Pramāṇa · Search · About · API

Shribhashya 5: prathamapādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 5

Language
Sanskrit

prathamapādaḥ

5.1

1
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cenna anyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt || 1 ||

5.1-2

1
prathamādhyāye pratyakṣādipramāṇagocarādacetanāt tatsaṃsṛṣṭāttadviyuktācca cetanāt arthāntarabhūtaṃ nirastanikhilāvidyādyapuruṣārthagandhaṃ anantajñānānandaikatānaṃ aparimitodāraguṇasāgaraṃ nikhila-jagadekakāraṇaṃ sarvāntarātmabhūtaṃ brahma vedāntavedyamityuktam |
anantaramasyārthasya sambhāvanīyasamastaprakāradurdharṣaṇatvapratipādanāya dvitīyo'dhyāya ārabhyate | prathamaṃ

5.1-3

1
tāvat kapilasmṛtivirodhādvedāntānāṃ atatparatvamāśaṅkaya tannirākriyate | kathaṃ smṛtivirodhācchruteranyaparatvam ? uktaṃ hi "virodhe tvanapekṣyaṃ syāt’ iti śrutiviruddhāyāḥ smṛteranādaraṇīyatvam | satyam, "audumbarīṃ spṛṣṭvo-dgāyet’ ityādiṣu svata evārthaniścayasambhavāt tadviruddhā smṛtiranādaraṇīyaiva; iha tu vedāntavedyatattvasya duravabo-dhatvena paramarṣipraṇītasmṛtivirodhe sati ayamartha iti niścayāt yogāsmṛtyā śruteratatparatvopapādanamaviruddham |

5.1-4

1
etaduktaṃ bhavati - prācīnabhāgoditanikhilābhyudayasādhanabhūtāgnihotradarśapūrṇamāsajyotiṣṭomādikarmāṇi yathāvada-bhyupagacchatā śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam’ ityādivākyairāptatvena saṅkīrtitena paramarṣiṇā kapilena paramaniḥśreyasatatsādhanāvabodhitvena upanibaddhasmṛtyupabṛṃhaṇena vinā alpaśrutairmandamatibhiḥ vedāntārtha-niścayāyogāt yathāśrutārthagrahaṇe cāptapraṇītāyāssāṅkhayasmṛteḥ sakalāyā eva anavakāśaprasaṅgācca smṛtiprasiddha evārtho vedāntavedya iti balādabhyupagamanīyamiti | na ca vācyaṃ manvādismṛtīnāṃ brahmaikakāraṇatvavādinīnāmevaṃ-satyanavakāśatvadoṣaprasaṅga iti; dharmapratipādanaparaprācīnabhāgopabṛṃhaṇa eva sāvakāśatvāt | asyāstu kṛtsnāyā-stattvapratipādanaparatvāttathānabhyupagame niravakāśatvameva syāt | tadidamāśaṅkate - smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cediti |
tatrottaram-nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāditi | anyā hi manvādismṛtayo brahmaikakāraṇatāṃ vadanti; yathāha manuḥ - "āsīdidaṃ tamobhūtam’ ityārabhya "tataḥ svayambhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam | mahābhūtādivṛttaujāḥ |

5.1-5

1
"prādurāsīttamonudaḥ’ "so'bhidhyāya śarīrātsvāt sisṛkṣuvirvidhāḥ prajāḥ | apa eva sasarjādau tāsu vīryamapā

5.1-6

1
-sṛjat’iti | bhagavadgītāsu ca "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā’ "ahaṃ sarvasya prabhavo mattassarvaṃ pravartate’ iti ca | mahābhārate "kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi pitāmaha’ iti pṛṣṭa āha "nārāyaṇo jaganmūrtiranantātmā sanātanaḥ’ iti | tathā "tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama’ iti, "avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkriye sampralīyate’ iti ca | āha ca bhagavānparāśaraḥ "viṣṇossakāśādudbhūtaṃ jagattatraiva ca sthitam, sthitisaṃyamakartāsau jagato'sya jagacca saḥ’ iti | āha cāpastambaḥ "pūḥ prāṇinaḥ sarva eva

5.1-7

1
guhāśayasya ahanyamānasya vikalmaṣasya’ ityārabhya "tasmātkāyāḥ prabhavanti sarve sa mūlaṃ śāśvatikassa nityaḥ’ iti | yadi kapilasmṛtyā vedāntavākyārthavyavasthā syāt, tadaitāsāṃ sarvāsāṃ smṛtīnāmanavakāśatvarūpā mahān doṣaḥ prasajyeta | ayamarthaḥ-yadyapi vedāntavākyānām atikrāntapratyakṣādisakaletarapramāṇasambhāvanābhūmi-bhūtārthapratipādanaparatvāt tattadarthavaiśadyāyālpaśrutānāṃ tadarthānusāriṇīnāmāptatamapraṇītānāṃ bahvīnāṃ smṛtīnāṃ tadupabṛṃhaṇāya pravṛttānāmanavakāśatvaṃ mā
prasāṅkṣīditi śrutiviruddhārthā kapilasmṛtirupekṣaṇīyā | upabṛṃhaṇaṃ ca śrutipratipannārthaviśadīkaraṇam; tacca viruddhārthayā smṛtyā na śakyate kartum | na caitāsāṃ smṛtīnāṃ prācīnabhā-goditadharmāṃśaviśadīkaraṇena sāvakāśatvam; parabrahmabhūtaparamapuruṣārādhanatvena dharmānvidadhatīnāmetāsāmārādhya bhūtaparamapuruṣapratipādanābhāve sati tadārādhanabhūtadharmapratipādanāsambhavāt | tathā hi paramapuruṣārādhanarūpatā sarveṣāṃ karmaṇāṃ smaryate "yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam | svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ’ "dhyāyennārāyaṇaṃ devaṃ snānādiṣu ca karmasu | brahmalokamavāpnoti na cehāvartate punaḥ "yaissvakarmaparairnātha

5.1-8

1
narairārādhito bhavān | te tarantyakhilāmetāṃ māyāmātmavimuktaye’ iti | na caihikāmuṣmikasāṃsārikaphalasā-dhanakarmapratipādanenatāsāṃ sāvakāśatvam; yatasteṣāmapi karmaṇāṃ paramapuruṣārādhanatvameva svarūpam; yathoktaṃ "ye'pyanyadevatābhaktatā yajante śraddhayā'nvitāḥ | te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam | ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca | na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavantite’ iti; tathā "yajñaistvamijyase nityaṃ sarvadeva-mayācyuta | havyakavyabhugekastvaṃ pitṛdevasva-rūpadhṛk’ iti | yaduktaṃ "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam’ iti kapilasyāptatayā saṅkīrtanāttatsmṛtyanusāreṇa vedāntārthavya-vastāpanaṃ nyāyyamiti; tadasat, bṛhaspateḥ śrutismṛtiṣu sarveṣāmatiśa-yitajñānānāṃ nidarśanatvena saṅkīrtanāttatpra-ṇītena lokāyatena śrutyarthavyavasthāpanaprasakteriti |

5.1-9

2
atha syāt, kapilasya svayogamahimnā vastuyāthātmyopalabdhestatsmṛtyanusāreṇa vedāntārtho vyavasthāpa-yitavya iti; ata uttaraṃ paṭhati -

5.1-10

2
itareṣāṃ cānupalabdheḥ || 2 ||

5.1-11

2
caśabdastuśabdārthaścoditāśaṅkānivṛttyarthaḥ | itareṣām-manvādīnāṃ bahūnāṃ svayogamahimasākṣātkṛta-parāvaratattvayāthātmyānāṃ nikhilajagadbheṣajabhūtasvavākyatayā "yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam’ iti śrutiprasi-ddhānāṃ kapiladṛṣṭaprakāreṇa tattvānupalabdheḥ śrutiviruddhākapilopalabdhirbhrāntimūleti na tayā yathoktā vedāntārtha-ścālayituṃ śakya iti siddham || iti smṛtyadhikaraṇam ||

5.1-12

3
etena yogaḥ pratyuktaḥ || 3 ||

5.1-13

3
etena kāpilasmṛtinirākaraṇena yogasmṛtirapi pratyuktā | kā punaratrādhikāśaṅkā, yannirākaraṇāya nyāyātideśaḥ, yogasmṛtāvapīśvarābhyupagamānmokṣasādhanatayā vedāntavihitayogasya cābhi-dhānāt vakturhiraṇyagarbhasya sarvavedāntapravartanādhikṛtatvācca tatsmṛtyā vedāntopabṛṃhaṇaṃ nyāyyamiti |
parihārastu-abrahmātmakapradhānakāraṇavādānnimittakāraṇamātreśvarābhyupagamāt dhyānātmakasya yogasya dhyeyaikanirūpaṇīyasya dhyeyabhūtayorātmeśvarayorbrahmātmakatvajagadupādānatādisavarkalyāṇaguṇātmakatvaviraheṇā-vaidikatvādvakturhiraṇyagarbhasyāpi kṣetrajñabhūtasya kadācidrajastamo'bhibhavasambhavācca yogasmṛtirapi tatpraṇīta-rajastamomūlapurāṇavadbhrāntimūleti na tayā vedāntopabṛṃhaṇaṃ nyāyyamiti || iti yogapratyuktayadhikaraṇam ||

