Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 2.2.16

Nayamayūkhamālikā 2.2.16

Language
Sanskrit

Contents

2.2.16

aparigrahāccātyantamanapekṣā ||

2.2.16.p1

ānumānikapradhānakāraṇavādavat ānumānikaparamāṇukāraṇavādo'pi na yukta iti samarthitaiti dṛṣṭāntasaṅgatiḥ| īśvarānaṅgīkārāt cetanādhiṣṭhānābhāvena pradhānakāraṇavāde racanānupapattivat na paramāṇukāraṇavāde sā'sti| vaiśeṣikairīśvarasyāṅgīkṛtatvāt| ataeva pralayānupapattidoṣo'pi nāsti| sṛṣṭiprāpakaprāṇikarmaviśeṣopahitatvena sisṛkṣārūpāyā īśvarecchāyāstadānīmabhāvasya vaktuṃ śakytvāditi pratyudāharaṇasaṃgatiśca|| iyamiha paramāṇuvādināṃ prakriyā| pralīne jagati prāṇikarmonmeṣaviśeṣopadhānādīśvarasya icchāyāṃ sisṛkṣārūpāyāṃ satyāṃ niścaleṣu niravayaveṣu paramāṇuṣu ādyaṃ karmotpadyate| tena karmaṇā paramāṇudvayaṃ saṃyujyate| saṃyuktena paramāṇudvayena dvyaṇukamārabhyate| tribhirdvyaṇukaistryaṇukamityādikrameṇa sarvaṃ jagadutpadyata iti| tatra paramāṇūnāṃ niravayavatvaṃ tāvadayuktam| yathāṃgulidvayaṃ pratyekaṃ daśadiksambandhidaśapradeśāvacchinnaṃ parasparaṃ saṃślepyamāṇamekayā mahādiśā vidigdvayena cāvacchinnaiḥ pratyekaṃ tribhistribhiḥ pradeśaiḥ saṃśliṣyata ityevaṃ ṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyate, evaṃ paṭārambhakāstantavassaṃśleṣyamāṇāpṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyamānāḥ pratyekamasaṃyuktasaptapārśvayuktāssantaḥ svādhikaparimāṇaṃ paṭamārabhanta iti dṛṣṭam| evaṃ paramāṇavo'pi ṣaḍbhiḥ pārśvaissaṃyujyamānā eva pārimaṃḍalyākhyasvaparimāṇādhikaparimāṇamaṇutvahrasvasya dvyaṇukasya dvyaṇukānmahato dīrghasya tryaṇukasya ca pṛthimānupapatteḥ| naca vācyaṃ mābhūtparamāḥ ṇutaḥ prathimā dvyaṇukasya, dvyaṇukāt tryaṇukasya tu prathimā kāraṇabahutvādbhaviṣyatīti cenna| tathāsati paramāṇoḥ pārimāṇḍalyaṃ parimāṇaṃ dvyaṇukasyāṇutvahrasvatve iti vibhāgābhāvaprasaṅgāt| paramāṇudvayasaṃyogasya vyāpyavṛttitve dvyaṇukasyāpi parimaṇḍalatvāpatteḥ, dvyaṇukotpādakaṃ paramāṇvossaṃyogamabhyupagacchataḥ tenaiva tayoḥ pradeśasiddheśca| na hi paramāṇū saṃyujyamānau dvāvapi samānadeśau saṃtau tayoḥ pradeśasiddheśca| na hi paramāṇū saṃyujyamānau dvāvapi samānadeśau saṃtau saṃyujyete| mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhāt| ataḥ prākpratyagbhāvena, dakṣiṇottarabhāvena, urdhvādharabhāvena vā, bhinnadeśasthitau saṃyujyete ityeva vaktavyam| tathāsati yaddeśasthitaḥ paramāṇuḥ yena paramāṇvantareṇa saṃyujyate sataddeśānyadeśāvacchinnenāpi tena kiṃ saṃyoktumarhati, anarhatve vā kathaṃ tasmin pradeśabhedo na bhavedeti tvamevaṃ paribhāvaya| nanu paramāṇūnāṃ nivayavatve'pi tattaddigavacchedalabhyaḥ pradeśabhedo vaktuṃ śakya iti tata eva paramāṇudvayasaṃyogasya prādeśikatvaṃ dvyaṇuke parimāṇotkarṣaśca bhuviṣyatīti cenna- digviśeṣasaṃyogasyāpi paramāṇāvavyāpyavṛttitvopapādakāṃśābhāvena vyapyavṛttitvāpattyā tasya paramāṇvaṃtarasaṃyogāvyāptyavṛttitvopapādakatvāyogāt| na hi kapisaṃyogatadabhāvāvacchedakavṛkṣamūlāgravat vyavasthitadeśāvacchedakābhāve'pi yathākathaṃcidavacchedakabhedasadbhāvamātreṇa paramāṇudvayasaṃyogasyāvyāpyavṛttitvaṃ ghaṭata iti vaktuṃ śakyaṃ| sarvādiksaṃyogānāmapi vyāpyavṛttitvāviśeṣe kiṃ diksaṃyogaḥ paramāṇvaṃtarasaṃyogāvacchedakaiti atraiva niyāmakābhāvena sarvadiksaṃyogānāmapi tadavacchedakatvaprāptau avacchekabhedābhāvāt, yathākathaṃcidavacchedakabhedalābhe'pi vyavasthitadeśatvābhāve tayoravyāpyavṛttitvānupapādakatvācca|

