Pramāṇa · Search · About · API

Utpadasiddhi 11.1

Utpādasiddhi 11.1

Language
Sanskrit

11.1.1

iha pratyayahetuḥ samavāya iti, evaṃ dharmairvinā dharmiṇāṃ samuddeśaḥ kṛtaḥ, dharmāḥ punaḥ ṣaṇṇāmapi padārthānāṃ sādharmyamastitvamabhidheyatvaṃ jñeyatvaṃ cetyādi, iha ca dharmāḥ ṣaṭpadārthebhyo na vyatiricyante, kintu ta evānyonyāpekṣayā dharmā dharmiṇaśca bhavanti, tathāhi-astitvaṃ tāvatsvarūpavattvamiṣṭaṃ, abhidheyatvamapyabhidhānapratipādanayogyatvaṃ, tadapi vastunaḥ svarūpameva, jñeyatvaṃ-jñānayogyatvaṃ, tadapi tasya svarūpameva, bhāvasya hi svarūpamevāvasthābhedena jñeyatvamabhidheyatvaṃ cocyata ityādi hi vyākhyātṛbhirvyāvarṇyate, tatra ca yadyete padārthā notpādavyayadhrauvyabhājo bhaveyustadā kharaviṣāṇavat kiṃ bibhṛyuḥ ?, abhidheyatvajñeyatvādyavasthābhedo'pi na trairūpyeṇa vinā saṃbhavati, tathā hi-sā'vasthā yadyekāntena bhāvādavyatiriktā tadā tatsvarūpavatsarvadā syād, na cāyamabhyupagamaḥ, tadvyatireke'pi kā nāmāvasthā ?, na hi ghaṭādyatyantavyatiriktaḥ paṭaḥ samutpadyamāno ghaṭādirūpāvastho bhavati, tadbhede ca bhāvasvarūpaṃ prāgiva na jñāyetābhidhīyeta vā, tasmādyadi yathoktanyāyena ṣaṭ padārthā vaiśeṣikairvyavasthāpayitumiṣyante tadotpādādayastai (ravaśyamabhyupagantavyāḥ), te'pi kathaṃcidbhedābhedarūpā eva naiyāyikoktāḥ padārthāḥ syādvādamūlatā ca teṣām-naiyāyikāḥ punarvarṇayanti yathā pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇayavādaja (lpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniḥśreyasāvāptiḥ, tacca) pramāṇāt, taccaturddhā,

11.1.2

tadyathā-pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni, tatra pratyakṣam-indriyasannikarṣotpannaṃ jñānamavyapadeśyamavyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣaṃ, tatpūrvakaṃ trividhamanumānaṃ-pūrvavat śeṣavat sāmānyato dṛṣṭaṃ ceti, tatra pūrvavatkāraṇātkāryānumānaṃ, yathā-meghotneterbhaviṣyati vṛṣṭiḥ, śeṣavat kāryātkāraṇānumānaṃ, yathā-viśiṣṭānadīpūradarśanādupari vṛṣṭo deva iti, sāmānyato dṛṣṭaṃ nāma yathā devadattādau gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptimupalabhya dinakare'pi sā gatipūrvikā samadhigamyate, prasiddhasādharmyātsādhyasādhanamupamānaṃ, yathā gaustathā gavaya iti, āptopadeśaḥ śabdaḥ, āgama ityarthaḥ, tadevamidaṃ caturvidhaṃ pramāṇamabhihitaṃ, tathā śarīrendriyārthabuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyaṃ, kiṃ syādityanavadhāraṇātmakaḥ pratyayaḥ saṃśayaḥ, kimayaṃ sthāṇuḥ syāduta puruṣaḥ ? iti, yena prayuktaḥ pravartate tatprayojanam, avipratipattiviṣayāpanno'rtho dṛṣṭāntaḥ, siddhāntaścaturvidhastadyathā-sarvatantrasiddhāntaḥ pratitantrasiddhāntaḥ abhyupagamasiddhāntaḥ adhikaraṇasiddhāntaśceti, sarvatantrāviruddhaḥ sarvatantrasiddhānto yathā pramāṇaṃ cākṣuṣamiti, samānatantrasiddhaḥ paratantrāsiddhaḥ pratitantrasiddhānto yathā paramāṇavo, yathā padārthāḥ, samānatantre kāṇāde siddho'yamarthaḥ, paratantre ca sāṅkhyādiśāstre na siddhaḥ, aparīkṣito'pi kaścidartho buddhayatiśayacikhyāpayiṣayā prauḍhavādibhistathetyabhyupagamyamāno'bhyupagamasiddhāntaḥ, yathā'stu dravyaṃ śabdastathā'pyanitya