5.1-14

4
na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt || 4 ||

5.1-15

4
punarapi smṛtivirodhavādī tarkamavalambamānaḥ pratyavatiṣṭhate-yatsāṅkhayasmṛtinirākaraṇena jagato brahmakāryatvamuktam,tannopapadyate; asya pratyakṣādibhiracetanatvenāśuddhatvenānīśvaratvena duḥkhātmakatvena copalabhyamānasya cidacidātmakasya jagataḥ bhavadabhyupetātsarvajñātsarveśvarāddheyapratyanīkādānandaikatānādbrahmaṇo vilakṣaṇatvāt | na kevalaṃ pratyakṣādibhireva jagato vailakṣaṇyamupalabhyate, śabdācca tathātvam-vilakṣaṇatvam upala-bhyate "vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca’ "evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe arpitāḥ’ samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'gnīśayā śocati muhyamānaḥ’ "anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvāt’ ityādibhiḥ | kāryasya hi jagato'cetanatvaduḥkhitvādayo nirddiśyante | yaddhi yatkāryam, tattasmādavilakṣaṇam, yathā mṛtsuvarṇādikāryaṃ ghaṭa-rucakādi; ato brahmavilakṣaṇasyāsya jagatastatkāryatvaṃ na sambhavatīti sāṅkhayasmṛtyanurodhena kāryasalakṣaṇaṃ pradhā-nameva kāraṇaṃ bhavitumarhati | avaśyaṃ ca śāstrasyānanyāpekṣasyātīndriyārthagocaratvepi tarko'nusaraṇīyaḥ, yatassa-rveṣāṃ pramāṇānāṃ kvacit kvacidviṣaye tarkānugṛhītānāmevārthaniścayahetutvam | tarko hi nāma arthasvabhāvaviṣayeṇa
3.adhikaraṇam
na tāvatsarvadharmasārūpyam, kāryakāraṇabhāvānupapatteḥ | na hi mṛtpiṇḍakāryeṣu ghaṭaśarāvādiṣu piṇḍatvādyanuvṛtti-rdṛśyate | atha yena kenaciddharmeṇa sārūpyam, tajjagadbrahmaṇorapi sattādilakṣaṇaṃ sambhavati | taducyate; yena sva-bhāvena kāraṇabhūtaṃ vastu vastvantarādyvāvṛttaṃ tasya svabhāvasya tatkārye'pyanuvṛttiḥ kāryasya kāraṇasālakṣaṇyam, yena hyākāreṇa mṛdādibhyo hiraṇyaṃ vyāvartate, tadākārānuvṛttistatkāryeṣu kuṇḍalādiṣu dṛśyate | brahma ca heyapratyanīka-jñānānandaiśvaryasvabhāvam, jagacca tatpratyanīkasvabhāvamiti na tadupādānam | nanu ca vailakṣaṇyepi kāryakāraṇabhāvo dṛśyate, yathā cetanātpuruṣādacetanāni keśanakhadantalomāni jāyante, yathā cācetanādgomayāccetano vṛściko jāyate; cetanāccorṇanābheracetanastantuḥ, naitadevam, yatastatrāpyacetanāṃśa eva kāryakāraṇabhāvaḥ |

5.1-16

5
atha syāt- acetanatvenābhimatānāmapi caitanyayogaḥ śrutiṣu śrāvyate "taṃ pṛthivyabravīt’ "āpo vā akāmayanta’ "te heme prāṇā ahaṃśreyase vivadamānā brahmāṇaṃ jagmuḥ’ iti nadīsamudraparvatādīnāmapi cetanatvaṃ paurāṇikā ātiṣṭhante, ato na vailakṣaṇyamiti | ata uttaraṃ paṭhati -

5.1-17

5
abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām || 5 ||

5.1-18

5
tuśabdaścoditāśaṅkānivṛttyarthaḥ, pṛthivyādyabhimāninyo devatāḥ "taṃ pṛthivyabravīt’ ityādiṣu pṛthivyā-diśabdairvyapadiśyante | kutaḥ ? viśeṣānugatibhyām viśeṣaḥ viśeṣaṇam, devatāśabdena viśeṣya pṛthivyādayo'-bhidhīyante, "hantāhamimāstisro devatāḥ’ iti tejo'bannāni devatāśabdena viśeṣyante "sarvā ha vai devatā
ahaṃśreyase vivadamānāḥ’ "te devāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā’ iti ca; anugatiḥ-anupraveśaḥ | "agnirvāgbhūtvā

5.1-19

5
mukhaṃ prāviśat ādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśat vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat’ ityādinā vāgādya-bhimānitvenāgnyādīnāmanupraveśaḥ śrūyate ato jagato'cetanatvena vilakṣaṇatvādbrahmakāryatvānupapattestarkānugṛhī-tasmṛtyanurodhena jagataḥ pradhānopādānatvaṃ vedāntaiḥ pratipādyate iti || 5 ||

5.1-20

6
evaṃ prāpte'bhidhīyate -

5.1-21

6
dṛśyate tu || 6 ||

5.1-22

6
tuśabdātpakṣo viparivartate; yaduktaṃ jagato brahmavilakṣaṇatvena brahmopādānatvaṃ na sambhavatīti | tadayuktam, vilakṣaṇayorapi kāryakāraṇabhāvadarśanāt | dṛśyate hi mākṣikādervilakṣaṇasya krimyādestasmādutpattiḥ | nanūkta-macetanāṃśa eva kāyarkāraṇabhāvāttatra sālakṣaṇyam | satyamuktam, na tāvatā kāyarkāraṇayorbhavadabhimatasālakṣa-ṇyasiddhiḥ, yathākathañcitsālakṣaṇye sarvasya sarvasālakṣaṇyena sarvasmātsarvotpattiprasaṅgabhayādvastuno vastvantarā-dyvāvṛttihetubhūtasyākārasyānuvṛttissālakṣaṇyaṃ bhavatā'bhyupetam, sa tu niyamomākṣikādibhyaḥ krimyādyutpattau na dṛśyata iti brahmavilakṣaṇyasyāpi jagato brahmakāryatvaṃ nānupapannam | na hi mṛddhiraṇyaghaṭamakuṭādiṣviva vastvanta-ravyāvṛttihetubhūta asādhāraṇākārānuvṛttiḥ mākṣikagomayakrimivṛścikādiṣu dṛśyate || 6 ||

5.1-23

7
asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt || 7 ||

5.1-24

7
yadi kāryabhūtājjagataḥ kāraṇabhūtaṃ brahma vilakṣaṇam tarhi kāyarkāraṇayordravyāntaratvena kāraṇe parasmin brahmaṇi kāryaṃ jaganna vidyata ityasata eva jagata utpattiḥ prasajyata iti cet,-naitadevam; kāryakāraṇayoḥ sāla-kṣaṇyaniyamapratiṣedhamātrameva hi pūrvasūtre'bhipretam, na tu kāraṇātkāryasya dravyāntaratvam, kāraṇabhūtaṃ brahmaiva svasmādvilakṣaṇajagadākāreṇa pariṇamata ityetattu na parityaktam, krimimākṣikayorapi hi sati ca vailakṣaṇye

5.1-25

8
kuṇḍalahiraṇyayoriva dravyaikyamastyeva || atra codayati -

5.1-26

8
apītau tadvatprasaṅgādasasañjasam || 8 ||

5.1-27

8
apītāvityapītipūrvakasṛṣṭayādeḥ pradarśanārtham, "sadeva somyedamagra āsīt’ ātmā vā idameka evāgra āsīt’ ityādiṣu apyayāvasthopadeśapūrvakatvadarśanātsṛṣṭayādeḥ | yadi kāryakāraṇayordravyaikyamabhyupetam tadā kāryasya jagato brahmaṇi apyayasṛṣṭayādiṣu satsu brahmaṇa eva tattadavasthānvaya iti kāryagatāssarva evāpuruṣārthā brahmaṇi prasajyeran, suvarṇa iva kuṇḍalagatā viśeṣāḥ | tataśca vedāntavākyaṃ sarvamasamañjasaṃ syāt, "yassarva-jñassarvavit’ "apahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ’ "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate’ "tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvāt’ "anīśayā śocati muhyamānaḥ’ ityekasminneva
vastunyeṣāṃ parasparaviruddhānāṃ prasakteḥ | athocyeta -cidacidvastuśarīrakasya parasyaiva brahmaṇaḥ kāryakāraṇabhāvā-ccharīrabhūtacidacidvastugatatvācca doṣāṇāma, na śarīriṇi brahmaṇi kāryāvasthe kāraṇāvasthe ca prasaṅga iti | tadayuktam, jagadbrahmaṇoḥ śarīraśarīribhāvasyaivāsambhavāt; sambhave ca brahmaṇi śarīrasambandhanibandhanadoṣā-ṇāmanivāryatvāt; na hi cidacidvastunorbahmaṇaḥ śarīratvaṃ sambhavati, śarīraṃ hi nāma karmaphalarūpasukhaduḥkha-

5.1-28

8
bhogasādhanabhūtendriyāśrayaḥ pañcavṛttiprāṇādhīnadhāraṇaḥ pṛthivyādibhūtasaṅghātaviśeṣaḥ, tathāvidhasyaiva lokavedayoḥ śarīratvaprasiddheḥ, paramātmanaśca "apahatapāpmā vijaraḥ’ "anaśnannanyo abhicākaśīti apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa ṛṇotyakarṇaḥ’ "aprāṇo hyamanāḥ’ ityādibhiḥ karmatatphalabhogayorabhāvādindriyādhīna-bhogatvābhāvātprāṇavattvābhāvācca na taṃ prati cetanācetanayośśarīratvam | na cācetanavyaṣṭirūpatṛṇakāṣṭhādīnāṃ samaṣṭirūpasya bhūtasūkṣmasya cendriyāśrayatvādi sambhavati | bhūtasūkṣmasya pṛthivyādisaṅghātatvaṃ ca na vidyate | ceta-nasya tu jñānaikākārasya sarvametanna sambhavatīti natarāṃ śarīratvasambhavaḥ | na ca bhogāyatanatvaṃ śarīratvamiti śarī-ratvasambhavaḥ, bhogāyataneṣu veśmādiṣu śarīratvāprasiddheḥ | yatra vartamānasyaiva
sukhaduḥkhopabhogaḥ, tadeva bhogāyata-namiti cenna; parakāyapraveśajanmasukhaduḥkhopabhogāyatanasya parakāyasya praviṣṭaśarīratvāprasiddheḥ, īśvarasya tu svata-ssiddhanityaniratiśayānandasya bhogaṃ prati cidacitorāyatanatvaniyamo na sambhavati; etena bhogasādhanamātrasya śarīratvaṃ pratyuktam | atha matam-yadicchādhīnasvarūpasthitipravṛtti yat tattasya śarīramiti, sarvasyeśvarecchādhīna-svarūpasthitipravṛttitveneśvaraśarīratvaṃ sambhavatīti; tadapi na sādhīyaḥ, śarīratayā prasiddheṣu tattaccetanecchāyatta-svarūpatvābhāvāt | rugṇaśarīrasya tadicchādhīna pravṛttitvābhāvāt mṛtaśarīrasya tadāyattasthititvābhāvācca, sālabhañjikādiṣu cetanecchādhīnasvarūpasthitipravṛttiṣu taccharīratvāprasiddheśca, cetanasya nityasyeśvarecchāyatta-svarūpatvābhāvācca na taccharīratvasambhavaḥ | na ca yadyekaniyāmyaṃ yadekadhāryaṃ yasyaikaśeṣabhūtam, tattasya śarīramiti vācyam; kriyādiṣu vyabhicārāt | "aśarīraṃ śarīreṣu’ "apāṇipādo javano grahītā’ ityādibhiśca īśvarasya