2.2.16.p2.1

anyathā pṛthivyāssaṃkhyāvattve dravyatvamavacchedakaṃ gaṃdhavattve prathivītvamityādyavacchedakabhedasattvena saṃkhyādīnāmavyāpyavṛttitvavyavahāraprasaṃgāt| tasmādvyaṇukotpādakasaṃyoganirvāhārthaṃ paramāṇuṣvavayavarūpapradeśabhedo'vaśyamabhyupeyaḥ| tathā tryaṇukotpādakadvyaṇukatrayasaṃyoganirvāhārthamapi so'bhyupeyaḥ| sa hi kāyapustakasaṃyogohastapustakasaṃyogeneva dvyaṇukasya dvyaṇukāṃtarāraṃbhakaparamāṇunā saha saṃyoge nirvāhyaḥ| kāraṇākāraṇasaṃyogāt kāryākāryasaṃyoga iti tvayā'bhyupagatatvāt| tathā ca dvyaṇukārabhaṃkaparamāṇau tadāraṃbhakaparamāṇvaṃtarasaṃyoge prāksiddhe sthite pradeśabhedaṃ vinā kathaṃ tryaṇukotpattisamaye dvyaṇukāṃtarasaṃyogo'pi syāt, mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhādeva| yaditu mūrtatvepi paramāṇuṣu samānadeśatāvirodhamaryādā neṣyate, tadā ṣaṇṇāṃ paramāṇūnāṃ piṃḍarūpaṃ tryaṇukaṃ paramāṇumātraṃ bhavet| tadāhuḥ- ’ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoṣṣaḍaṃśatā| ṣaṇṇāṃ samānadeśatve piṃḍassyādaṇumātraka’iti| prāgādyūrdhvādhāradeśavartibhiḥ ṣaḍhbhiḥ paramāṇubhiḥ saṃbadhyamānomadhyavasthaḥ paramāṇuṣṣaḍaṃśaḥ prāpnoti| bhinnadeśatvātsaṃbandhānāṃ| atha samānadeśāssarve saṃbaṃdhāḥ, tadā sarveṣāmeṣāṃ piṃḍaḥ paramāṇumātraḥ prāpnotītyarthaḥ| samānamidaṃ dūṣaṇaṃ dvyaṇukebhyastryaṇukotpattāvapi| tasmātdvyaṇukatryaṇukādijananatatparimāṇātiśayasidhyarthaṃ paramāṇu ṣaḍaṃ śatvamanicchadbhirapi paramāṇuvādibhiraṃgīkāryaḥ| nanu tadaṃgīkāre tattadaṃśānāmapi uktanyāyena sāṃśatāyāmanavasthā prasajyate| tathācānantāvayavārabdhatvāviśeṣāt merusarṣapayostulyaparimāṇatvaprasaṃgaḥ|