11.1.3

iti, yasminnarthe siddhyati tadanuyāyīnyarthāntarāṇi siddhyanti so'dhikaraṇasiddhāntaḥ, yathendriyavyatirikta ātmā darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇādityakte guṇavyatirikto guṇī niyataviṣayāṇīndriyāṇītyādyapi siddhyatīti, tathā pratijñāhatūdāharaṇopanayanigamanānyavayavāḥ, saṃśayādūrdhvaṃ bhavitavyatāpratyayastu(ta)rkaḥ, bhavitavyamatra sthāṇunā puruṣeṇa veti, saṃśayatarkābhyāmūrdhvaṃ niścita pratyayo nirṇayaḥ, yathā puruṣa evāyaṃ sthāṇureva vā, tisraḥ kathāḥ-vādo jalpo vitaṇḍā ceti, tatra pakṣapratipakṣayorniyamena svayaṃ samyaktvenāsabhyaktvenāvadhāritasādhanadūṣaṇopanyāso vādaḥ, pakṣapratipakṣayoḥ svayaṃ samyaktvena asamyaktvena vā'bhimate sādhanadūṣaṇopanyāso jalpaḥ, vādajalpau pratipakṣasthāpanāhīnau vitaṇḍā, tatra vādavitaṇḍe śiṣyagurusabrahmacāriśiṣṭaśreyo'rthibhistattvabubhutsubhiramatsaraiḥ sahānyatarapakṣanirṇayāvasāne kriyete, jalpavitaṇḍe tu vādiprativādisabhāpatiprāśnikāgre lābhapūjākhyātikāme samatsarairdasyubhiḥ saha tattvajñānasaṃrakṣaṇārthaṃ, prativādiskhalitaparyavasāne asiddhaviruddhānaikāntikādayo hetvābhāsāḥ, vacanavighāto'rthāntaraparikalpanayā chalaṃ, tattatrividhaṃ-vākchalaṃ sāmānyacchalamupacārachalaṃ ca, tatra sāmānyaśabdābhihite'rtheḥ vakturabhipretādarthāntaraparikalpanayā pratiṣedho vākchalaṃ, tasyodāharaṇam-aho nu khalvayamāḍhyo vaidhaveyo navakambalatvādityukte kenacit chalavādyāha-kuto'sya nava kambalāḥ ? iti, iha hi pratyagrakambalasambandhitvaṃ

11.1.4

vakturvivakṣitaṃ, chalavādī tu navasaṅkhyāvacchinnakambalasambandhitvaṃ vivakṣitamityadhyāropyāsaṃbhavena nirākaroti, śrūyamāṇe naikāntikasāmānyasadbhāve tasya hetutvena kāraṇatvena vā parikalpanayā pratiṣedhaḥ sāmānyacchalam, udāharaṇam-aho nu khalvayaṃ brāhmaṇaśruturvedābhijña ityukte kenacit ko'pi vādyāha-kimatrāścaryaṃ ?, saṃbhavati khalu brāhmaṇe caturvedābhijñatvaṃ, ityukte chalavādī brāhmaṇatvasya caturvedābhijñatve hetutvamuktamityasadbhū pārthakalpanāṃ kṛtvā pratiṣedhamāha-nāyaṃ hetuḥ, vrātyenānaikāntikatvāt , nāpi kāraṇaṃ brāhmaṇatvaṃ caturvedābhijñatve, vrātye'pi tatsambhavena caturvedābhijñatvaprasaṅgāt , tadetatsāmānyacchalam, asaṃbhavati bhūtārthakalpanayā pratiṣedha upacāracchalaṃ, maṃcāḥ krośantītyukte kenacit chalavādyāha-puruṣāḥ krośanti na mañcāsteṣāmacetanatvāt , tadetattrividhaṃ chalaṃ, prayukte hetau