5.1-29

8
śarīrābhāvaḥ pratipādyate,ato jagadbrahmaṇoḥ śarīraśarīribhāvasyāsambhavāttatsambhave ca brahmaṇi doṣaprasaṅgādbrahmakāraṇavāde vedāntavākyā-nāmasāmañjasyamiti ||

5.1-30

9
atrottaram -

5.1-31

9
na tu dṛṣṭāntabhāvāt || 9 ||

5.1-32

9
naivamasāmañjasyam-ekāsyaivāvasthādvayānvayepi guṇadoṣavyavasthiterdṛṣṭāntasya vidyamānatvāt | tuśa-bdo'tra heyasambandhagandhasyāsambhāvanīyatāṃ dyotayati | etaduktaṃ bhavati; cidacidvastuśarīratayā tadātmabhūtasya parasya brahmaṇaḥ saṅkocavikāsātmakakāryakāraṇabhāvāvasthādvayānvaye'pi na kaścidvirodhaḥ, yataḥ saṅkocavikāsau
parabrahmaśarīrabhūtacidacidvastugatau | śarīragatāstu doṣāḥ nātmani prasajyante, ātmagatāśca guṇā na śarīre; yathā devamanuṣyādīnāṃ saśarīrāṇāṃ kṣetrajñānāṃ śarīragatā bālatvayuvatvasthaviratvādayo nātmani sambadhyante; ātma-gatāśca jñānasukhādayo na śarīre | atha ca "devo jāto manuṣyo jātaḥ’ tathā sa eva bālo yuvā sthaviraśca’ iti vyapadeśaśca mukhyaḥ, bhūtasūkṣmaśarīrasyaiva kṣetrajñasya devamanuṣyādibhāva iti "tadantarapratipattau’ iti vakṣyata iti | yatpunaruktaṃ-cidacidātmakasya jagataḥ sthūlasya sūkṣmasya ca paramātmānaṃ prati śarīrabhāvo nopapadyata iti; tat anākalitasamyaṅnyāyānugṛhītavedāntavākyaguṇasya svamatiparikalpitakurtakavijṛmbhitam; sarva eva hi vedā-ntaḥ sthūlasya sūkṣmasya cetanasyācetanasya samastasya ca paramātmānaṃ prati śarīratvaṃ śrāvayanti; vājasaneyake tāva-tkāṇvaśākhāyāṃ mādhyandinaśākhāyāṃ cāntaryāmibrāhmaṇe "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan yasya pṛthivī śarīram’ ityārabhya pṛthivyādisamastamacidvastu "yo vijñāno tiṣṭhan...yasya vijñānaṃ śarīram’ "ya ātmani tiṣṭhan...yasyātmā śarīram’ iti cetanaṃ ca pṛthakpṛthaṅnirdiśya tasya tasya paramātmaśarīratvamabhidhīyate | suvālopaniṣadi ca "yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yasya pṛthivī śarīram’ ityārabhya tadvadeva cidacitossarvāvasthayoḥ paramātmaśarīratvama-bhidhāya "eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ’ iti tasya sarvabhūtāni pratyātmatvama-

5.1-33

9
bhidhīyate | smaranti ca "jagatsarvaṃ śarīraṃ te’ "yadambu vaiṣṇavaḥ kāyaḥ’ "tatsarvaṃ vai harestanuḥ’ "tāni sarvāṇi tadvapuḥ’ "so'bhidhyāya śarīrātsvāt’ ityādi | bhūtasūkṣmātsvāccharīrādityarthaḥ | loke ca śarīraśabdo ghaṭādi-śabdavadekākāradravyaniyatavṛttibhanāsāditaḥ krimikīṭapataṅgasarpanarapaśu prabhṛtiṣvatyantavilakṣaṇākāreṣu dravyeṣu agauṇaḥ prayujyamāno dṛśyate | tena tasya pravṛttinimitta vyavasthāpanaṃ sarvaprayogānuguṇyenaiva kāryam | tvaduktañca "karmaphala bhogahetuḥ’ ityādikaṃ pravṛttinimitta lakṣaṇaṃ na sarvaprayogānuguṇam | yathokteṣu īśvaraśarīratayā abhihi-teṣu pṛthivyādiṣu avyāpteḥ | kiñca īśvarasya icchāvigraheṣu muktānāṃ ca "sa ekadhā bhavati’ ityādi vākyāvagateṣu vigraheṣu tallakṣaṇaṃ avyāptam karmaphalayoga nimittatvābhāvātteṣām | paramapuruṣecchāvigrahācca na pṛthivyādi bhūtasa-ṅghāta viśeṣāḥ | "na bhūtasaṅghasaṃsthāno deho'sya paramātmanaḥ’ iti smṛteḥ | ato bhūtasaṅghātarūpatvaṃ ca śarīrasyā-vyāptam, pañcavṛttiprāṇādhīnadhāraṇatvaṃ ca sthāvaraśarīreṣvavyāptam | sthāvareṣu hi prāṇasadbhāve'pi tasya pañcadhā avasthāya śarīrasyadhārakatvenāvasthānaṃ nāsti | ahalyādīnāṃ karmanimittaśilākāṣṭhādiśarīreṣvindriyāśrayatvaṃ ca sukhaduḥkhahetutvaṃ cāvyāptam; ato tasya cetanasya yaddravyaṃ sarvātmanā svārthe niyantuṃ dhārayituṃ ca śakyaṃ taccheṣatai-kasvarūpa ca tattasya śarīramiti śarīralakṣaṇamāstheyam | rugṇaśarīrādiṣu niyamanādyadarśanaṃ vidyamānāyā eva

5.1-34

9
niyamanaśakteḥpratibandhakṛtam, agnyādeḥ śaktipratibandhādauṣṇyādyadarśanavat | mṛtaśarīraṃ ca cetanaviyogasamaya eva viśaritu-mārabdham, kṣaṇāntare ca viśīryate | pūrvaṃ śarīratayā parikḷptasaṅghātaikadeśatvena ca tatra śarīratvavyavahāraḥ, ataḥ sarvaṃparamapuruṣeṇa sarvātmanā svārthe niyāmyaṃ dhārya taccheṣataikasvarūpamiti sarvaṃ cetanācetanaṃ tasya śarīram | "aśarīraṃ śarīreṣu’ ityādi ca karmanimittaśarīrapratiṣedhaparam, yathoktasarvaśarīratvaśravaṇāt, uparitanādhikaraṇeṣu caitadupapādayiṣyate | "apītau tadvatprasaṅgādasamañjasam’ "na tu dṛṣṭāntabhāvāt’ iti sūtradvayena "itaravyapadeśāt’ ityadhikaraṇasiddho'rthaḥ smāritaḥ ||

5.1-35

10
svapakṣadoṣācca || 10 ||

5.1-36

10
na kevalaṃ brahmakāraṇavādasya nirdoṣatayaitatsamāśrayaṇam; pradhānakāraṇavādasya duṣṭatvācca tatparityajyai-tadeva samāśrayaṇīyam | pradhānakāraṇavāde hi jagatpravṛttirnopapadyate | tatra hi nirvikārasya cinmātraikarasasya puru-ṣasya prakṛtisannidhānena prakṛtidharmādhyāsanibandhanā jagatpravṛttiḥ | nirvikārasya cinmātrarūpasya prakṛtidharmādh-yāsahetubhūtaṃ prakṛtisannidhānaṃ kiṃrūpamiti vivecanīyam | kiṃ prakṛteḥ sadbhāva eva, uta tadgataḥ kaścidvikāraḥ, atha puruṣagata eva kaścidvikāraḥ | na tāvatpuruṣagataḥ, anabhyupagamāt | nāpi prakṛtervikāraḥ, tasyādhyāsakāryatayā-'bhyupetasyādhyāsahetutvāsambhavāt; sadbhāvamātrasya sannidhānatve muktasyāpyadhyāsaprasaṅga iti tvatpakṣe jaga-

5.1-37

10
tpravṛttirnopapadyate | ayamarthaḥ sāṅkhayapakṣapratikṣepasamaye "abhyupagame'pyarthābhāvāt’ ityādinā prapañcayiṣyate ||

5.1-38

11
tarkāpratiṣṭhānādapi || 11 ||

5.1-39

11
tarkasyāpratiṣṭhitatvādapi śrutimūlo brahmakāraṇavāda eva samāśrayaṇīyaḥ, na pradhānakāraṇavādaḥ | śākyo-lūkyākṣapādakṣapaṇakapilapatañjalitarkāṇāmanyonyavyāghātāttarkasyāpratiṣṭhitatvaṃ gamyate ||

5.1-40

12
anyathā'numeyamiti cedevamapyanirmokṣaprasaṅgaḥ || 12 ||

5.1-41

12
idānīṃ vidyamānānāṃ śākyādīnāṃ tarkānuddūṣyānyathā pradhānakāraṇavādamatikrāntatadupadarśitadūṣaṇatve-nānumāsyāmaha iti cet, evamapi puruṣabuddhimūlatarkaikāvalambanasya tathaiva deśāntarakālāntareṣu tvadadhikakuta-rkakuśalapuruṣotprekṣitatarkadūṣyatvasambhāvanayā tarkāpratiṣṭhānadoṣādanirmokṣo durvāraḥ, ato'tīndriye'rthe śāstrameva pramāṇam, tadupabṛṃhaṇāyaiva tarka upādeyaḥ, tathā cāha "ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā | yastarkāṇānu-sandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ’ iti | vedākhyaśāstrāvirodhinetyarthaḥ | ato vedavirodhitvena vedārthaviśadīkaraṇarūpa-

5.1-42

12
vedopabṛṃhaṇatarkopādānāya sāṅkhayasmṛtirnādaraṇīyā | || vilakṣaṇatvādhikaraṇaṃ samāptam ||