2.2.16.p2.2

atassāṃśatvamapi nāṃgīkārārhamiti cet, tarhi sāṃśatve tvanavasthā niraṃśatve dvyaṇukotpattyādyanupapattiriti pakṣadve'pi samāpataddoṣaṃ paramāṇukāraṇavādavyasanameva tyaktvāsukhībhava| kiṃ ca paramāṇūnāṃ sāṃśatve nāsti doṣaḥ merusiddhārthayoranantāvayavārabdhatve'pi ānantyaviśeṣātparimāṇaviśeṣopapatteḥ| na hi pādmakalpātpūrvaṃ vārāhakalpātparaṃ pātālādūrdhvaṃ ravimaṇḍalādadhaśca avacchedyadeśānantyayordravyatvapṛthivītvādiparāparajātyādhāra vyaktyānantyayo rmerumandarāntargataparamāṇvānantyayośca na tāratamyam| yadi tu paramāṇossāvayavatāyāmanityatvāpattyā svābhyupagatamūlakāraṇatvāsiddhiprasaṃgāt sāṃśatvaṃ neṣyate, tadā dvyaṇukādijananatatprathimānupapattiranivāryā| tasmādanavasthā| paramāṇvanityatvadvyaṇukādijananatatprathimānupapattyānyataradūṣaṇākrāntaḥ paramāṇukāraṇavāda eva heyaḥ| kiṃ ca pralaye niścaleṣu paramāṇuṣu sargādyakāladvyaṇukārambhakasaṃyogotpādakakarmāsambhavena tatsaṃyogāsambhavādapi saheyaḥ| nanu ’agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryakpavanaṃ aṇumanasoścādyaṃ karmetyetāni adṛṣṭakāritānī’tyabhyupeyate| ato'dṛṣṭavaśādutpannena karmaṇā saṃyogassambhavatīti cenna| tadadṛṣṭaṃ yadi prāṇiṣu samavetaṃ, yadi vā paramāṇuṣu, ubhayathā'pi tatkarma na bhaviṣyati| tasya tatkarmakāraṇatve pūrvakalpopārjitasya tasya pralaye'pi sattvena tadānīmapi tatastatkarmotpattyā jagatkalpanāprasaṃgāt|

2.2.16.p2.3

atha ’vipākādṛṣṭaṃ karma kāraṇaṃ karmeśvararūpobhayavidhajagatkāraṇasāphalyaprati pādanārthasyeśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmasāphalyadarśanā’dityākṣapāda sūtrajātasya vyākhyānāvasare vārtikakṛtā ’na brūmaḥ karmānapekṣa īśvaraḥ kāraṇamiti karma puruṣasya īśvaro'nugṛhṇāti ko'nugrahārthaḥ yadyathābhūtaṃ yasya ca yadā pākakālaḥ tattadā tathā ca viniyukta’miti pratipādanāt ato nāyaṃ doṣa iti cenna| harītakyādidravyasyeva ātmaguṇasyādṛṣṭasya vipākāsambhavāt| phalakālāgamo vipākaḥ satu sargādyakālāgama eveti cenna| anantaiḥ prāṇibhirayugapadanuṣṭhitavidhidhakarmajanitādṛṣṭānāṃ sargādyakālaeva phalakālaḥ, natu tataḥ prāgdviparārthātmake pralaye na kopi kṣaṇaiti kalpanasya aprāmāṇikatvāt| nanu sargakālarūpe'hani niraṃtaragatāgatākhannānāṃ prāmināṃ tatsamānaparimāṇaṃ kālaṃ śarvarīrūpaṃ kṛtvā tasmin tān mahāsuṣuptiṃ prāpayya viśiśramayiṣerīśvarasya icchayā pralayamadhye samāgataphalakālānyapi karmāṇi pratibaddhaśaktikāni bhavanti| ata eva brahmahaṃtustaddehapātānantaraṃ kalpaparyantaṃ yātanānubhavaḥ tataḥ paraṃ saptasu janmasu kṣayaregāditaccihnānuvṛttiriti coditaṃ phalaṃ pralayāvyavahitapūrvakāle kṛtabrahmahananasya puṃsaḥ taddehapātānantarameva na bhavatīti cenna| tvanmate nityāyām īśvarecchāyāḥ pralayepi satvāt| mamatu pralaye prāksiddhānāṃ prāṇyadṛṣṭānāmīśvarasyecchāṃtarāṇāṃca satvepi ’bahusyāṃ prajāyeya, tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi, nāmarūpe vyākaravāṇī’ti tadānīntanasṛṣṭisaṃkalparūpāṇāṃ bhāvinīnāmīśvarecchānābhāvāt sargābhāvaḥ|

