastāvat na śabdaśabdenocyate . na hi tathā loke prasiddhiḥ . saṃskāre ca vācake vyutpattirapi durupapādā . parāvagatipūrvikā hi śabdāt svāvagatiḥ . na ca parasthaḥ saṃskāraḥ parasya pratītimupajanayan grahītuṃ śakyaḥ, parokṣatvāt ..

2.2.108

varṇeṣvapi śabdaśabdo vartamānaḥ prativarṇaṃ vā varteta, varṇasamudāye vā ? prativarṇaṃ vartamāne ca śabdaśabde na śabdādarthapratipattiḥ syāt; ekasya varṇasya vācakatvāyogāt . samudāye tu na vartitumarhati śabdaśabdaḥ, jātiśabdatvāt . dvivacanabahuvacanāntavyaktiśabdaprayoge hi tasmātsāmānādhikaraṇyena na jātiśabda ekavacanāntaḥ prayujyate . na hi bhavati devadattayajñadattau puruṣaḥ iti, dhavakhadirapalāśā vṛkṣaḥ iti—tathā gakāraukāra visarjanīyāḥ śabdaḥ ityapi na ..

2.2.109

vanaṃ vṛkṣāḥ iti vanaśabdavat tarhi samudāyavācī bhaviṣyati śabdaśabdaḥ, na jātiśabdavat—iti cet—na—tatra samudāyavyatirekanirdeśadarśanāt—āmrāṇāṃ vanam kapitthānāṃ vanam iti . na caivamiha vyatirekanirdeśo'sti—gakārādīnāṃ śabdaḥ ityadarśanāt ..

2.2.110

atha brūyāt—āmrādayo vanam ityabhedenāpi vanaśabdaḥ prayujyate . tathehāpi gakārādayaḥ śabdaḥ iti prayokṣyate—etadapi nāsti—vanādau bhedavyapadeśavaśena prativyakti cāprayoge, siddhe samudāyaśabdatve, samudāyasamudāyinorabhedopacārāt āmrādayo vanam iti yujyate prayoktum . iha tu gakārādīnāṃ śabdaḥ iti na kadācidapi vyatirekanirdeśo dṛśyata iti samudāyaśabdatvamaghaṭamānam . tatsarvathā varṇaśabdavādināmanupapanno'yaṃ vyapadeśaḥ śabdādarthaṃ pratipadyāmahe iti ..

2.2.111

ucyate—kimanenopapannenānupapannena vā kṛtyam . yadyayamupapadyate, tataḥ kim ? athāpi nopapadyate, tato'pi kim ? na hi lokavyapadeśanibandhanā vastusthitirbhavati ..

2.2.112

nanu ! śāstrakārā apyevameva vyavaharanti—bhāvamākhyātenācaṣṭe iti—na śāstrakāravyavahārādapyaprāmāṇiko'rthaḥ śakyate'bhyupagantum . kataraccedaṃ pramāṇaṃ—lokavyapadeśo nāma . anumānaṃ tāvat pratikṣiptam . pratyakṣamapi pratikṣepsyate . na cānyat sphoṭasiddhau pramāṇaṃ kramatetadasthāne'yaṃ lokavyapadeśanirūpaṇena sphoṭāṭopaḥ ..

2.2.113

na cātyantamasaṅgato'yaṃ varṇapakṣe laukiko vyapadeśaḥ . pūrvavarṇajanitasaṃskārasahite tāvadantyavarṇe vācake susaṅgata evāyaṃ vyapadeśaḥ, tasya śabdatvāt, ekatvācca ..

2.2.114

saṃkalanāpratyayopārūḍhavarṇavācakatvapakṣe'pi na doṣaḥ . na hi bhedaśabdasahita eṣa śabdaśabdaḥ prayujyate—gakārādibhyaśśabdādarthaṃ pratipadyāmahe iti . kevalastu jātiśabda ekavacanānto bahuṣvapi varṇeṣu na viruddhaḥ ..

2.2.115

kiṃca sphoṭapakṣe sutarāmanupapanno'yaṃ vyapadeśaḥ śabdāt iti, prātipadikārthasyābhāvāt . na hi varṇavat sphoṭe śabdaśabdaṃ prayuṃjāno dṛśyate vyavahartṛjanaḥ ..

2.2.116

arthapratipattihetutvaṃ śabdalakṣaṇamasādhuḥ; dhūmādibhirvyabhicārāt . athāpi prakramaparyālocanayā śrautragrāhyatvaviśiṣṭamarthapratipattihetutvaṃ śabdalakṣaṇamabhidhīyate; tadidaṃ sphoṭaṃ prati na siddham; tasya śrautrapratyayaviṣayatvābhāvāt . śrotragrāhyatvameva ca taditaravyayavacchedakṣamamiti tadeva yuktaṃ kimubhayopādānena ? śrotragrāhyatvaṃ ca varṇeṣveva nārthāntarasyeti varṇā eva śabdāḥ . taduktam—ślo-vā-sphoṭa-9

2.2.117

parasparānapekṣāśca śrautrabuddhyā svarūpataḥ .
varṇā evāvasīyante na pūrvāparavastunī iti ..