5.1-43

13
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ || 13 ||

5.1-44

13
śiṣṭāḥ-pariśiṣṭāḥ, na vidyate vedaparigraho yeṣāmityaparigrahāḥ; śiṣṭāścāparigrahāśca śiṣṭāparigrahāḥ | etena vedāparigṛhītasāṅkhayapakṣakṣapaṇena pariśiṣṭāśca vedāparigṛhītāḥ kaṇabhakṣākṣapādakṣapaṇakabhi-kṣupakṣāḥ kṣapitā veditavyāḥ | paramāṇukāraṇavāde'mīṣāṃ sarveṣāṃ saṃvādātkāraṇavastuviṣayasya tarkasyāpratiṣṭhitatvaṃ

5.1-45

13
na śakyate vaktumityadhikāśaṅkā | tāvanmātrasaṃvāde'pi tarkamūlatvāviśeṣātparamāṇusvarūpe'pi śūnyātmakatvā-śūnyātmakatva-jñānātmakatvārthātmakatva-kṣaṇikatvanityatvaikāntatvānekāntatva-satyāsatyātmakatvādivisaṃvā-dadarśanācca apratiṣṭhitatvameveti parihāraḥ ||

5.1-46

14
bhoktrāpatteravibhāgaścet syāllokavat || 14 ||

5.1-47

14
punarapi sāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhate-yaduktaṃ sthūlasūkṣmacidacidvastuśarīrasya parasya brahmaṇaḥ kāryakāraṇarūpatvājjīvabrahmaṇoḥ svabhāvavibhāga upapadyata iti; sa tu vibhāgo na sambhavati, brahmaṇaḥ saśarīratve

5.1-48

14
tasya bhoktṛtvāpatteḥ, saśarīratve jīvasyeveśvarasyāpi saśarīratvaprayuktasukhaduḥkhayorbhoktṛtvasyāvarjanīyatvāt | nanu ca "sambhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt’ ityatreśvarasya bhogaprasaṅgaparihāra uktaḥ, naivam, tatra hyupāsyatayā hṛdayāya-tane sannihitasya śarīrāntarvartitvamātreṇa bhogaprasaṅgo na vidyata ityuktam, iha tu jīvavadbrahmaṇo'pi saśarīratve tadvadeva sukhaduḥkhayorbhoktṛtvaprasaṅgo durvāra ityucyate; dṛśyate hi saśarīrāṇāṃ jīvānāṃ śarīragatabālatvasthaviratvā-diviākārāsambhave'pi śarīradhātusāmyavaiṣamyanimittasukhaduḥkhayogaḥ | śrutiśca "na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpri-yayorapahatirasti | aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ’ iti | ataḥ saśarīrabrahmakāraṇavāde jīveśvarasvabhā-vavibhāgāsambhavāt kevalabrahmakāraṇavāde mṛtsuvarṇādivajjagadgatāpuruṣārthādisarvaviśeṣāśrayatvaprasaṅgācca pradhāna-kāraṇavāda eva jyāyāniti cet -
atrottaram-syāllokavaditi | syādeva vibhāgo jīveśvarasvabhāvayoḥ, nahi jīvasya śarīradhātusāmyavaiṣa-myanimittaṃ sukhaduḥkhayorbhoktṛtvaṃ saśarīratvakṛtam, api tu puṇyapāparūpakarmakṛtam | "na ha vai saśarīrasya’ ityapi karmārabdhadehaviṣayam, "sa ekadhā bhavati tridhā bhavati’ "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati’ "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ’ iti karmabandhavinirmuktasyāvirbhūtasvarūpasya saśarīrasyaivāpuruṣārthagandhābhāvāt | apahatapāpma-nastu paramātmanaḥ sthūlasūkṣmarūpakṛtsnajagaccharīratve'pi karmasambandhagandho nāstīti natarāmapuruṣārthagandhaprasaṅgaḥ | lokavat-yathā loke rājaśāsanānuvartināṃ tadativartināṃ ca rājānugrahanigrahakṛtasukhaduḥkhayoge'pi na śarīritva-mātreṇa śāsake rājñyapi śāsanānuvṛttyativṛttinimittasukhaduḥkhayorbhoktṛtvaprasaṅgaḥ | yathāha dramiḍabhāṣyakāraḥ "yathā loke rājā pracuradandaśūke ghore'narthasaṅkaṭe'pi pradeśe varttamāno vyajanādyavadhūtadeho doṣairna spṛśyate, abhipretāṃśca lokān paripālati bhogāṃśca gandhādīnaviśvajanopabhogyān dhārayati, tathā'sau lokeśvaro bhramatsvasāmarthya-

5.1-49

14
cāmaro doṣairna spṛśyate, rakṣati ca lokān brahmalokādīn bhogāṃścāviśvajanopabhogyān dhārayati’ iti | mṛtsu-varṇādivadbrahmasvarūpapariṇāmastu naivābhyupagamyate, avikāratvanirdoṣādiśruteḥ | yattu parairbrahmakāraṇavāde bhoktṛ-bhogyavibhāgābhāvamāśaṅkaya samudraphenataraṅgadṛṣṭāntena vibhāgapratipādanaparaṃ sūtraṃ vyākhyātam, tadayuktam; antarbhā-vitaśaktayavidyopādhikādbrahmaṇassṛṣṭimabhyupagacchatāmevamākṣepaparihārayorasaṅgatatvāt | kāraṇāntargataśaktayavi-dyopādhyupahitasya bhoktṛtvādupādheśca bhogyatvāt | vilakṣaṇayostayoḥ parasparabhāvāpattirhi na sambhavati, svarū-papariṇāmastu tairapi nābhyupeyate "na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt’ iti kṣetrajñānāṃ tadgatakamarṇāṃ cānādi-tvapratipādanāt | svarūpapariṇāmābhyupagame'pi bhoktṛbhogyāvibhāgāśaṅkā kasyacidapi na jāyate mṛtsuvarṇādi-pariṇāmarūpaghaṭaśarāvakaṭakamukuṭādivibhāgavadbhoktṛbhogyavibhāgopapatteḥ | svarūpapariṇāme ca brahmaṇa eva bhoktṛ-bhogyatvāpattiriti punarapyasāmañjasyameva | ||iti bhoktrāpattyadhikaraṇam ||

5.1-50

15
tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ || 15 ||

5.1-51

15
"asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt’ ityādiṣu kāraṇabhūtādbrahmaṇaḥ kāryabhūtasya jagato-'nanyatvamabhyupagamya brahmaṇo jagatkāraṇatvamupapāditam, idānīṃ tadevānanyatvamākṣipya samādhīyate | tatra

5.1-52

15
kāṇādāḥ prāhuḥ-na kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ sambhavati, vilakṣaṇabuddhibodhyatvāt, na khalu tantupaṭamṛtpiṇḍa-ghaṭādiṣu kāyarkāraṇaviṣayā buddhirekarūpā | śabdabhedācca, na hi tantavaḥ paṭa ityucyante, paṭo vā tantava iti |

5.1-53

15
kāryabhedācca, na hi mṛtpiṇḍenodakamāhriyate ghaṭena vā kuḍyaṃ nirmīyate | kālabhedācca, pūrvakālañca kāraṇam, apara-kālaṃ ca kāryam | ākārabhedācca, piṇḍākāraṃ kāraṇam, kāryaṃ ca pṛthubudhnodarākāram, tathā satyāmeva mṛdi ghaṭo naṣṭa iti vyavahriyate | saṅkhayābhedaśca dṛśyate bahavastantavaḥ ekaśca paṭaḥ | kārakavyāpāravaiyarthyañca, kāraṇameva cetkāryaṃ kiṃ kārakavyāpārasādhyaṃ syāt ? satyapi kārye kāryopayogitayā kārakavyāpāreṇa bhavitavyaṃ cet, sarvadā kārakavyāpāreṇa noparantavyam | sarvasya sarvadā sattvena nityānityavibhāgaśca na syāt | atha kāryaṃ sadeva pūrva-manabhivyaktaṃ kārakavyāpāreṇābhivyajyate, ataḥ kārakavyāpārārthavattvaṃ nityānityavibhāgaścocyate, tadasat; abhivyakterabhivyaktayantarāpekṣatve'navasthānāt, anapekṣatve kāryasya nityopalabdhiprasaṅgāt, tadutpattyabhyupagame cāsatkāryavādaprasaṅgāt | kiñca kārakavyāpārasyābhivyañjakatve ghaṭārthena kārakavyāpāreṇa karakāderapyabhivyaktiḥ prasajyate, sampratipannābhivyañjakabhāveṣu dīpādiṣvabhivyaṅgayaviśeṣaniyamādarśanāt; na hi ghaṭārthamāropitaḥ pradīpaḥ karakādīnnābhivyanakti, ato'sataḥ kāryasyotpattihetutvenaiva kārakavyāpārārthavattvam, ataśca satkāryavādā-siddhiḥ | na ca niyatakāraṇopādānaṃ sata eva kāryatvaṃ sādhayati, kāraṇaśaktiniyamādeva tadupapatteḥ | nanvasat kāryavādino'pi kārakavyāpāro nopapadyate, prāgutpatteḥ kāryasyāsattvāt, kāryādanyatra kārakavyāpāreṇa bhavita-vyam; tatrānyatvāviśeṣāttantugatakārakavyāpāreṇa ghaṭotpattirapi prasajyate, naivam; yatkāryotpādanaśaktaṃ yatkāra-ṇam tadgatakārakavyāpāreṇa tatkāryotpattisiddheḥ | atrāhuḥ-kāraṇādananyatkāryam, na hi paramārthataḥ kāraṇavyati-riktaṃ kāryaṃ nāma vastvasti; avidyānibandhanatvātsakalakāryatadyvavahārayoḥ, ato yathā kāraṇabhūtāt mṛddra-vyādghaṭādiṣu vikāreṣupalabhyamānādyvatiriktaṃ ghaṭaśarāvādikāryaṃ vyavahāramātrālambanaṃ mithyā, kāraṇabhūtaṃ mṛddravya-