2.2.16.p2.4

evaṃ tarhi yasmin kāle tathā saṅkalparūpeśveracchā bhavīti tvayeṣyate, tatkālopahitaiva nityeśvarecchā mama paramāṇukarmotpipādayiṣā bhaviṣyatīti cet ucyate- mayā kaścit tādṛksaṃkalpakālaḥ svamanīṣikākalpito na parigṛhyate, kintu ’sadevasomyedamagraāsī’dityādi śrutitadupabṛhmaṇapurāṇetihāsādipramāṇaka dviparārdhātmakamahāśarvaryaṃtarakālaḥ parigṛhyate| na ca taveśvaraṃ tadīyasṛṣṭyādivyāpāraṃ ca yuktibhireva kalpayitumicchataḥ etasmin kāle bahubhavanasaṃkalpaḥ tatobhūtānāṃ krameṇa sṛṣṭiḥ tatastrivṛtkaraṇasaṃkalpastrivṛtkaraṇaṃ ca tatonāmarūpavyākaraṇasaṃkalpaḥ tadvyākaraṇaṃ cetyādikaṃ yuktipathatvamavatarati| na hi rāmacaritādikaṃ rāmāyaṇādipratipannaṃ yuktibhiḥ kalpayituṃ śakyaṃ| yadyaiśvare kālaviśeṣāvacchinnasṛṣṭyādivyāpāre śrutiśśaraṇīkaraṇīyā, tadeśvarepi saiva śaraṇīkartuṃ yukteti yathāśrutyanantakalyāṇaguṇākarastadātadoditvaraissaṅkalpaviśeṣairjagadvyāpāralīlāṃ kurvanneveśvaro'bhyupeyaḥ, natu śrutiṣu svānabhimatāṃśaṃ parityajya nityajñānecchāprayatnamātravān svābhimatasṛṣṭivyāpāramātrakartā'bhyupeyaḥ| dūṣitaścānumānikeśvaraḥ śāstrayonityādhikaraṇe| tenāpi tasya paramāṇukarmotpādanaprakriyayā sraṣṭṛtvaṃ tvadabhimataṃ nirastprāyaṃ| ato'prāmāṇiparamāṇukāraṇavādābhyupagamādasamaṃjasaṃ vaiśeṣikamataṃ| tathā samavāyābhyupagamādapyasamaṃjasaṃ| ayutasiddheṣvavayaviguṇakriyājātiṣu ayutasidhyupapādanārthaṃ hi samavāyobhyupagamyate, tadā samavāyasyāpi sambandhātaramapekṣaṇīyaṃ| ayutasiddhisāmyāt|

2.2.16.p2.5

evaṃ tasya tasyāpi sambandhātarasyāyutasidhyupapādakaṃ sambandhātaramapekṣaṇīyamityanavasthānāt| samavayasyābhāvādivat svarūpasambandhaiṣyata iti cet, avayavyādiṣvapi sa evāstu| nanu avayavyāgīnāmanantatvāt lāghavena sarvānugataekassamavāyaḥ kalpyataiti cenna| eksaya bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ kḷptatvāt kimarthamekasyāpi kalpanaṃ| nanu bahūnāṃ kḷptatvepi teṣu sambandhatvaṃ kalpyaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃnbadhatvānirvacanāt| atonantasambadhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃbandhatvānirvacanāt| atonantasaṃbandhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ laghviti cenna| avayavyādiṣu tattadabhāvādikaṃ prati sambandhatvasyāpi kḷptatvāt, teṣvavayavādinirūpitasambandhatvakḷptirnāstīti tānyanaṃtāni kalpyānīticenna| nirūpakabhedena sambandhatvabhede samavāyepi tadbhedena tānyanantāni kalpyāni samavāyaśca kalpya iti samavāyapakṣa eva gauravāpatteḥ| avayavaguṇakriyājātīstadvataścāyutasiddhatvena kroḍīkṛtya ayutasiddhanirūpitasambandhatvamekameva samavāye kalpyata iti cenna| evaṃ tāḥ kroḍīkṛtya teṣvekasambandhatvakalpanopapattau samavāyakalpana eva gauravāt| kiṃca avayavāvayavyādiṣu samavāyābhyupagame'pi svarūpasambandhābhyupagamaāvaśyakaḥ| anyathā samavāyaviśeṣeṇa avayavāvayavyādiṣu ādhārādheyavyavasthityabhāvaprasaṃgāt|