2.2.118

śrotragrāhyatvaṃ śabdalakṣaṇaṃ sattādāvapyastīti cet—na—śrotreṇaivetyavadhāraṇasya vivakṣitatvāt ..

2.2.119

śrotramanobhyāṃ grahaṇādasiddhamavadhāraṇamiti cet—na—samānajātīyavyavacchedārthatvādavadhāraṇasya cakṣurādīnyeva tena vyavacchedyante, na manaḥ ..

2.2.120

tathāpi śabdatve vyabhicāra iti cet—na—jātimattve satīti prakramalabhyaviśeṣaṇāpekṣaṇāt . stanayitnunādaprabhṛtibhirapi na vyabhicāraḥ, teṣāṃ śabdatvābhyupagamāt . taduktaṃ bhāṣyakṛtā—dvividhaścāyaṃ śabdaḥ— varṇātmā dhvanimātraśca lya-bhā-2-2-40 iti ..

2.2.121

arthapratyāyakatvaṃ tu na lakṣaṇamityuktam, agṛhītasaṃbandha varṇātma nyapi śabde tadabhāvenāśabdatvaprasaṅgāt . kālāntareṇa saṃbandhabuddhau satyāṃ ca tasyaiva śabdatvamiti avyavasthitamidaṃ lakṣaṇam ..

2.2.122

yadapi śabdasvarūpanirūpaṇaprasaṅgena tadabhidheyānāṃ jātiguṇakriyādīnāṃ śabdatā''śaṅkanaṃ, tatpariharaṇaṃ ca—tadapi kimāśayamiti na vidmaḥ— teṣāmativibhaktarūpagrahaṇāt ..

2.2.123

ataḥ śrotragrāhyasya śabdatvāt sphoṭasya ca śrotragrāhyatvābhāvāt varṇavādināmeva—śabdādarthaṃ pratipadyāmahe ityanukūlo lokavyapadeśaḥ, na sphoṭavādināmiti sthitam ..

2.2.124

kathaṃ punaḥ śrotragrahaṇatvaṃ sphoṭasya na mṛṣyate ? yāvatā padaṃ, vākyamiti śrotprakaraṇakamekākāraṃ jñānaṃ pratyātmavedanīyamastiḥ nacāsya varṇā ālambanībhaveyurityuktam . na yuktamuktam—iha hi śābaleyādau pratipiṇḍaṃ gauriti buddhirupajāyamānā sakalapiṇḍasādhāraṇaṃ rūpaṃ vipayīkarotīti gotvasāmānyaṃ tadiṣyate . evaṃ yadi prativarṇaṃ padaṃ padaṃmiti, vākyaṃ vākyamiti matirupajāyeta, jātivat, tarhi padaṃ vākyaṃ ca sarvavarṇavṛtti kimapi rūpamavagacchema, na tvevamasti pratītiḥ . yathā ca tantvādyavayavaparighaṭṭitapaṭādikāryaviṣayamādyanayanasannipātasamaya eva bhedagraharahitamavayavijñānamudeti, tathā kramasamuccaradekaikavarṇasvarūpopagrahanirapekṣaṃ yadi padamiti, vākyamiti jñānaṃ bhavet, tat padādikamavayavinamiva padaṃ vākya mekaikarūpamanumanyemahi, na tvevamasti . na hi tantubhiriva paṭaḥ, vīraṇariva kaṭaḥ, varṇaiḥ padamārabhyate ..

2.2.125

yattu gaugaurityevaṃjñānamabhedagrāhi dṛśyate—tadekājupādheḥ . bhinnājupaśleṣe tu devadatta ityādau nānākṣaragrahaṇameva vilambitamanubhūyate . na caivaṃ paṭādibuddhiṣu tadavayavāḥ kadācit vicchedenāvabhāsante . tasmānnāvayavīva, jātiriva vā padaṃ vākyamabhinnamavabhāsate ..

2.2.126

nanu ca yā'sau śabdaśabdāt buddhiḥ, saiveyaṃ sphoṭabuddhiḥ ..
kimidānīm ?, yadeva śabdatvasāmānyaṃ, sa eva sphoṭaḥ ?

2.2.127

maivam—sphoṭa evāsau na śabdatvaṃ sāmānyaṃ tat . sāmānyaṃ hi taducyate, yatraikavyaktidarśane vyaktyantarānusandhānam, śābaleyagrahaṇe bāhuleyasyeva . ihatu na gakāragrahaṇe na vakārānusandhānamiti nedaṃ sāmānyam . ekarūpastvayaṃ pratibhāsaḥ śabdatattvaviṣaya eva . śabdatattvaṃ ca sphoṭa ityucyate ..