5.1-54

15
meva satyam tathā nirviśeṣasanmātrāt kāraṇabhūtādbrahmaṇo'nyo'haṅkārādivyavahārālambanaḥ kṛtsnaḥ prapañco mithyā, kāraṇabhūtaṃ sanmātraṃ brahmaiva satyam; tasmātkāraṇavyatiriktaṃ kāryaṃ nāstīti kāraṇādananyatkāryam | na ca vācyaṃ śukti-kārajatādīnāmiva ghaṭādikāryāṇāmasatyatvāprasiddherdṛṣṭāntānupapattiriti; yatastatrāpi yuktayā mṛddravyamā-trameva satyatayā vyavasthāpyate, tadatiriktaṃ tu yuktayā bādhyate, kā punaratra yuktiḥ, mṛddravyamātrasyānuvarttamānatvaṃ tadatiriktasya ca vyāvartamānatvam | rajjusarpādiṣu hyanuvarttamānasyādhiṣṭhānabhūtasya rajjvādessatyatā vyāvarttamānasya ca sarpabhūdalanāmbudhārāderasatyatā dṛṣṭā tathā'nuvarttamānamadhiṣṭhānabhūtaṃ mṛddravyameva satyam vyāvarttamānāstu ghaṭaśarā-vādayo'satyabhūtāḥ | kiñca sata ātmano vināśābhāvādasataśca śaśaviṣāṇāderupalabddhayabhāvādupalabdhivināśa-yogi kāryaṃ sadasadbhayemanirvacanīyamiti gamyate | anirvacanīyaṃ ca śuktikārajatādivanmṛṣaiva | tasya cānirva-canīyatvaṃ pratītibādhābhyāṃ siddham | kiñca kāryamutpādayanmṛdādikāraṇadravyaṃ kimavikṛtameva kāryamutpādayati ? uta kiñcanaviśeṣamāpannam ? na tāvadavikṛtamutpādayati sarvadotpādakatvaprasaṅgāt | nāpi viśeṣāntaramāpannam, viśeṣāntarāpatterapi viśentarāpattipūrvakatvena bhavitavyam tasyā api tathetyanavasthānāt | avikṛtameva deśa-

5.1-55

15
kālanimittaviśeṣasambandhaṃ kāryamutpādayatīti cenna; deśādiviśeṣasambandho'pi hyavikṛtasya viśeṣāntaramā-pannasya ca pūvarvanna sambhavati | na ca vācyam mṛtsuvarṇadugdhādibhyo ghaṭarucakadadhyādīnāmutpattirdṛśyate; śukti-kārajatādivat deśakālādipratipannopādhau bādhaśca na dṛśyate, ataḥ pratītiśaraṇānāṃ kāraṇātkāryotpattirava-śyāśrayaṇīyeti; vikalpāsahatvāt-kiṃ hemādimātrameva svastikāderārambhakam, uta rucakādi, atha rucakā-dyāśrayo hemādiḥ ? na tāvaddhemādimātramārambhakam; hemavyatiriktasya kāryasyābhāvāt, svātmānaṃ pratyātmana ārambhakatvāsambhavācca | hemavyatiriktaṃ svastikaṃ dṛśyata iti cet-na, hemavyatiriktaṃ tat, hemapratyabhijñānā-ttadatiriktavastvantarānupalabdheśca | buddhiśabdāntarādibhirvastvantaratvaṃ sādhitamiti cenna, anirūpitavastvava-lambanānāṃ buddhiśabdāntarādīnāṃ śuktikārajataśabdabuddhayādivat bhrāntimūlatvena vastvantarasadbhāvasyāsādhaka-tvāt | nāpi rucakādi svastikāderārambhakam, svastike hi rucakaṃ paṭa iva tantavo bhavatāpi nopalabhyate | nāpi rucakāśrayabhūtaṃ hema, rucakāśrayākāreṇa hemnaḥ svastike'nupalabdheḥ, ato mṛdādikāraṇātiriktasya kārya-syāsatyatvadarśanādbrahmavyatiriktaṃ kṛtsnaṃ jagatkāryatvena mithyābhūtam, tadidaṃ brahmavyatiriktamithyātvasukhaprati-pattaye kālpanikamṛdādisatyatvamāśritya kāryasyāsatyatvaṃ pratipāditam | paramārthatastu mṛtsuvarṇādikāraṇamapi ghaṭarucakādikāryavanmithyābhūtam, brahmakāryatvāviśeṣāt | "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyam’ "neha nānāsti kiñcana’ "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati’ "yatra hi dvaitamiva bhavati taditaraṃ itaraṃ paśyati’ "yatra tvasya savarmātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet’ "indro māyābhiḥ pururūpa īyate’ ityevamevādibhiḥ śrutibhiśca brahmavya-

5.1-56

15
tiriktasya mithyātvamavagamyate | na cāgamāvagatārthasya pratyakṣavirodhaḥ śaṅkanīyaḥ | yathoktaprakāreṇa kāryasya sarvasya mithyātvāvagamāt pratyakṣasya sanmātraviṣayatvācca, virodhe satyapyasambhāvitadoṣasya caramabhāvinaḥ sva-rūpasadbhāvādau pratyakṣādyapekṣatve'pi pramitau nirākāṅkṣasya niravakāśasya śāstrasya balīyastvāt; ataḥ kāraṇabhū-tādbrahmaṇo'nyatsarvaṃ mithyā | na ca prapañcamithyātvena jīvamithyātvamāśaṅkanīyam, brahmaṇa eva jīvabhāvāt | brahmaiva hi sarvaśarīreṣu jīvamāvamanubhavati, "anena jīvenātmanā'nupraviśya’ "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ’ "eko devo bahudhā niviṣṭaḥ’ "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate’ "nānyo'tostiṃ draṣṭā’ ityevamādibhyaḥ | nanvekameva brahma sarvaśarīreṣu jīvabhāvamanubhavatīti cet "pāde me vedanā śirasi me sukham’ itivatsarvaśarīreṣu sukhaduḥkhaprati-sandhānaṃ syāt, jīveśvarabaddhamuktaśiṣyācāryajñatvājñatvādivyavasthā ca na syāt | atra kecidadvitīyatvaṃ brahmaṇo-'bhyupayanta evaivaṃ samādadhate-ekasyaiva brahmaṇaḥ pratibimbabhūtānāṃ jīvānāṃ sukhitvaduḥkhitvādaya ekasyaiva mukhasya pratibimbānāṃ maṇikṛpāṇadarparṇādiṣūpalabhyamānānāmalpatvamahattvamalinatvavimalatvādivattattadupādhivaśādyvava-sthāpyante | nanu "anena jīvenātmanā'nupraviśya’ ityādiśruterna jīvā brahmaṇo bhidyanta ityuktam satyaṃ paramā-rthataḥ, kālpanikaṃ tu bhedamāśrityeyaṃ vyavasthocyate | kasya punaḥ kalpanā ? na tāvadbrahmaṇaḥ, tasya pariśuddhajñānā- tmanaḥ kalpanāśūnyatvāt | nāpi jīvānām, itaretarāśrayatvaprasaṅgāt, kalpanādhīno hi jīva bhāvaḥ, jīvāśrayā ca kalpaneti | naitadevam, avidyājīvabhāvayorbījāṅkuranyāyenānāditvāt | kiñca prāsādanigaraṇādivadupapanna-

5.1-57

15
taikaveṣāyāṃ avastubhūtāyāmavidyāyāṃ netaretarāśrayatvādayo vastudoṣā anavakḷptimāvahanti | vastuto brahmāvya-tiriktānāṃ jīvānāṃ svato viśuddhatve'pi kṛpāṇādigatamukhapratibimbaśyāmatādivat aupādhikāśuddhisambhavāda-vidyāśrayatvopapatteḥ kālpanikatvopapattiḥ | pratibimbagataśyāmatādivajjīvagatāśuddhirapi bhrāntireva, anya-thā'nirmmokṣatvaprasaṅgāt | jīvānāṃ bhramasya pravāhānāditvānna taddheturanveṣaṇīya iti | tadetadaviditādvaitayā thātmyānāṃ bhedavādaśraddhālujanasabahumānāvalokanalipsāvijṛmbhitam | tathā hi; jīvasyākalpitasvābhāvika-rūpeṇāvidyāśrayatve brahmaṇa evāvidyāśrayatvamuktaṃ syāt | tadatiriktena tasmin kalpitenākāreṇāvidyāśrayatve jaḍasyāvidyāśrayatvamuktaṃ syāt | na khalvadvaitavādinastadubhayavyatiriktamākāramabhyupagacchanti | kalpitākāra-viśiṣṭena svarūpeṇaivāvidyāśrayatvamiti cet, tanna | svarūpasya akhaṇḍaikarasasyāvidyāmantareṇa viśiṣṭarūpatva-siddheḥ, avidyāśrayākāra eva hi nirūpyate | kiñca bandhamokṣādivyavasthāsiddhayarthaṃ hi jīvājñānavādāśrayaṇam,

5.1-58

15
sā tu vyavasthā jīvājñānapakṣe'pi na sidhyati | avidyāvināśa eva hi mokṣaḥ, tatraikasmin mukte avidyāvinā-śāditare'pi vimucyeran | anyasyāmuktatvādavidyā tiṣṭhatīti cet tarhyekasyāpyamuktiḥ syāt, avidyāyā avi-naṣṭatvāt | pratijīvamavidyābhedaḥ kalpyate, tatra yasyāvidyā vinaṣṭā sa mokṣyate, yasya tvavinaṣṭā sa vatsyata iti cet-tanna; pratijīvamiti jīvabhedamāśritya brūṣe, sa jīvabhedaḥ kiṃ svābhāvikaḥ utāvidyākalpitaḥ ? na tāvat-svābhāvikaḥ, anabhyupagamāt bhedasiddhayarthasya cāvidyākalpanasya vyarthatvāt | athāvidyākalpitaḥ tatreyaṃ jīva-bhedakalpikā'vidyā kiṃ brahmaṇaḥ, uta jīvānām ? brahmaṇa iti cet āgato'si madīyaṃ mārgam | atha jīvānāṃ kimasyā jīvabhedakḷptisiddhayarthatāṃ vismarasi | atha pratijīvaṃ baddhamuktavyavasthāsiddhayarthaṃ yāḥ avidyāḥ kalpyante tābhireva jīvabhedo'pīti manuṣe, jīvabhedasiddhau tāssiddhayanti tāsu siddhāsu jīvabhedasiddhiritītareta-rāśrayatvam | na cātra bījāṅkuranyāyaḥ siddhayati, bījāṅkureṣu hyanyadanyadbījamanyasyānyasyāṅkurasyotpādakam, iha tu yābhiravidyābhirye jīvāḥ kalpyante tānevāśritya tāsāṃ siddhirityaśakanīyatā | atha bījāṅkuranyāyena pūrvapūrva-jīvāśrayābhiravidyābhiruttarottarajīvakalpanāṃ manyase, tathā sati jīvānāṃ bhaṅguratvamakṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśā-diprasaṅgaśca; ata eva brahmaṇaḥ pūrvapūrvajīvāśrayābhiravidyābhiruttarottarajīvabhāvakalpanamityapi nirastam | avidyāpravāhe'bhyupagamyamāne tattatkalpitajīvabhāvasyāpi tadvatpravāhānāditā syāt | na dhruvarūpatā, āmo-