2.2.16.p2.6

tasmādavayavādiṣvavayavyādīnirūpitamādhāratvarūpaṃ svarūpasaṃbandhatvamekaṃ avayavyādiṣu avayavādinirūpitamādheyatvarūpaṃ tadanyaditi svarūpasambandhadvayena viṣayībhūtena ’iha taṃtuṣu paṭa’ ityādipratyayonirvāhyaḥ| samavāyena tannirvahaṇe vāyau rūpasamavāyasatvena vāyau rūpamiti pratītyāpatteḥ| atassamavāyasthale'pi svarūpasambandhasyāvaśyakatve tenaivādhārādheyabhāvapratīteḥ nirvahaṇīyatve ca kiṃ samavāyena| etena yaduktaṃ kāṇādasūtre- ’iheti yataḥ kāryakāraṇayossasamavāya’ iti tannirastaṃ| ihapratyayasya sarvatrādhārādheyabhāvarūpasvarūpasambandhadvayaviṣayatvāvaśyaṃbhāvena tenaiva viśiṣṭapratyayacāritārthyāt| syādetat iha sūtre varṇitapratyayanirvāhakatvena samavāyasiddhirukteti satyaṃ- natu tannirvāhakatvaṃ viṣayatayā vivakṣitaṃ| tanmate samavāyasyāpratayakṣatvāt| kintu kāraṇatayā avayavakriyādiviśiṣṭabuddhīnāmanugataṃ kiñcitkāraṇaṃ yatsidhyati sasamavāyaiti| maivaṃ- avayavādiviśiṣṭabuddhīnāṃ svayamananugatatvenānugatakāraṇāpekṣābhāvāt viśiṣṭabuddhiṣvatiprasaṃgāt| sphuṭataravivekarahitasambandhidvayagocaraviśiṣṭapratyakṣatvenānatiprasaktenānugamaiti cet tarhi sphuṭataravivekarahitatvenānugatīkṛtāṇāmavayavāvayavyādīnāmeva tatra kāraṇatvamastu kṛtaṃ samavāyakalpanayā| atiprasaktaṃcedamuktaviśiṣṭabuddhitvaṃ abhāvādhikaraṇayorviśiṣṭabuddhau, pītaṃ suvarṇamiti tadupaṣṭaṃbhakayorviśiṣṭabuddhāvapi| nanu daṃḍādiviśiṣṭabudadhisādhāraṇyena pratyakṣaviśiṣṭabuddhimātre anugataṃ kāraṇaṃ kalpyamānaṃ nityatvādekatvācca sarvatra saṃbhavan samavāyaeveti sidhyati|

2.2.16.p2.7

viṣayabhāvaṃ vināpi sarvāsu tāsu tasya kāraṇatvasaṃbhavāditi cenna| saṃyogasyānugatakāraṇasyasaṃbhavāt| saṃtihi cākṣuṣādiviśiṣṭapratyakṣeṣu tattaddravyendriyasaṃyogāḥ kāraṇatvena kḷptāḥ|

2.2.16.p3.1

śabdapratyakṣatvepyasti śrotramanassaṃyogaḥ| teṣāmeva saṃyogatvenāstu kāraṇatā| kiñca viśiṣṭajñānatvaṃ viśeṣaṇajñānakāryatāvacchedakaṃ pratyakṣatvaṃ indriyakāryatāvacchedakamiti avacchedakāntaropapannakāryatādhikaraṇavṛttitvāt nīlaghaṭatvavadarthavaśasaṃpannaṃ viśiṣṭapratyakṣatvaṃ na kāryatāvacchedakamiti natadavacchedenānugatakāraṇāpekṣāsti| etena tantvādināśe tanniṣṭhāvayavaguṇādikaṃ yannaśyati tatra tanniṣṭhāvayavyādināśatvasyānanugamāt, tatsambandhināśatvasya tatsaṃyuktatṛṇādināśe'tiprasaktatvāt tāvadanugatassambandhaḥ sidhyan samavāyaḥ paryavasyaditi cenna| samavāyāṃgīkāre'pi tantunāśe tantusamavāyavatāmaṃśūnāṃ nāśaprasaṃgānivāraṇāt| na ca samavāyavatve satyādheyatvarūpasamavatatvamavaccheke niveśanīyaṃ, tathāpi taṃtvāśritatṛṇādināśaprasangatādavasthyāt, samavāyasyaikatvena tantusamavāyasya tṛṇepi sattvāt, ayutasiddhādheyatvasyaiva akliṣṭasya kḷptasya kāryatāvacchedake niveśayituṃ yuktatvācca| naca tathāsati tadayutasiddhādheyasya paṭadhvaṃsādernāśaprasaṃgaḥ| parapakṣepi tantusamavetajātyādināśaprasaṃgataulyāt| tantunāśe tatsamavetakāryanāśa iti niyamaścettarhi tannāśe tadayutasiddhādheyasya vināśinonāśaiti niyamostu| nacadhvaṃsanāśenāpi kiñcidaniṣṭhamāpadyate| prāgabhāvadhvaṃsasya ghaṭasyeva tadhvaṃsasyāpi dhvaṃsopapatteḥ| ghaṭatadhvaṃsayorubhayorapi prāgamāvapradhvaṃsatvāṃgīkāreṇa prāgabhāvānunmajjanasamarthane ghaṭatadhvaṃsaparaṃparāyā ghaṭadhvaṃsatvāṃgīkāreṇa ghaṭānunmajjanasamarthanopapatteḥ|