11.1.5

pratipakṣasamīkaraṇābhiprāyeṇa pratyavasthānaṃ jātiḥ, sā saṅkṣepataścaturviṃśatibhedā, tathā ca-sādharmya 1 vaidharmya 2 utkarṣā 3 pakarṣa4varṇya5avarṇya6 vikalpa7 sādhya 8 prāpti 9 aprāpti 10 prasaṅga 11 pratidṛṣṭānta 12 anupapatti 13 saṃśaya 14 prakaraṇa 15 hetu 16 arthāpatti 17 aviśeṣa 18 upapatti 19 upalabdhi 20 anupalabdhi 21 nitya 22 anitya 23 kārya 24 samā jātayaḥ, samaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate, sādharmyasamā utkarṣasametyevaṃ sarvatrāpīti, tatra sādharmyokte hetau vaidharmyokte vā sādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamā jātiḥ, vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamā jātiriti, tatra sādharmyokte hetau sādharmyavaidharmyasamayojatayorudāharaṇaṃ yathā anityaḥ

11.1.6

śabdaḥ kṛtakatvāt paṭavat, na hyatra viśeṣo'sti yenānityasādharmyādanityo bhavati, na tu nityasādharmyānnitya iti seyaṃ sādharmyasamā jātiḥ, yadi cānityaghaṭasādhamryādanitya iṣyate tadaitadvaidhamryānnitya kiṃ neṣyate ?, asti ca ghaṭavaidhamryamapi śabde, ghaṭo rūpādimān śabdastu tadrahita iti, na cātra viśeṣo'sti, anityasādhamryādanityena bhāvyaṃ, na punaranityavaidhamryānnityeneti seyaṃ vaidharmyasamā jātiriti, evaṃ vaidhamryokte hetāvapi ubhayathā pratyavasthānaṃ, udāharaṇaṃ tu yannityaṃ tadakṛtakaṃ dṛṣṭaṃ yathā''kāśaṃ, kṛtakaśca śabdastasmādanitya iti vaidhamryokte hetau para āha-yadi nityavaidhamryāt kṛtakatvāda nitya iṣyate tarhi ghaṭādyanityavaidhamryādamūtrttatvādilakṣaṇānnityaḥ kiṃ neṣyate ?, na cātra viśeṣo'sti, nityavaidhamryādanityena bhavitavyaṃ, na punaranityavaidhamryānnityeneti, seyaṃ vaidharmyokte

11.1.7

vaidhamryasamā jātiḥ, yadi ca nityākāśavaidhamryādanityaḥ śabdastarhi tatsādhamryānnityaḥ kiṃ neṣyate ?, na tatra viśeṣo'sti, yena nityavaidhamryādanityena bhāvyaṃ, na punarnityasādhamryānnityeneti seyaṃ vaidhamryokte sādhamryasamā jātiḥ, anayośca jātyuttaratvaṃ sadottaratvādavinābhāvena vinā sādhamryasya vaidhamryasya ca hetutvānabhyupagamāt, ato yena vinā heturna bhavati tasyaiva gamako, na punaḥ sādhamryavaidhamryamātreṇa yasya kasyacideva dharmasyeti, itaścānayorjātyuttaratvaṃ, pūrvasya hetorvyāptirakhaṇḍanāditi, sādhyadṛṣṭāntayordharma(viśeṣadharma)vikalpād dṛṣṭāntadharmasya dāṣṭrāntike saṃyojanamutkarṣasamā jātiḥ, yathā tasminneva śabdānityatvānumāne paraḥ pratyavatiṣṭhate-yadi kṛtakatvād ghaṭavadanityaḥ śabdastadā ghaṭavadeva sāvayavaḥ prāpnoti, atha kṛtakatve'pi sāvayavaḥ śabdo neṣyate anityo'pi tarhi na syāt,