5.1-59

15
kṣācca jīvasya dhruvatvamiṣṭaṃ na siddhayet | yaccoktaṃ avidyāyā avasturūpatvenānupapannataikaveṣāyā netaretarāśraya-tvādayo vastudoṣā anavakḷptimāvahantīti, tathā sati muktān paraṃ ca brahmāśrayedavidyā; śuddhavidyāsvarūpa-tvādaśuddhirūpā na tatra prasajatīti cet kimupapattyanuvarttinyavidyā ? evaṃ tarhyuktābhirupapattibhirjjīvānapi nāśra-yet | kiñca jīvāśrayāyā avidyāyāstattvajñānodayānnāśe sati jīvo naśyedvā, na vā ? yadi naśyetsvarūpo-cchittilakṣaṇo mokṣaḥ syāt; no cedavidyānāśepyanirmokṣaḥ, brahmasvarūpavyatiriktajīvatvāvasthānāt |
yaccoktaṃ maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣūpalabhyamānamukhamalinatvavimalatvādivacchuddhayaśuddhayādivyavasthopapattiriti | tatredaṃ vimarśanīyam; alpatvamalinatvādaya aupādhikā doṣāḥ kadā naśyeyuriti | kṛpāṇādyupādhyapagama iti cet kiṃ tadālpatvādyāśrayaḥ pratibimbaṃ tiṣṭhati vā, na vā ? tiṣṭhatīti cet tatsthānīyasya jīvasyāpi sthitatvāda-nirmokṣaprasaṅgaḥ | naśyati cet tadvadeva jīvanāśātsvarūpocchittilakṣaṇo mokṣaḥ syāt | kiñca yasya hyapuruṣārtha-rūpadoṣapratibhāsaḥ tasya taducchedaḥ puruṣārthaḥ | tatra kimaupādhikadoṣapratibhāso bimbasthānīyasya brahmaṇaḥ,uta pratibimbasthānīyasya jīvasya, utānyasya kasyacit ? ādyayoḥ kalpayordṛṣṭānto'yaṃ na saṅgacchate, mukhasya mukha-pratibimbasya cālpatvādidoṣapratibhāsaśūnyatvāt, na hi mukhaṃ tatpratibimbaṃ vā cetayate, brahmaṇo doṣapratibhāse brahmāvidyāprasaṅgaśca | tṛtīyo'pi kalpo na kalpate jīvabrahmavyatiriktasya draṣṭurabhāvāt | kiñca avidyākalpyasya jīvasya kalpakaḥ ka iti nirūpaṇīyam | na tāvadavidyā, acetanatvāt | nāpi jīvaḥ, ātmāśrayadoṣaprasaṅgāt, śuktikārajatādivadavidyākalpyatvācca jīvabhāvasya, brahmaiva kalpakamiti cet brahmājñānamevāyatam | kiñca brahmājñānānabhyupagame kiṃ brahma jīvān paśyati vā na vā ? na paśyati cet īkṣāpūrvikā vicitrasṛṣṭirnāmarūpavyā-karaṇamityādi brahmaṇo na syāt | atha paśyati, akhaṇḍaikarasaṃ brahma nāvidyāmantareṇa jīvān paśyatīti brahmājñāna-prasaṅgaḥ, ata eva māyā'vidyāvibhāgavādopi nirastaḥ, ajñānamantareṇa hi māyino'pi brahmaṇo

5.1-60

15
jīvadarśitvaṃ na syāt | na ca māyāvī parānadṛṣṭvā mohayitumalam | nāpi māyā māyāvino darśanasādhanam, dṛṣṭeṣu pareṣu tanmoha-nasādhanamātratvāttasyāḥ | atha brahmaṇo māyā tasya jīvadarśitvaṃ kurvatī jīvamohanasya heturiti manyase tarhi pariśuddhasyākhaṇḍaikarasasvaprakāśasya brahmaṇaḥparadarśanaṃ kuvartī māyā, māyā'paraparyāyā avidyaiva syāt | atha matam viparītadarśanaheturavidyā, māyā tu mithyābhūtaṃ brahmavyatiriktaṃ mithyātvenaiva darśayantī na brahmaṇo vipa-rītadarśanahetuḥ, atastasyā nāvidyātvamiti | naivam, candraikatve jñāyamāne dvicandradarśanahetorapyavidyātvāt | yadi ca brahma mithyātvenaiva svavyatiriktaṃ jānāti, na tarhi tanmohayati | na hyanunmatto mithyātvena jñātān moha-yitumīhate | athāpururṣāthā'paramārthadarśanaheturavidyā, māyā tu brahmaṇo nāpuruṣārthadarśanahetuḥ, ato'syā nāvidyātvāmiti matam | tanna; dvicandrajñānasya duḥkhahetutvābhāvenāpuruṣārthatvābhāve'pi taddheturavidyaiva, tannirasane ca prayasyanti; yadi ca nāpu-ruṣārthadarśanakarīmāyā, tarhyanucchedyatayā nityā brahmasvarūpānubandhinī syāt | astu ko doṣa iti cet, dvaitadarśanameva doṣaḥ | "yatra hi dvaitamiva bhavati yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet’ ityādyadvaitaśrutayaḥ prakupyeyuḥ | paramārthaviṣayā advaitaśrutayaḥ, māyāyāstvaparamārthatvādavirodha iti cet, aparicchinnānandaikasvarūpasya brahmaṇaḥ aparamārthabhūtamāyādarśanaṃ tadvattā ca avidyāmantareṇa nopapadyate | kiñca aparamārthabhūtayā nityayā māyayā kiṃ prayojanaṃ brahmaṇaḥ ? jīvamohanamiti cet; apuruṣārthena mohanena kiṃ prayojanam ? krīḍeti cet, aparicchinnānandasya kiṃ krīḍayā ? paripūrṇabhogānāmeva krīḍā puruṣārthatvena loke

5.1-61

15
dṛṣṭeti cet; naivamihopapadyate | na hyaparamārthabhūtaiḥ krīḍopakaraṇairaparamārthatayā pratibhāsamānairniṣpannayā'paramārtha-bhūtayā krīḍayā aparamārthabhūtena ca tatpratibhāsenānunmattānāṃ krīḍāraso niṣpadyate | māyāśrayatayābhimatabrahmavya-tirekeṇāvidyāśrayasya jīvasya kalpanā'sambhavaśca pūrvavadeva draṣṭavyaḥ, ato brahmaivānādyavidyāśabalaṃ svagatanānātvaṃ paśyatītyadvitīyatvaṃ brahmaṇo'bhyupayadbhirabhyupetavyam |
yattu bandhamokṣavyavasthā nopapadyata iti, na tadbrahmājñānavādinaścodyam, ekasyaiva brahmaṇo'jñasya svājñānani-vṛttyā mokṣyamāṇatvāt baddhamuktādivyavasthāyā evābhāvāt vyavahriyamāṇāyāśca baddhamuktaśiṣyācāryādivyava-sthāyāḥ kālpanikatvātsvapnadarśina iva caikasyaivāvidyayā sarvakalpanopapatteḥ, svapnadṛśā hyekena dṛṣṭāḥ śiṣyācā-ryādayaḥ tadavidyākalpitā eva; ata eva bahvavidyākalpanamapi na yuktimat | pāramārthikī bandhamokṣa vyavasthā svaparavyavasthā ca jīvājñānavādināpi nābhyupeyate | apāramārthikī tvekasyaivāvidyayopapadyate, prayogaścabandha-mokṣavyavasthāḥ svaparavyavasthāśca svāvidyākalpitāḥ, apāramārthikatvāt, svapnadṛṣṭavyavasthāvaditi | śarīrānta-rāṇyapi mayaivātmavanti, śarīratvāt, etaccharīravat | śarīrāntarāṇyapi madavidyākalpitāni śarīratvāt kārya-tvāt jaḍatvāt kalpitatvādvā, etaccharīravat | vivādādhyāsitaṃ cetanajātamahameva, cetanatvāt, yadanahaṃ tadace-tanaṃ dṛṣṭam, yathā ghaṭaḥ, ataḥ svaparavibhāgo baddhamuktaśiṣyācāryādivyavasthāścaikasyāvidyākalpitāḥ | dvaitavā-dināpi baddhamuktavyavasthādurupapādā; atītānāṃ kalpānāmānantyādekaikasmin kalpe ekaikamuktāvapi sarveṣāṃ mokṣasambhavādamuktānupapatteḥ | anantatvādātmanāmamuktāśca santīti cet, kimidamanantatvam ? asaṅkhayeyatva-miti cenna; bhūyastvādalpajñairasaṅkhayeyatvepīśvarasya sarvajñasya saṅkhayeyā eva | tasyāpyaśakyatve sarvajñatvaṃ na syāt;