2.2.128

ā ! jñātam—amunaiva hi bhayena kaiścit sphoṭaśaṅkibhiḥ śabdatvasāmānyamapahnutam . asthāna eva tvayaṃ saṃsaḥ . na hi śabdatvaṃ sphoṭaḥ . prativarṇaṃ hi śabdaḥ śabda iti buddhirasti, na ca varṇasphoṭaḥ . tadidaṃ śabdatvasāmānyameva śabdabuddherālambanam, na sphoṭaḥ ..

2.2.129

sāmānyasiddhau tu vyaktyantarānusandhānamakāraṇamiti prāgeva nirṇītam . tasmānnaśabdabuddhāvapi sphoṭo'vabhāsate, padavākyabuddhā viveti ..

2.2.130

ekaśca satyamāha yadiyamekakāryakāritvanibandhanā, vanapṛtanādibuddhisamānayogakṣemaiva padavākyabuddhiriti . na ca jātyādibuddhiṣvasamāśvāsaḥ, vailakṣaṇyasya darśitatvāt ..

2.2.131

yadapi—ekakāryakāritvanibandhanāyāmabhedabuddhau itaretarāśrayaparicodanaṃ—ekārthapratītipūrvikā padavākyabuddhiḥ, padavākyabuddhipūrvikā caikārtha pratītiriti pu. 140 tadapi na samyak—smaryamāṇānubhūyamānavarṇajanitai veyamarthapratītirityavocāma, nābhinnapadaparicchedapūrviketi kuta itaretarāśrayatvam ?

2.2.132

brūyāt—padavākyayorekatvamantareṇa kathaṃ padavākyārthapratotirekarūpā bhavediti—so'yamatīva mugdhālāpaḥ—pratītibhedābhedau hi viṣayabhedābhedāvanurudhyete, nopāyabhedābhedau . bhinnairapi locanālokāntaḥkaraṇaprabhṛtibhirupāyairabhinnārthagrāhiṇī buddhirupajanyata eva . tadiha padārthabuddherekātvārta padārtha eko bhavatu, yo'syā viṣayaḥ . na tvekaṃ padaṃ, yat kāraṇamiti . vākyārthabuddherapyekatvāt eko vākyārtho bhavatu, na tvekaṃ vākyam . vargīkaraṇakāraṇaṃ kramabhāvināṃ bahūnāṃ varṇānāmetat bhavati, yat ekārthapratipādakatvaṃ, na tvabhedameva padavākyayorgamayatīti ..

2.2.133

vipralabdhā eva ca vaiyākaraṇāḥ padavākyayorapyabhedaṃ manyante kila śabdādananyabhūta eva śabdārthaṃ iti—sa punareṣāṃ vyāmoha eva, tadbhedasya dṛḍhapramāṇasiddhatvāt . śabdādhyāsastu pratītiviruddhatvena neṣyate—ityalaṃ tatkathayā . tasmāt pratyakṣagamyo'pi na sphoṭa iti siddham ..

2.2.134

nanu ! abhinnatvādvākyārthabuddheḥ viṣayabhedābhedānuvṛttitvācca buddhibhedābhedayoḥ abhinno vākyārthaḥ syāt—bāḍham—abhinnaḥ, na tvanavayavaḥ; ghaṭāderabhinnasyāpi sāvayatvāt ..

2.2.135

yattu niravayatvamucyate—tadatīva saṃvitparāmarśakaiśalaśūnyaṃ vyāhṛtam—

2.2.136

aṃśāssanti na santīti cintā'tyantamasaṅgatā .
niraṃśastvasti nāstīti yuktaṃ cintayituṃ satām ..

2.2.137

padatadarthabhedasya prativākyaṃ vispaṣṭamābhāsamānatvāt anupagṛhyamāṇāvayavavibhāgayośca vākyavākyārthayoranavabhāsamānatvāt ..

2.2.138

astvavayavapratītiḥ sā tu bhrānteti cet—na—bādhakābhāvāt . bhānteśca bījaṃ kimapi vaktavyam . sādṛśyamiti cet; kasya keneti na vidmaḥ . yadi hi kvacinmukhyā avayavāḥ prasiddhā bhaveyuḥ, tatsādṛśyāt itaratra tadabhāve'pi bhrama iti gamyeta—na tvevamasti—sarvavākyānāmapyabhāgatvāt . narasiṃhe'pi narāvayavāḥ siṃhāvayavāśca pṛthakpṛthak pratyabhijñāyante . tadvadihāpyabhyupagamyamāne nūnaṃ kvacidvākye satyatvamavayavānāmeṣitavyam ..