11.1.8

atrāpyavinābhāvasya viśeṣasya sadbhāvādaviśeṣādityasiddhaṃ, kṛtakasya hyanityatvasiddhāvavinābhāvo'pi, natu sāvayavatvasiddhau, vyabhicārāt, tathā ca karmāpi kṛtakaṃ na sāvayavamiti vyabhicāraḥ, na cātrāpi prāktanasya hetoḥ kiñcid dūṣaṇamasti, sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpanāddṛṣṭāntadharmābhāvasya dārṣṭāntike saṃyojanamapakarṣasamā jātiḥ, udāharaṇaṃ ca-aśrāvaṇo ghaṭo dṛṣṭaḥ śabdo'pi kṛtakatvādaśrāvaṇaḥ prāpnoti, atha kṛtakatve'pyaśrāvaṇaḥ śabdo neṣyate anityo'pi tarhi neṣṭavyo, viśeṣābhāvāt, atrāpi pūrvoktanyāyādevāviśeṣāsiddhiḥ, sādhyavad dṛṣṭāntasyāpi hetupratipādyatvena pratyavasthānaṃ varṇyasamā jātiḥ, udāharaṇaṃ yathā-śabdo yadi kṛtakānumānenānityo varṇyate, tathā sati ghaṭo'pi kṛtakānumānena varṇyaḥ syāt, atrāpi vipratipattiviṣayasyaiva hetusādhyatvādadoṣaḥ, yathā hi vipratipattiviṣayasyaiva parvatādereva dhūmavattvena vahnimattā sādhyate, na mahānasāderapi, tasyāḥ pūrvameva pratyakṣasiddhatvenāvipratipattiviṣayatvāt, tadvadeva prakṛte'pīti, dṛṣṭāntavatsādhyasyāpi hetvapratipādyatvena pratyavasthānamavarṇyasamā jātiḥ, udāharaṇaṃ-yadyanavasthābhayāt kṛtakānumānenānityo ghaṭo na vyāvarṇyate śabdo'pi tarhi na tena varṇyaḥ syāt aviśeṣāt, ihāpi sakalajanaprasiddhadhūmādinyāya evānusaraṇīyaḥ, evaṃ varṇyavivarṇyasame jātī sādhyasamāyā uktimātreṇa bhidyete| dṛṣṭānte dharmavikalpadarśanāddārṣṭāntike'pi dharmāntaraprasaṅgena pratyavasthānaṃ vikalpasamā jātiḥ, udāharaṇaṃ tu yathā kṛtakatvāviśeṣe'pi kiñcinmūrttaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādi, kiñcidamūrtti