5.1-62

15
ātmanā nissaṅkhayatvādīśvarasyāvidyamānasaṅkhayāvedanābhāvo nāsāvarjñyamāvahatīti cet, bhinnatve saṅkhayāvi-dhuratvaṃ nopapadyate | ātmanaḥ saṅkhayāvantaḥ, bhinnatvāt; māṣasarṣapaghaṭapaṭādidivat | bhinnatve cātmānaṃ ghaṭādi-vajjaḍatvamanātmatvaṃ kṣayitvaṃ ca prasajyate | brahmaṇaścānantatvaṃ na syāt | anantatvaṃ nāma-paricchedarahitatvam | bhedavāde ca vastvantarādvilakṣaṇatvena brahmaṇo vastutaḥ paricchedarahitatvaṃ na śakyate vaktum, vastvantarabhāva eva hi vastutaḥ paricchedaḥ | vastutaḥ paricchinnasya deśataḥ kālataścāparicchinnatvaṃ na yujyate, vastvantarādvilakṣaṇatvena vastutaḥ paricchinnā eva ghaṭādayo deśataḥ kālataśca paricchinnā hi dṛṣṭāḥ, tathā sarve cetanāḥ brahma ca vastutaḥ paricchinnāḥ deśakālābhyāmapi paricchidyante | evañca "satyaṃ jñānamanantam’ ityādibhissarvaprakāraparicchedarahitatvaṃ vadadbhirvirodhaḥ | utpattivināśādayaśca jīvānāṃ brahmaṇaśca prasajyeran, kālapariccheda eva hyutpattivināśabhāgitvaṃ, ataḥ ekasyaivāparicchinnasya brahmaṇo'vidyāvijṛmbhitaṃ brahmādistambaparyantaṃ kṛtsnaṃ jagat; sukhaduḥkhapratisandhāna-vyavasthādayo'pi svāpnavyavasthāvadavidyāsvābhāvyādupapadyante; tasmādekameva nityamuktasvaprakāśasvabhāvamanādya-vidyāvaśājjagadākāreṇa vivartata iti paramārthato brahmavyatiriktābhāvāttadananyatvaṃ jagata iti |
atrocyate-nirviśeṣasvaprakāśamātraṃ brahmānādyavidyātirohitasvasvarūpaṃ svagatanānātvaṃ paśyatītyetat prakāśasvarūpasya niraṃśasya prakāśanivṛttirūpatirodhāne svarūpanāśaprasaṅgena tirodhānāsambhavādibhyaḥ sakala- pramāṇaviruddhaṃ svavacanaviruddhaṃ ceti pūrvamevoktam | yatpunaruktaṃ kāraṇavyatiriktaṃ kāryaṃ yuktibādhitatvena śukti-kārajatādivadbhrama iti, tadayuktam; yukterabhāvāt | yattvanuvarttamānasya kāraṇamātrasya satyatvaṃ vyāvartamānānāṃ

5.1-63

15
ghaṭaśarāvādikāryāṇāmasatyatvamiti; tadapyanyatra dṛṣṭasyānyatra vyāvartamānatā na bādhiketyādibhiḥ pūrvameva parihṛtam | yaccopalabhyamānatvavināśitvābhyāṃ sadasadanirvacanīyatvena kāryasya mṛṣātvamiti, tadasat; upa-labdhivināśayogo hi na mithyātvaṃ sādhayati, kintvanityatvam, yaddeśakālasambandhitayā tadupalabdhaṃ taddeśa-kālasambandhitayā bādhitatvameva hi tasya mithyātve hetuḥ, deśāntarakālāntarasambandhitayopalabdhasyānyadeśa-kālasambandhitvena bādhitvaṃ deśāntarakālāntaravyāptimātraṃ sādhayati; na tu mithyātvam | pratiyogaśca ghaṭā-dikāryaṃ satyam, deśakālādipratipannopādhāvabādhitatvāt, ātmavat | yaccoktaṃ-kāraṇasvarūpādavikṛtādvi-kṛtācca kāryotpattirna sambhavatīti, tadasat; deśakālādisahakārisamavahitātkāraṇātkāryotpattisambhavāt | tatsamavadhānaṃ ca vikṛtasyāvikṛtasya ca na sambhavatīti yaduktaṃ, tadayuktam; pūrvamakṛtasyaiva kālādisamavadhāna-sambhavāt | avikṛtatvāviśeṣātpūrvamapi deśakālādisamavadhānaṃ prasajyata iti cenna; deśakālādisamavadhānasya kāraṇāntarāyattasyaitadāyattatvābhāvāt; ato deśakālādisamavadhānarūpaviśeṣamāpannaṃ kāraṇaṃ kāryamutpādayatīti na kiñcidavahīnam | kāraṇasya ca kāryaṃ pratyārambhakatvamabādhitaṃ dṛśyamānaṃ na kenāpi prakāreṇāpahnotuṃ śakyate | yattu hemādimātrasya rucakādikāryasyaitadāśrayasya vā hemāderārambhakatvaṃ na samabhavatīti, tadayuktam; hemādimātra-

5.1-64

15
syaiva yathoktaparikarayuktasyārambhakatvasambhavāt | na cārambhakahemavyatiriktaṃ kāryaṃ na dṛśyata iti vaktuṃ śakyam,
hemātiriktasya svastikasya darśanāt buddhiśabdāntarādibhirvastvantarasya sādhitatvācca | na cāyaṃ śuktikārajatā-divadbhramaḥ, utpattivināśayorantarāla upalabhyamānasya taddeśakālasambandhitayā bādhādarśanāt | na cāsyā upala-bdherbādhikā kācidapi yuktirdṛśyate, prāganupalabdhasvastikopalabdhivelāyāmapi hemapratyabhijñā svastikāśrayatayā hemno'pyanuvṛtteraviruddhā, śrutibhistu prapañcamithyātvasādhanaṃ pūrvameva nirastam | yaccānyadatra pratyakṣāvirodhādi prativaktavyaṃ tadapi sarvaṃ pūrvameva sūktam | yaccoktam-ekenātmanā sarvāṇi śarīrāṇyātmavantīti, tasasat; eka-syaiva sarvaśarīraprayuktasukhaduḥkhapratisandhānaprasaṅgāt | saubhariprabhṛtiṣu hyātmaikatvenā'nekaśarīraprayuktasukhādi-pratisandhānamekasya dṛśyate | na cāhamarthasya jñātṛtvāttadbhedātpratisandhānābhāvo nātmabhedāditi vaktuṃ śakyam;

5.1-65

15
ātmā jñātaiva, sa cāhamartha eva, antaḥkaraṇabhūtastvahaṅkāro jaḍatvātkaraṇatvācca śarīrendriyādivanna jñātetyu-
papāditatvāt | yacca śarīratvajaḍatva-kāryatvakalpitatvaiḥ sarvaśarīrāṇāmekasya avidyākalpitatvamuktam, tadapi
sarvaśarīrāṇāmavidyākalpitatvasyaivābhāvādayuktam | tadabhāvaścābādhitasya satyatopapādanāt | yacca cetanāda-nyasya jaḍatvadarśanātsarvacetanānāmananyatvamuktaṃ tadapi sukhaduḥkhavyavasthayā bhedopapādanādeva nirastam | yattu mayaivātmavanti madavidyākalpitānyahameva sarvaṃ cetanajātamityahamarthasyaikyamupapāditam tadajñātasvasiddhāntasya bhrāntijalpitam; ahaṃ tvamādyatharvilakṣaṇaṃ cinmātraṃ hyātmā tvanmate | kiñca nirviśeṣacinmātrātireki sarvaṃ mithyeti vadato mokṣārthaśravaṇādiprayatno niṣphalaḥ, avidyākāryatvāt; śuktikārājatādiṣu rajatādyupādānādi-prayatnavat | mokṣārthaprayatno'pi vyarthaḥ, kalpitācāryāyattajñānakāryatvāt śukaprahlādavāmadevādiprayatnavat | tattvamasyādivākyajanyajñānaṃ na bandhanivartakam, avidyākalpitavākyajanyatvātsvayamavidyātmakatvāt, avi-dyākalpitajñātrāśrayatvāt kalpitācāryāyattaśravaṇajanyatvādvā, svāpnabandhanivattarnavākyajanyajñānavat | kiñca nirviśeṣacinmātraṃ brahma mithyā, avidyākāryajñānagamyatvāt avidyākalpitajñātrāśrayajñānagamyatvāt avidyā-tmakajñānagamyatvādvā, yadevaṃ tattathā, yathā svāpnagandharvanagarādiḥ | na ca nirviśeṣacinmātraṃ brahma svayaṃ prakāśate, yena na pramāṇāntaramapekṣate | yattvātmasākṣikaṃ svayaṃ prakāśajñānaṃ dṛśyate, tattu jñeyaviśeṣasiddhirūpaṃ jñātṛgatameva dṛśyata iti pūrvamevoktam | yāni ca tasya nivirśeṣatvasādhakāni yauktikāni jñānānyupanyastāni tāni cāna-ntaroktairavidyākāryatvādityādibhiranumānairnirastāni | na ca nirviśeṣasya cinmātrasyājñānasākṣitvamahaṅkārādi-