2.2.139

citre'pi haritālasindūrādirūpaṃ, pānake tvagelādirasaḥ, grāmarāge'pi ṣaḍjarṣabhagāndhārādisvarajātaṃ pṛthagavagatamiti na te nirbhāgadṛṣṭāntāḥ . citrādibuddhayastarhi dṛṣṭāntā iti cet—bāḍham—vākyārthabuddhirapi nirbhāgeṣyata evāsmābhiḥ, buddhīnāṃ niraṃśatvena sarvāsāmanavayavatvāt . buddhiviṣayīkṛtastvartho dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sāvayava eva . tasmānna nirbhāgau vākyavākyārthāviti yuktam ..

2.2.140

yadapyabhyadhāyi—vṛddhavyavahārataḥ saṃbandhabuddhiḥ vākyavākyārthayoreva, na padatadarthayoḥ; padena vyavahārābhāvāditi—tadapyasādhu—vākyādapi vyutpattirbhavantī padārthaparyantā bhavati . evaṃ hi padatadarthasaṃskṛtamaterabhinavaviracitādapi vākyāt vākyārthapratītirupapatsyate . tadāvāpodvāpacakravaicitryeṇa vākyānāmānantyāt aśakyā prativākyaṃ vyutpattiḥ . sāpi nāpekṣiṣyate . itarathā hi sā'vaśyamapekṣyeta ..

2.2.141

yattu—kevalaṃ padaṃ na prayujyata iti tadasatyamiti—tadapyasat—mahāvākyasthāne avāntaravākyaṃ na prayujyata iti tadapyasatyaṃ syāt . svārthe tatprayujyata iti cet—padamapi svārthe kvacit prayujyata eva; yatra padā ntarāṇāmartho'rthaprakaraṇādinā labhyate, tatra yāvadaprāptaṃ tāvatpadameva kevalaṃ uccārayanti . granthagrahaṇāvasareṣu ca svarūpāvadhāraṇamapi phalavadvarṇānām . mā vā phalavattvaṃ padavarṇānāṃ bhūt—tathāpi rathāvayavānāmiva rathakāryeṣvaparyāptaśaktīnāmapi svarūpasattvamanivāryam . kāryāntarāya rathāt rathāvayavāḥ prabhavantīti cet—padavarṇā api kāryāntare prabhaviṣyanti . ratha kāryaikadeśamātrāṃ kāmapi rathāvayavāḥ kurvantīti yadyucyeta—padānyapi— vākyakāryaikadeśaṃ kamapi kurvantyeva . varṇā api kecidarthavanto bhavantyeva . tasmānnāsantaḥ padavarṇāḥ ..

2.2.142

yatpunaravādi—vākyasyeva padāni, padānāmiva varṇāḥ, varṇānāmapyavayavāntarāṇi syuriti—tadidamapūrvaṃ pāṇḍityam . na hi ghaṭāḥ sāvayavā iti paramāṇubhirapi sāvayavairbhavitavyam . paramāṇavo vā niravayavā iti ghaṭairapi niravayavairbhavitavyam . upalabdhyanupalabdhī hi vastūnāṃ vyavasthāpike . yadyathopalabhyate, tattathā bhavati . yadya thā nopalabhyate, tattathā na bhavati . vākyapadayośca bhāgā upalabhyante, na varṇānām . tathā hyuktametat ślo. vā. sphoṭa-10—

2.2.143

alpīyasā'pi yatnena śabdamuccāritaṃ matiḥ .
yadi vā naiva gṛhṇāti varṇaṃ vā sakalaṃ sphuṭam iti ..

2.2.144

tasmāt bāliśacoditamidaṃ—varṇasyāpyavayavā bhavantu, padavākyayorapi vā mā bhūvanniti ..

2.2.145

itaśca sāvayavau vākyavākyārthai, padopajananāpāyābhyāṃ tadarthopajana nāpāyadarśanāt . anayaiva yuktyā padabhāgā api prakṛtipratyayādayaḥ tāttvikā ityavagantavyāḥ, na kalpanāmātrapratiṣṭhāḥ . vṛkṣaṃ, vṛkṣeṇetyatra prakṛtyarthānugame pratyayārtho bhidyate . vṛkṣaṃ, ghaṭamiti pratyayārthānugama prakṛtyartho bhidyate . tatra yo'rtho yaṃ śabdamanugacchati, sa tasyārtha ityavasīyate . tatkathamasatyā bhāgāḥ ?

2.2.146

yatpunaḥ—kūpasūpayūpādau satyapi varṇānugame'rthānugamo na dṛśyate . tena cākāraṇamarthapratītervarṇānugama ityuktam—tadayuktam—yato nānvayavyatirekābhyāmanutpannā pratītirutpādyate, yena kūpādau tadutpādana māśaṅkyeta . prasiddhāyāṃ tu pratipattau vācakabhāgeyattāniyamaparicchede'nayorvyāpāraḥ . na caikatra varṇānugamādarthānugamo dṛṣṭa ityanyatrādṛśya māno'pi haṭhādāpādayituṃ yuktaḥ ..