11.1.9

rūpādi, tathaiva kṛtakatvāviśeṣe'pi kiñcinnityaṃ kiñcidanityamityeṣa vikalpo'stu, viśeṣābhāvāt, tadevamapi vikalpane sakalānumānocchedaprasaṅgaḥ, tathā ca sakalalokaśāstravyavahāraviplavaprasaktiriti, sādhyavad dṛṣṭānte'pi sādhyatvaprasaṅgena pratyavasthānaṃ sādhyasamā jātiḥ, nidarśanaṃ tu yadi kṛtakatvena hetunā nityaviśeṣaṇaḥ śabdaḥ sādhyate tadā tenaivānyena vā hetunā ghaṭo'pyanityaviśeṣaṇaḥ śabdavat sādhyaḥ, atha ghaṭo na sādhyate śabdo'pi tarhi na sādhyo, aviśeṣahetubhāvāditi, iyaṃ tu sādhyasamā jātirvarṇyāvarṇyasamajātipratiṣedhādeva pratiṣiddheti, prāpyā pratyavasthānaṃ prāptisamā jātiḥ, aprāpyā pratyavasthānamaprāptisamā jātiḥ, anayodāharaṇaṃhetuḥ sādhyaṃ prāpya sādhayatyāhosvidaprāpyeti ?, yadi prāpya sādhayati kiṃ kasya sādhyaṃ sādhanaṃ vā ?, aṅgulyoriva prāpterubhayatrāviśeṣāt, prāptisamodāharaṇam, athāprāpya sādhayati tadanucitaṃ, aprāpakasya sādhakatvānupapatteḥ, na hyagniḥ kāṣṭhamaprāptaṃ dahati, pradīpo vā ghaṭādyaprāpya prakāśayati, ityaprāptisamodāharaṇam, anayoryathākramaṃ pratisādhanaṃ prāpyaviśeṣe'pi mṛtpiṇḍa eva kulālādibhirghaṭaḥ kriyamāṇaḥ pradīpena vā prakāśyamāno dṛśyate, na tadviparyayaḥ, tathā prakṛte'pi, evamaprāptipakṣe'pi na doṣaḥ, tathā hyaprāpya pātraviśeṣe vyabhicārakarma pīḍanamupalabhyate, na viparyaye'pi, tasmādubhayathā'pyapratiṣedhaḥ, prāpyāprāpyaviśeṣe'pi pratiniyatāthaivṛttaya evaite sādhyasādhanādayo dharmāḥ samupalabhyante, te ca nirākarttuṃ na śakyante, sarvapramāṇavirodhāpatteḥ, kiñca-pratiṣedho'pi pratiṣedhyasya

11.1.10

prāpyā pratiṣedhayatyāhosvidaprāpyetyādi codyamanivāryameveti, pramāṇapraśnāpariniṣṭhayā pratyavasthānaṃ prasaṅgasamā jātiḥ, udāharaṇaṃyadi kṛtakatvād ghaṭavadanityaḥ śabdaḥ sādhyate kṛtakatvasya kutaḥ siddhiḥ ?, pratyakṣāccet pratyakṣasyāpi kutaḥ pramāṇātprāmāṇyasiddhirityevamuttarottarāpīti, atra pratisamādhānam-evamapariniṣṭhayā paryanuyogaṃ kurvāṇaḥ draṣṭavyo bhavān-kimātmanaḥ sarvatra saṃśaya eva kiṃ vā kvacinnirṇayo'pyasti ?, prathamapakṣe saṃśayānupapattiḥ, ubhayathā nirṇayapūrvako hi sandehaḥ, sa kathaṃ nirṇayābhāve bhavitumiṣṭe ?, dvitīyapakṣe ca tannyāyenānyatra nirṇayalābhādapariniṣṭhayā pramāṇaparyanuyogānupapattiḥ, pratidṛṣṭāntena pratyavasthānaṃ pratidṛṣṭāntasamā jātiḥ, udāharaṇaṃ tu yathā śrotragrāhyaṃ śabdatvaṃ nityaṃ dṛṣṭaṃ tathā śabdo'pi nityaḥ syāt, na cātra viśeṣo, ghaṭādidṛṣṭāntādanityena bhavitavyaṃ, na punaḥ śabdatvadṛṣṭāntānnityeneti, tadetadasat, prāktanadṛṣṭāntāpratiṣedhāt, dṛṣṭānte khalvabhihite dṛṣṭāntadoṣa evodbhāvanīyo, na punaḥ pratidṛṣṭāntena pratyavasthānaṃ, tathā pratyavasthāna prāktanasya sādhanāṅgatvasiddheḥ, sādharmyavaidharmyasamayoḥ sādharmyavaidharmyāntarapratyavasthānaṃ iha tu dṛṣṭāntāntareṇeti bhedaḥ, prāgutpatteḥ kāraṇābhāvānupapattyā pratyavasthānaṃ anutpattisamā jātiḥ, udāharaṇaṃ ' ca anityaḥ śabdaḥ kāryatvādityukte paraḥ pratyavatiṣṭhate-prāgutpatteḥ śabdasyānityatvakāraṇaṃ kāryatvaṃ nāstīti śabdo gaganādivannityaḥ