5.1-66

15
jagadbhramaścopapadyate sākṣitvabhramādayo'pi hi jñātṛviśeṣagatā dṛṣṭāḥ, na jñaptimātragatāḥ, na ca tasya prakāśatvaṃ svāyattaprakāśatā vā sidhyati; prakāśo hi kasyacitpuruṣasya kañcanātharviśeṣaṃ pratisiddhirūpo dṛśyate, tata eva hi tasya svayamprakāśatopapadyate bhavadbhirapi | na cātādṛśasya nirviśeṣasya prakāśatā sambhavati |
yaḥ punaḥ svagoṣṭhīṣvaparamārthādapi paramātharkāryaṃ dṛśyata ityudghoṣaḥ so'pi, tāni kāryāṇi sarvāṇyabādhitaka-lpāni vyāvahārikasatyāni; vastutastvavidyātmakānyeveti svābhyupagamādeva nirastaḥ | asmābhirapi sarvatrapara-mārthādeva kāraṇātsarvakāryotpattimupapādayadbhiḥ pūrvameva nirastaḥ | na ca tvayaiṣāmanumānānāṃ śrutivirodho vaktuṃ śakyate, śruterapyavidyākāryatvenāvidyātmakatvena coktadṛṣṭāntebhyo viśeṣābhāvāt | yattu brahmaṇo'pāramārthikajñā-nagamyatve'pi paścāttanabādhādarśanādbrahma satyameveti, tadasat; duṣṭakāraṇajanyajñānagamyatve niścite sati paścāttana-bādhādarśanasyākiñcitkaratvāt | yathā śūnyameva tattvamiti vākyajanyajñānasya paścāttanabādhādarśane'pi doṣamūla-tvaniścayādeva tadarthasyāsatyatvam | kiñca "neha nānāsti kiñcana’ "vijñānamānandaṃ brahma’ iti vijñānamātrātiri-ktasya kṛtsnasya vastujātasya niṣedhakatvena sarvasmāt paratvātpaścāttanabādhādarśanamucyate, śūnyameva tattvamiti tasyāpyabhāvaṃ vadatastasmātparatvena paścāttanabādho dṛśyate | sarvaśūnyatvātirekiniṣedhāsambhavāttasyaiva paścāttana-bādhādarśanam; doṣamūlatvaṃ tu pratyakṣādīnāṃ vedāntajanmanaḥ sarvaśūnyajñānasyāpyaviśiṣṭam;
ataḥ sarvaṃ vijñānajātaṃ pāramārthika-jñātṛgatam; svayaṃ ca paramārthabhūtamarthaviśeṣasiddhirūpam; tatra kiñcit, jñānaṃ doṣamūlam; doṣaśca paramārthaḥ, kiñcicca nirdoṣaṃ pāramārthikasāmagrījanyamiti yāvannābhyupeyate, na tāvatsa-tyamithyārthavyavasthā,lokavyavahāraśca setsyati| lokavyavahāro hi pāramārthiko bhrāntirūpaśca pāramārthikajñātṛga-tārthaviśeṣasiddhirūpaprakāśapūrvakaḥ, nirviśeṣa-sanmātrasya tu pāramārthikasyā'pāramāthirkasya ca pratibhāsāderhetu-tvāsambhavāllokavyavahāro na sambhavati |

5.1-67

15
yacca tairniradhiṣṭhānabhramāsambhavāt sarvādhyāsādhiṣṭhānasya sanmātrasya pāramārthikatvamuktam, tadapi doṣadoṣā-śrayatvajñātṛtvajñānānāmapāramārthyepi bhramopapattivadadhiṣṭhānāpāramārthyepi bhramopapatternirastam | atha adhiṣṭhānāpā-ramārthye na kvacidbhramo dṛṣṭa iti sanmātrasya pāramārthikatvamavaśyāśrayaṇīyamiti manyase hanta tarhi doṣadoṣāśraya-tvajñātṛtvajñānānāmapāramārthye'pi na kvacidbhramo dṛṣṭa iti darśanānuguṇyena teṣāmapi pāramārthyamavaśyāśrayaṇīya-miti na kaścidviśeṣo'nyatra tatsaṃrambhāt | yattu bhedapakṣe'pyatītakalpānāmānantyātsarveṣāmātmanāṃ muktatvena ba-ddhāsambhavādbaddhamuktavyavasthā na sambhavatīti; tadātmānantyena parihṛtam | yattvātmanāṃ bhinnatve māṣasarṣapaghaṭapa-ṭādivatsaṅkhayāvattvamavarjjanīyamiti, tatra ghaṭādīnāmapyanantatvāt dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalassyāt, daśaghaṭāḥ sahasraṃ māṣā iti saṅkhayāvattvaṃ dṛśyata iti cet-satyam , tattu na ghaṭādisvarūpagatam, api tu deśakālādyupādhimadghaṭā-digatam, tādṛśaṃ tu saṅkhayāvattvamātmanāmabhyupagacchāmaḥ | na ca tāvatā sarvamuktiprasaṅgaḥ,ātmasvarūpānantyāt |

5.1-68

15
yattu ātmanāṃ bhinnatve ghaṭādivajjaḍatvānātmatvakṣayitvaprasaṅga iti, tadayuktam; ekajātīyānāṃ bhedasya tajjātī-yānāṃ jātyantarīyatvānāpādakatvāt | na hi ghaṭādīnāṃ bhedasteṣāṃ paṭatvamāpādayati |
yattu bhinnatve vastutaḥ paricchedāddeśakālābhyāmapi paricchedo brahmaṇaḥ prasajyata ityanantatvaṃ brahmaṇo na sidhya-tīti, tadayuktam; vastutaḥ paricchinnānāmapi deśakālaparicchedasya nyūnādhikabhāvenāniyamadarśanāt; deśakālasa-mbandheyattāyāḥ pramāṇāntarāyattanirṇayatvena brahmaṇaḥ sarvadeśakālasambandhasyāpi pramāṇāntarādāpatato virodhābhā-vāt | vastutaḥ paricchedamātrādapi sarvaprakāraparicchedarahitatvābhāvādānantyāsiddhiriti cet, tadbhavato'pyavidyā-vilakṣaṇatvaṃ brahmaṇo abhyupeyataḥ samānam; atassato'vidyāvilakṣaṇatvābhyupagamādbrahmaṇo'pi bhinnatvena bhedapra-yuktā doṣāssarve tavāpi prasajyeran | yadyavidyāvilakṣaṇatvaṃ nābhyupeyate; tarhyavidyātmakatvameva brahma syāt |

5.1-69

15
"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ iti lakṣaṇavākyamapi tata evāpātharkaṃ syāt | bhedatattvānabhyupagame hi svapakṣaparapakṣasā-dhanadūṣaṇādivivekābhāvātsarvamasamañjasaṃ syāt | ānantyaprasiddhiśca deśakālaparicchedarahitatvamātreṇa; na vastu-to'pi paricchedarahitatvena, tathāvidhasya śaśaviṣāṇāyamānasyānupalabdheḥ | bhedavādinastu sarvacidacidvastuśarīra-tvenabrahmaṇassarvaprakāratvātsvataḥ parato'pi paricchedo na vidyate | tadevaṃ kāraṇādbhinnasya kāyarsya satyatvādbrahma-kāryaṃ kṛtsnaṃ jagadbrahmaṇo'nyadeva |
iti prāpte pracakṣmahe - tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ | tasmāt-paramakāraṇādbrahmaṇaḥ, ananyatvaṃ jagataḥ ārambhaṇaśabdādibhyaḥ tadupapādayadbhayo'vagamyate | ārambhaṇaśabda ādiryeṣāṃ vākyānām, tānyārambhaṇaśabdā-dīni "vācārambhaṇaṃ vikāronāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam’ "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ, tadaikṣata

5.1-70

15
bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sūjata’ "anena jīvenātmanā'nupraviśya’ "sanmūlāssomyemāssarvāḥ prajāssadā-yatanāḥ satpratiṣṭhāḥ aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo’ ityetāni; prakaraṇāntarasthā-nyapyevañjātīyakānyatrābhipretāni | etāni hi vākyāni cidacidātmakasya jagataḥ parasmādbrahmaṇo'nanyatva-mupapādayanti | tathā hi-"stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam’ iti kṛtsnasya jagato brahmaikakāraṇatvam, kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ ca hṛdi nidhāya kāraṇabhūtabrahmavijñānena kāryabhū-tasya sarvasya vijñāne pratijñāte sati kṛtsnasya brahmaikakāraṇatāmajānatā śiṣṭeṇa "kathaṃ nu bhagavaḥsa ādeśaḥ’ itya-nyajñānenānyajñātatā'sambhavaṃ codito jagato brahmaikāraṇatāmupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāyarsyāna-nyatvaṃ tāvat "yathā somyekena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt’ iti darśayati | yathaikamṛtpiṇḍārabdhānāṃ ghaṭaśaravādīnāṃ tasmādanatiriktadravyatayā tajjñānena jñātatetyarthaḥ | atra kāṇādavādena kāraṇāt kāryasya dravyā-ntaratvamāśaṅkaya loka-pratītyaiva kāraṇātkāryasyānanyatāmupapādayati "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttike-tyeva satyam’ iti | ārabhyate ālabhyate spṛśyata ityārambhaṇam; "kṛtyalyuṭo bahulam’ iti karmāṇi lyuṭ | vācā-vākpūrvakeṇa vyavahāreṇa hetunetyarthaḥ | ghaṭenodakamāharetyādi vākpūrvako hyudakāharaṇādivyavahāraḥ, tasya

5.1-71

15
vyavahārasya siddhaye tenaiva mṛddravyeṇa pṛthubudhnodaratvādilakṣaṇo vikāraḥ-saṃsthānaviśeṣaḥ tatprayuktaṃ ca ghaṭa ityādi nāmadheyam, spṛśyate-uda-kāharaṇādivyavahāraviśeṣasiddhayarthaṃ mṛddravyameva saṃsthānāntaranāmadheyāntarabhāgbhavati | ato ghaṭādyapi mṛttike-tyeva satyam, mṛttikādravyamityeva satyam, pramāṇenopalabhyata ityarthaḥ, na tu dravyānta-ratvena; atastasyaiva mṛddhiraṇyāderdravyasya saṃsthānāntarabhāktavamātreṇa buddhiśabdāntarādaya upapadyante, yathekasyaiva devadattasyāvasthābhedaiḥ "bālo yuvā sthaviraḥ’ iti buddhiśabdāntarādayaḥ kāryaviśeṣāśca dṛśyante |
yaduktaṃ-satyāmeva mṛdi ghaṭo naṣṭa iti vyavahārātkāraṇādanyatkāyarmiti, tadutpattivināśādīnāṃ kāraṇabhūta-syaiva dravyasyāvasthāviśeṣatvābhyupagamādeva parihṛtam | tattadavasthasyaikasyaiva tasyaiva dravyasya te te śabdāstāni tāni ca kāryāṇīti yuktam | dravyasya tatta-davasthatvaṃ kārakavyāpārāyattamiti tasyārthavattvam | abhivyaktayanu-bandhīni codyāni tasyā anabhyupagamādeva parihṛtāni | utpattyabhyupagame'pi satkāryavādo na virudhyate; sata evotpatteḥ | vipratiṣiddhamidamabhidhīyate, pūrvameva sat, tadutpadyate ceti | ajñātotpattivināśayāthātmyasyedaṃ codyam; dravyasyottarottarasaṃsthānayogaḥ pūrva-pūrvasaṃsthānasaṃsthitasya vināśaḥ, svāvasthasya tūtpattiḥ, ataḥ sarvāvasthasya dravyasya sattvāt satkāryavādo na virudhyate | saṃsthānasyāsata utpattāvasatkāryavādaprasaṅga iti cet

First 71 of 134 passages. Read on

Linked texts (8)