2.2.16.p3.2

tadevaṃ samavāyāsiddhau taddhaṭitasya samavāyikaraṇatvasyāsidhyā tryaṇukadvyaṇukasamavāyikāraṇatvena dvyaṇukaparamāṇvanumānaṃ na pravartataityatopyasamañjasaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ| kiñca samavāyasya nityatvābhyupagamāt tadāśrayāṇāmapi nityatvamabhyupagantavyaṃ| anyathā sambandhināśe saṃyogavat samavāyasyāpi nāśaprasaṅgāt| atassamavāyāśrayatayā tryaṇukasyāpi nityatvaṃ tvayā vaktavyaṃ syādityatopi tatkāraṇatayā dvyaṇukādyanumānāsiddhiḥ| yadyucyeta sambandhināśanāśyatve saṃyogatvaṃ prayojakaṃ| lāghavāt| na saṃbandhatvamupādhitvāditi, tadetthaṃ lāghavamanusaratā jaganmūlakāraṇānumānepyaikyalāghavamanusaraṇīyamiti tena brahmaṇaḥ pradhānasya vā siddherna tena paramāṇusiddhiḥ| naca kāryadravyasyāvayavasaṃyogārabhyatvaniyamasya paṭādiṣu dṛṣṭatvānaikasmāddravyotpattissaṃbhavatīti lāghavamihākiṃcitkaramiti vācyaṃ| ekāvayavirūpeṇa kṣīreṇa dadhyārambhe niyamabhaṅgāt kṣīrāraṃbhakāvayavāḥ parasparaṃ saṃyujya punassaṃyogāntaraṃ labdhvā dadhyārambhata iti kalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt kṣīranāśakāraṇānupalabdhivat dadhyutpattivacca tadupapattiḥ na payasaḥ pariṇāmo guṇāṃtaraprādurbhāvādityādyakṣapādasūtrāṇāṃ pramāṇamūlatvābhāvāt sthite'pi dravye pārthivaparamāṇūnāmiva guṇāṃtaraprādurbhāvopapatteḥ| tantusaṃyogapaṭayoḥ kuvindavyāpārādirūpasāmagyaikyena samākālotpattikatayā paṭasya tantusaṃyogārabhyatvāsampratipatteśca| na ca tantusaṃyoganāśe paṭanāśadarśanāt akāraṇanāśena akāryanāśāsambhavāt paṭatantusaṃyogayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktavya iti vācyam| nāśayorapi sāmagnyaikyena samakālatvopapatteḥ|