11.1.11

prāpnoti, nityasya cotpattiranupapanneti, atrottaram-utpannasya kāraṇopapatterapratiṣedhaḥ, prāgutpatteranityatvakāraṇaṃ kāryatvaṃ nāstīti bruvatotpannasyānityatvasādhakaṃ kāraṇaṃ kāryatvaṃ ca śabdasyābhyupagataṃ bhavatīti, vaidharmyātsādhyasiddhau kriyamāṇāyāṃ sādharmyātsaṃśayena pratyavasthānaṃ saṃśayasamā jātiḥ, nidarśanaṃ tu-yadi nitya ākāśavaidharmyabhūta (d ghaṭe) kṛtakatvādanityatvanirṇayaḥ śabde tarhi nityatvānityatvasādhamryātprameyatvādeḥ saṃśayo'pi syāt, atha saṃśayakāraṇe satyapi saṃśayo neṣyate tarhi nirṇayakāraṇe satyapi nirṇayo mā bhūt, viśeṣābhāvāt, atra pratisamādhiḥ-dṛṣṭatvādadoṣaḥ, tathāhi-ūrdhvatvasādharmyadarśanātsaṃśayaṃ vibādhya nirṇayaḥ samupajāyate iti dṛṣṭaṃ, dṛṣṭaṃ cāpalapannayaṃ na laukiko nāpi parīkṣaka ityupekṣāmahīti, pratyanumānena pratyavasthāṃnaṃ prakaraṇasamā jātiḥ, nidarśanaṃ-anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavat ityukte para āha-nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāt śabdatvavat, tadetadasasamuttaraṃ, prāktanahetorvyāpteranirmūlanāt, sādharmyavaidharmyābhyāṃ prakaraṇasamā jātiḥ kathaṃ bhidyate iti cet, ucyate, tatra hi prayogamakṛtvaiva sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ, iha tu prayogaṃ kṛtvetyevamuktibhedopapattiriti, traikālyāsiddherhetorahetutvena pratyavasthānamahetusamā jātiḥ, udāharaṇaṃ-sādhanopanyāsānantaraṃ

11.1.12

prativādyāha-kimidaṃ sādhanaṃ sādhyātpūrvaṃ paścādyugapadvā ?, tatra yadi pūrvaṃ sādhanamasati sādhye kasya tatsādhanaṃ ?, atha pūrvaṃ sādhyaṃ paścātsādhanaṃ tadā'sati sādhane kasya tatsādhyaṃ ?, na hyanāgatamatītasya varttamānasya vā sādhanamupapadyate, atha yugapatsādhyaṃ sādhanaṃ ca tathā'pi yugapadutpannatvādidaṃ sādhyamidaṃ sādhanamiti sādhyasādhananiyamānupapattiḥ, atastraikālyāsiddherhetorahetutvamiti, ihottaraṃsādhyasādhanayoryathāsambhavaṃ pūrvāparasahabhāvādapratiṣedhaḥ, kvacitpūrvaṃ sādhyaṃ paścātsādhanaṃ yadā kāryeṇa kāraṇamanumīyate, kvacidyugapatsiddhe pratisādhanaṃ-ubhayatra hetūpapatteriti vadatā'bhyanujñātaṃ tāvadanityatvahetūpapatteranityatvaṃ, abhyanujñātasya ca niṣedho na yukto, na cāsparśatvādernityasiddhau hetutvamanekāntikatvādidoṣopahatatvāditi, sādhyapratipattāvupamyastahetvabhāve'pi dhvanyantareṣu mādhyopalabdhyā pratyavasthānamupalabdhisamā jātiḥ, nidarśanaṃ tu-pṛthivyādau kāryatvasiddhaye nirdiṣṭasya sāvayavatvāruyahetorabhāve'pi budddyādau kāryatvamupalabhyata ityaprayojako'yaṃ heturiti tadetadasaduttaraṃ, sapakṣaikadeśavṛtterapi dhūmādergamakatvasyānumānaprāmāṇyavādāmirabhyupagamāditi, anupalabdherabhāvasiddhau kriyamāṇāyāmanupalabdherapyanupalabdhyā pratyavasthānamanupalabdhisamā jātiḥ, nidarśanaṃ tu vivādādhyāsite kāle śabdo'sattvānnopalabhyate, anupalabdhikāraṇepvasatsvanupalabhyamānatvāt pradhvastānutpannaghaṭavadityakte para āha-yadaivāsattvaṃ