2.2.147

reṇupaṭalānugatapipīlikāpaṅktidvārakavyabhicārodbhāvanamapi na peśalam—pāṃsupaṭalavikalapipīlikāpaṅktidarśanena tasyāḥ tatpratītikāritvābhāvaniścayāt . karikarabhaturagaprabhṛtīnāṃ tu pratyekaṃ vyabhicāre'pi bahu prāṇirūpasāmānyānapāyāt tatkāraṇameva dhūlīpaṭalamavagamyate ..

2.2.148

yadapi—aśvakarṇādau avayavārthalopāt anyatrāpyevamiti kathitam— tadapi na caturaśram—aśvakarṇaśabdo hi kvacidarthaprakaraṇavaśāt nyagbhavadavayavaśaktitayā tiraskṛtāvayavārthavastvantaravyaktau na sarvātmanā'vayavārthābhāvaḥ; vyastatvena sāmastyena vā punaḥ prayogāntare tadarthasaṃpratyayadarśanāt . aśvamāroha karṇe kuṇḍalaṃ iti vyastayoḥ prayogaḥ . turagaśrotre tu pratipipādayiṣite aśvakarṇaḥ iti samastaprayogo'pi tadarthāparityāgī dṛśyate iti na sarvātmanā nirarthakā bhāgāḥ ..

2.2.149

yatpunaḥ anvākhyānavisaṃvādāt prakṛtipratyayavibhāganiyamo nāvakalpata iti—etadapi na yuktam—āptataroktīnāṃ prāmāṇyāt . trimunivyākaraṇamiti pāṇinimatameva hi prakṛtipratyayavibhāgaṃ avitathaṃ pratyeṣyāmaḥ . kriyatyapi cāṃśe prāyeṇa sarveṣāmanvākhyātṝṇāmavivādaḥ . vikaraṇādivisaṃvādamātraṃ tvakiṃcitkaram . ataḥ pāramārthikatvāt prakṛtipratyayāṃśayoḥ na kalpanāmātreṇa pṛthakkaraṇam ..

2.2.150

yadapyavarṇi—varṇasāmānyāt padavibhāgajñānaṃ durghaṭaṃ—kālenadantināgāḥ iti—tadapyasāram—svarasmaraṇādīnāṃ padabhedāvagamopāyānāṃ saṃbhavāt . sarāmaḥ ityākhyātasya anyat svarādirūpam, nāmno'nyat . nāmatve'pi sa iti rāma iti ca dve pade . tayoranyadrūpam . saha rāmeṇa vartata ityekapade'pi anyadrūpamityabhiyogaviśeṣavatāṃ sarvaṃ subhagamiti nāśakyaḥ padavibhāgaparicchedaḥ ..

2.2.151

yadapi—dadhyatra madhvatra iti tathāvidhapadarūdādarśane'pi tadarthasaṃpratyaya ityuktam—so'pi na doṣaḥ—yataḥ te evaite pade īṣadvikṛte, tatpratyabhijñānācceti kecit ..

2.2.152

athavā igantadadhimadhupadavat yaṇantayorapi viṣayāntare sādhutvāt, tathaiva tadvidhāt vyutpatteḥ yaṇante api pade arthapratipādake bhaviṣyata ityalamevaṃprāyaiḥ kadāśāvyāhṛtaiḥ ..

2.2.153

api ca padānāmasatyatve kimartha eṣa tadvyutpattau iyān prayatno vṛddhairādhīyate ?

2.2.154

asatyamapi satyopāyatāṃ pratipadyata iti cet, na—adṛṣṭatvāt— alikāhidaṃśādayaḥ satyamūrchāhetavo ye'trodāhṛtāḥ, te tathā na bhavanti, viṣāśaṅkāyā api tatkāryahetutvāt . śaṅkā hi nāma buddhiḥ . buddhiśca na na kāraṇam . na cāsatī buddhiḥ ..

2.2.155

yadapi lipyakṣarāṇāmasatyānāṃ satyārthapratipādakatvamucyate—tadapyanabhijñabhāṣitam—rekhāstāvat svarūpataḥ satyāḥ . tāśca khaṇḍikopā dhyāyopadeśasaṃskṛtamateḥ varṇānumāpikā bhavanti . tathā saṃbandhagrahaṇāt rekhānumitebhyaśca varṇebhyaḥ arthapratipattiriti nāsatyāssatyopāyāḥ ..

2.2.156

ayaṃ gakāraḥ iti tu sāmānādhikaraṇyabhramaḥ liṅgaliṅginorabhedopacārāt . yathā prasthamitāḥ saktavaḥ prasthaśabdenocyante, tathā rekhāto'pi gakārānumānāt rekhaiva gakāra ityucyate . evamaniṣyamāṇe lipyanabhijñasyāpi tato'rthapratipattiḥ syāt, rekhānāmasatyavarṇānāṃ vidyamānatvāt . na cevamasti . tasmāt varṇānumānapurassaraiva rekhābhyo'rthāvagatiḥ . abhyastatvādviṣayasya, sakṣmatvācca kālasya kramo na lakṣyate, na tvanyathā tato'vagatiḥ . tasmāt pāramārthikatvāt padatadarthānāṃ na niravayavau vākyavākyārthāviti sthitam ..