2.2.16.p3.3

kiṃca yadi jaganmūlakāraṇaṃ rūpādimatsyāt tadā tatra nityatvaniravayavatvayorviparyayassyāt| rūpādimatāmanityatvasāvayavatvadarśanāditi tarkānugṛhītena tryaṇukamūlakāraṇaṃ rūpādirahitaṃ nityatvānniravayavatvādityanumānena parāhatatvādapi na rūpādivatparamāṇurūpakāraṇasiddhiḥ| vipakṣe bādhakābhāvāt vyāptyasidhyā praśithilamūlastarkaiti cet tryaṇukaṃ samavāyikāraṇārabhyaṃ mahadārambhakatvāditi dvyaṇukaparamāṇusādhakānumānayoḥ ko vipakṣabādhako dṛṣṭaḥ| yena madanumānasya daurbalyaṃ tvadanumānayoḥ prābalyañca syāt| nanu tryaṇukasādhakānumāne'sti vipakṣabādhakatarkaḥ| tathā hi mahattvaparimāṇasya janyatve mahattvāvāntarajātirūpāpakarṣamātraṃ prayojakam| natūtkarṣāpakarṣarūpatadavāntarajātidvayaṃ, gauravāt| tathā ca tryaṇukamahattvasya apakṛṣṭamahattvarūpatayā janyatvena kāraṇāpekṣāyāṃ mahattve svāśrayasamavāyikāraṇagatasaṃkhyāparimāṇasaṃyogaviśeṣāṇāmeva kāraṇatvāt tryaṇukasya samavāyikāraṇatvamavaśyamabhyupeyamiti, evaṃ tarhyaktarītyaiva tarkamūlavyāptāvapyasti vipakṣabādhakatarkaḥ| rūpādīnāṃ janyatve rūpatvādikaṃ prayojakaṃ anugatatvāllaghutvācca| na tu kāryagatarūpatvādikam| pārthivaparamāṇurūpādyananugatatvāt gurutvācca| tathā ca paramāṇuṣu rūpāṅgīkāre agnisaṃyogājanyā rūpādayaḥ svāśrayakāraṇagatarūpādijanyā iti tvadrītyaiva jalaparamāṇugatarūpādīnāṃ pārthivaparamāṇuśyāmatvasya cotpattāvapekṣitānāṃ rūpādīnāmāśrayatvena paramāṇūnāmavayavāssidhyanto na nivārayituṃ śakyāḥ|

2.2.16.p4

sāvayavattvecānityatvamapyanivāryamiti rūpādīnāṃ janyatve rūpatvādikaṃ prayojakamityetat tvayā'pyavaśyameṣṭavyam| anyathā tryaṇukakāraṇatvena anumīyamāneṣu dvyaṇukeṣu rūpādyasiddhiprasaṅgāt| teṣu rūpādimattvānumāne hi rūpādīnāṃ kāraṇaguṇapūrvakatvaniyamamūlaevahi tatra vipakṣabādhakatarka eṣṭavyaḥ| kiñca mahattvasya janyatve parimāmāpakarṣaḥ prayojako yuktaḥ| ataeva ākāśādigataparamamahatvavyāvṛttisiddheḥ| natu mahatvāpakarṣaḥ, viśeṣarūpatvāt dairghyānanugatatvācca| tathā ca yadi tryaṇukamṛlakāraṇe apakṛṣṭaparimāṇamabhyupagamyeta tadā tasya janyatvena kāraṇaparimāṇāpekṣayā mūlakāraṇasya sāvayavatvaṃ prasajyeteti tatparihārāya tasmin paramamahattvamevābhyupagantavyam| na ca kāryadravyasya svanyūnaparimāṇadravyārabhyatvaniyamāt dīrghaistaṃtubhirdṛḍhatarāvartitaistannyūnadairghyasya viśālaiḥ paṭairāvartitaistannyūnavaipulyasya ca sūtrasyārambhadarśanāt| tasmādbalavatpratyanamānaparāhvataṃ rūpādivajjaganmūlakāraṇānumānam| tathā yadyanityatvādiparihārāya paramāṇūnāṃ rūpādiśūnyatvamucyate, tadā kāryaguṇānāṃ kāraṇaguṇapūrvakvaniyamāsiddhiḥ| tatsiddhaye rūpādimatvāṃgīkāre ca

2.2.16.p5

anityatvādyāpattiriti ubhayathā'pi duṣṭaḥ paramāṇukāraṇavāda iti asamañjasaṃ vaiśeṣikamatam| atassāṃkhyapakṣasya śrutinyāyaviruddhasyāpi satkāryavādādau kvacidaṃśe vaidikaparigraho'sti | vaiśeṣikapakṣasya tu kenāpyaṃśena aparigrahādatyantamanapaikṣaiva kāryā||

2.2.16.p6

saṃgrahakārikāḥ||

2.2.16.p7

alpānāṃ saṃyogādvipulasyotpattirīkṣitā loke|

2.2.16.p8

tasmādaṇavaḥ kāraṇamanavayavāste'navasthiteśśāntyai||

2.2.16.p9

teṣāṃ pradeśabhedaissaṃyoge kvānavasthiteśśāntiḥ|

2.2.16.p10

nocettadayutayogo'pyastu prathimā kathaṃ kārye||

Linked texts (5)