2.2.157

yatpunaḥ vākyabhāgapadavarṇāpahnavavartmanā śabdabrahyaivādvayamupadarśayitumupakramyate—tatra purastāt savistaraṃ samādhimabhidhāsyāmaḥ ..

2.2.158

yatpunaravādi vācastraividhyaṃ—tadapi nānamanyante . ekaiva vaikharī vāgvāgiti prasiddhā hi ..

2.2.159

antassaṃjalpo varṇyate madhyamā vāk
seyaṃ buddhyātmā naiṣa vācaḥ prabhedaḥ .
buddhirvācyaṃ vācakaṃ collikhantī
rūpaṃ nātmīyaṃ bodhabhāvaṃ jahāti ..

2.2.160

paśyantīti tu nirvikalpakamaternāmāntaraṃ kalpitaṃ .
vijñānasya hi na prakāśavapuṣaḥ vāgrūpatā śāśvatī .
jāte'smin viṣayāvabhāsini tataḥ syādvā'vamarśo giraḥ
na syādvāpi na jātu vāgvirahito bodho jaḍatvaṃ smṛśet ..

2.2.161

tadāstāmiyaṃ śabdabrahmacarcā . prakṛtamanusarāmaḥ ..

2.2.162

iti vitatayā varṇā ete dhiyā viṣayīkṛtāḥ
dadhati padatāṃ vākyatvaṃ vā ta eva ca vācakāḥ .
na ca tadaparaḥ sphoṭaḥ śrotre vibhātyavabodhane
na ca vidhihato vācye buddhiṃ vidhātumasau kṣamaḥ ..

2.2.163

—iti sphoṭanirākaraṇam—

2.2.164

—vākyārthabodhavicāraḥ—

2.2.165

evaṃ sphoṭe pratihate, varṇeṣu vācakeṣu sthiteṣu kaścidāha—vāḍhaṃ varṇebhyaḥ padārthapratītirastu . vākyārthapratītau na teṣāṃ sāmarthyam ..

2.2.166

kutastarhi vākyārthāvagatiḥ ? padārthebhya ityāha ..

2.2.167

tathā ca varṇānāṃ padārthapratipattau caritārthatvāt na vākyārthe sāmarthyam . aparimlānasāmarthyāstu padārthā āsate . te vākyārthabuddhervidhātāraḥ ..

2.2.168

arthāpattyā hi varṇānāṃ kāryeṣu śaktayaḥ kalpyante . tatra padārthaṃbuddheranyathānupapannatvāt yathoktanītyā varṇānāṃ tatpratipādane śaktiravagamyate . vākyārthapratītiḥ punaranyathā'pyupapadyamānā na tatra teṣāṃ śakti mupakalpayitumarhati ..

2.2.169

kiṃca kimekameva saṃskāramādadhānā varṇāḥ padārthaṃ vākyārthaṃ ca bodhayanti, bhinnaṃ vā ? tatra ca—

2.2.170

ekayaiva hi saṃskṛtyā kathaṃ kāryadvayaṃ bhavet .
na caiṣāṃ pūrvasaṃskārāt anyo'stīti pratīyate ..

2.2.171

vākyārthapratīteranyathāpi bhāvāt na nānāsaṃskārakalpanābījamasti ..

2.2.172

api ca padeṣu pūrvavarṇeṣu nātidūramatikrānteṣu buddhyopasaṃhartuṃ śakyeṣu ghaṭamānaṃ antyavarṇavelāyāmanusaṃdhānaṃ vākyeṣu punaraticirataratirohitākṣarapara parānusandhānamatikliṣṭamadṛṣṭapūrvamiti durghaṭametat . vyavahitapadoccāraṇe tu dṛśyate vā vākyārthapratītiḥ, yatra pūrvavarṇānusandhānagandho'pi nāsti . tasmānna varṇā vākyārthabuddhihetavaḥ ..

2.2.173

api ca padārthaṃ vākyārthaṃ ca pratipādayanto varṇāḥ—yugapat pratipādayeyuḥ, krameṇa vā ? tatra sakṛduccaritānāṃ yugapadubhayakaraṇamanupapannam, aśakyatvāt ..

2.2.174

kramapakṣe'pi pūrvaṃ cet vākyarthapratipādanaṃ, tadayuktam—anavagatapadārthasya vākyārthapratyayādarśanāt . atha pūrvaṃ padārthapratipādanaṃ, tato vākyārthapratyāyanaṃ, hanta tarhi padārthapratyayādeva vākyārthabuddheḥ siddhatvāt kimiti punaḥ vyāpārāntare śrama āśrīyate . tasmāt padārthapratipādanaparya vasitasāmarthyāni padāni . padārthebhyastu vākyārthapratyaya iti siddham ..

2.2.175

api ca anvayavyatirekābhyāmevaṃ avagamyate—yat padārthapūrvako vākyārtha iti . yo hi mānasādapacārāt śruteṣvapi padeṣu padārthānnāvagacchati, nāvagacchatyeva vākyārtham . yastu aśruteṣvapi padeṣu pramāṇāntarataḥ padārthān jānīyāt, jānātyevāsau vākyārtham ..

2.2.176

paśyataḥ śvetamārūpaṃ heṣāśabdaṃ ca śrṛṇvataḥ .
khuravikṣepaśabdaṃ ca śveto'śvo dhāvatīti dhīḥ .. ślo. vā-vākya-335

2.2.177

dṛṣṭā vākyavinirmuktā na padārthairvinā kvacit

2.2.178

iti ..

2.2.179

tadeṣā vākyārthabuddhiḥ padārthapratītiṃ na vyabhicarati . vyabhicarati tu padapratītimiti na tatkāryā bhavitumarhatīti ..

2.2.180

yadapyucyate—pratyekaṃ vyabhicārāt, samuditānāmasādhāraṇyāt na padārthānāṃ vākyārthāvagatihetutvamiti—tadapyayuktam—pratyekaṃ tāvat gamakatvaṃ neṣyata eva . samuditānāṃ tvasādhāraṇyaṃ bhavadapi na naḥ kṣatikaram . na hyete liṅgavat saṃbandhagrahaṇamapekṣamāṇā avabodhakāḥ, yadasādhāraṇyānnāvakalpeta . kintu agṛhītasaṃbandhā api ākāṅkṣāyogyatāsannidhitātparyaparyālocanayā parasparaṃ saṃsṛjyante . sa eva vākyārthaḥ, yaḥ saṃsṛṣṭaḥ padārthasamudāyaḥ, itaraviśiṣṭo vetara iti ..

2.2.181

nāpyaśābdatvamitthaṃ vākyārthapratīterāśaṅkanīyam, śabdāvagatimūlatvena tasyāḥ śābdatvāt . śabdāt padārthapratipattau vākyārthapratipattiriti sarvamanavadyam . taduktaṃ—padāni hi svaṃ svamarthamabhidhāya nivṛttavyāpārāṇi . athedānīmavagatāḥ padārthā eva vākyārthamavagamayanti śā. bhā. 1-1-25 iti ..

2.2.182

atrāpyabhidhīyate—na padārthebhyo vākyārthāvagatiḥ, api tu vākyādeva . tathā cāyaṃ vākyārtha iti prasiddhiḥ, na padārthārtha iti . yathā hi kālpanikavarṇasamūhātmakaṃ padaṃ padārthapratipattimādadhāti, tathā kālpanikapadasamūhātmakaṃ vākyaṃ vākyārthapratipattimādhāsyati ..

2.2.183

nanu ! padasamūhātmakaṃ vākyamanyannāsti, kintu padānyeva vākyam . padānāṃ ca svārthe caritārthatvāt na vākyārthasāmarthyamityuktam—naitadyuktam —padārthānāmapi caritārthatvāt . kva teṣāṃ caritārthatvam—svapratipatau ..

2.2.184

nanu ! padāni svapratipattau caritārthībhūya padārthapratipattimādadhati . punastānyeva kathaṃ vākyārthapratipattimādhāsyanti ? padārthāstu svāvagaterūrdhvaṃ na kvacitparatracaritārthā iti vākyārthabuddhervidhātāro bhavantu—naita devam—antyapadasyānyatra caritārthatvābhāvāt ..

2.2.185

antyapadameva pūrvapadasmaraṇopakṛtaṃ vākyamucyate . tadarthaśca pūrvapadārthaviśiṣṭo vākyārtha ityeke . tasmāt vākyādeva vākyārthapratyayaḥ ..

2.2.186

kintu—kimekasaṃskārasmaraṇena kāryadvayaṃ padāni vidadhāti vibhinna saṃskāreṇa vā ? iti—tatra kāryabhedāt kāraṇabhedānumānamiti prasiddha eṣa panthāḥ . eko'pyatīndriyaḥ saṃskāraḥ kāryāt kalpyate; bahavo'pi tata eva kalpayiṣyante, kāryasya bhinnatvāt ..

2.2.187

yadapi ciratirohitavarṇaprabandhānusandhānaṃ durghaṭamiti kathitaṃ—tadapi na cāru—kayācitkalpanayā varṇānāmiva padabuddhau, padānāmapi vākyabuddhāvupārohasaṃbhavāt . etaccānantaraṃ darśayiṣyate ..

2.2.188

yadapi vikalpitaṃ—yugapadvā krameṇa vā varṇāḥ padavākyārthapratyaye vyāpriyeran ? iti—tatrāpyucyate—yaugapadyaṃ tāvadanabhyupagamādeva pratyuktam . kramo'pyeṣāmīdṛśaḥ—yat prathamaṃ padārthamavagamayanti, tato vākyārtham . so'yaṃ tarhi padārthapūrvaka eva vākyārtha ukto bhavatīti cet—maivam—padārtho hi nāma prameyameva . na te pramāṇavarge nipatanti . na ca padārthavākyārthayoratyantaṃ bhedaḥ, yena tayoḥ dhūmāgnyoriva saṃbandhagrahaṇasāpekṣayoḥ tadanapekṣayorvā rūpadīpayoriva pratyāyyapratyāyakabhāvaḥ . na hi svaśarīra eva gamyagamakavācoyuktiḥ pravartate . kathaṃ bhavān svabhāvahetuvādino bauddhasya śiṣya iva nirvṛttaḥ ..

2.2.189

nanu ! sāmānye hi padaṃ vartate, viśeṣe ca vākyam . anyacca sāmānyam, anye ca viśeṣāḥ . yaduktaṃ—

2.2.190

sāmānyānyanyathāsiddheḥ viśeṣaṃ gamayanti hi

2.2.191

iti vyatireka eva pratyāyyapratyāyakayoḥ—ucyate—bāḍham ? astyayamiyān vyatirekaḥ . kintu viratavyāpāre cakṣuṣīva śabde, dhūmā divat prameyāt padārthāt agneriva vākyārthasyāvagamo nāsti . na hi padārthāḥ prameyībhūya dhūmavat punaḥ pramāṇībhavitumarhanti . kintu padānyeva tatpratipādanadvāreṇa vākyārthapratipattau paryavasyanti . kathamātmīyameva granthaṃ nāvabudhyante bhavantaḥ ! ślo-vā-vākya-340

2.2.192

vākyārthapratyaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyakam .
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam iti ..

2.2.193

avāntaravyāpāro hi na kārakasya pradhāne vyāpāre kārakatāṃ vyāhanti . padānāṃ hi dvayī śaktiḥ, abhidhātrī tātparyaśaktiśca . tatra abhidhātrī śaktireṣāṃ padārtheṣūpayuktā . tātparyaśaktiśca vākyārthe paryavasyatīti ..

2.2.194

bhāṣyakāro'pi padāni hi svaṃ svamarthamabhidhāya nivṛttavyāpārāṇi iti vadan abhidhāvyāpāra eva śakteḥ viratimāha, na tātparyaśakteḥ . abhidhāya nivṛttavyāpārāṇi padāni yadarthaparāṇi, tatrānivṛttavyāpārāṇyeva . evaṃ hi śābdatā vākyārthapratyayasya na hāsyate . sarvātmanā tu viratavyāpāre śabde, sā'vaśyaṃ hīyate . śabdāvagatimūlatvāttu śābdatve śrautratvamapi syāt, śrotrasya pāraṃparyeṇa tanmūlatvāt . śabde ca viratavyāpāre katamat tatpramāṇam, yasya vākyārthapratītiḥ phalamiti na vidmaḥ ..

2.2.195

na pratyakṣam, atīndriyatvādvākyārthasya . nānumānam, na cānumānameṣā dhīḥ ślo-vā-1-1-1-tro-232 ityādinā granthavistareṇa svayameva nirastatvāt . na śabdaḥ, nivṛttavyāpāratvāt ..

2.2.196

sāmānyānyanyathāsiddheḥ viśeṣaṃ gamayanti hi

2.2.197

iti nyāyāt . arthāpattiriti cet, kimidānīmarthāpattigamyo dharmaḥ ? na caitadyuktaṃ, iṣṭaṃ vā . tadidaṃ saptamaṃ pramāṇamavatarati pārārthyaṃ nāma . etaccāpi neṣṭam . ato na padārthanimittakaḥ vākyārthapratyayaḥ ..

2.2.198

yadapyuktaṃ—anvayavyatirekābhyāṃ padārthanimittakatvaṃ vākyārthasyāvagamyata iti—tatra padārthasaṃsargasvabhāvatvādvākyārthasya satyaṃ tatpūrvakatvamiṣyata eva vākyapratipatteḥ, na tu tajjanyatvaṃ, śabdavyāpārānuparamāt . mānase cāpacāre sati padānāmapi grahaṇaṃ nāstyeva, yataḥ kṣaṇāntare samāhitacetāḥ sa vakti nāhametadaśrauṣam, anyatra me mano'bhūt, punarbrūhi iti . itarathā hi padāni smṛtvā tadarthamevāvagacchet, na punaḥ pṛcchet . tasmāt padānāṃ grahaṇameva tatra vākyārthāvagame nimittam ..

First 198 of 530 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (8)