11.1.13

śabdasya tadā tadanupalabdherapyata eva hetorasattvaṃ, viśeṣābhāvād, asattve ca śabdānupalabdhestadviśendo(ṣo)palabdhisiddhiḥ, tatsiddhau ca sarvadā sadbhāvasiddhiriti, tadetadasat, śabdasyānupalabdheranupalambhasadbhāsiddhatvād, upalabhyate hi śabdasyānupalambhaḥ, makṛdeva mayā'sau śrutaḥ śabdo, na pūrvaṃ, nāpyūrdhvamiti pratītisiddheriti, anityasya dharmasya dharmiṇi nityānityavikalpena pratyavasthānaṃ nityasamā jātiḥ, nidarśanaṃ yadidamanityatvaṃ kṛtakatvena śabde sādhyate tadyadi nityaṃ tarhi śabdasyāpi nityatvapramaṅgaḥ, itarathā kathamasati dharmiṇi dharmaḥ syāt ?, nityatve ca śabdasyānityatvānupapattiḥ, athānityamanityatvaṃ tathā'pyanityatvasya sarvadā śabdadharmiṇyabhāvān tasya nityatvāpattiriti, atrottaram-anityatvasya sarvadā śabdadharmiṇyanityatve cobhayathā'pi śabdasya nityatvaṃ, nityatve cānupapannamanityatvamiti bruvatā'bhyanujñātamanityatvaṃ śabdasya, anyathā kathamevamabhidhānaṃ ?, abhyanujñātasya cānupapanno niṣedha iti, atha mataṃ-nānityatvaṃ mayā śabde niṣiddhyate, kintu nityatvamapyupapādyate, tadapyanupapannaṃ, nityānityatvayorvipratiṣedhātmakatvenaikatvāsambhavād, itarathā sarvasya sarvātmakatve'pi virodhābhāvādiśāniṣṭaphalaprāptiparihārārthināṃ sādhanaviśeṣapravṛttinivṛttyorabhāvaḥ syāt,

11.1.14

yatpunaretannityatvaṃ nityamutānityaṃ ?, tatrānityatvaṃ pradhvaṃsarūpaṃ pradhvaṃsaśca nityaḥ, na ca tannityatve śabdāderapi nityatvaṃ, tasya tatrānāśritatvāt, ekāśrayasamaveto hi dharma āśrayanityatvamantareṇa na ghaṭate, na cāyaṃ pradhvaṃsaḥ kvacidapi samavetaḥ, tatkathaṃ tannityatvena tatpratiyogināṃ śabdādīnāmapi nityatvamiti, sādhyadṛṣṭāntayoḥ sādharmyāttulyadharmopapattau sarvānityatvaprasaṅgena pratyavasthānamanityasamā jātiḥ, udāharaṇam-anityena ghaṭena sādharmyādanityaḥ śabda iti bruvataḥ sarvabhāvānāmanityatvaṃ prasajyate, asti ghaṭena sādharmyaṃ sarvabhāvānāmastitvādi, na cātra viśeṣo vidyate yena ghaṭasādharmyācchabdasyaivānityatvaṃ, na sarvabhāvānāmiti, asyāstvaviśeṣasamāyāḥ uktibhedādbhedastena tatroktamuttaramihāpyanusaraṇīyaṃ, kiñcānyat-sādharmyasyāhetutve pratiṣedhānupapattiḥ, tasyāpi sādharmyarūpānapāyāditi, kāraṇavattvasya hetoḥ sandigdhāsiddhatvena pratyavasthānaṃ kāryasamā jātiḥ, nidarśanam-anityaḥ śabdaḥ kāraṇavattvāt, yatkāraṇavattadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ, tathā ca kāraṇavān śabdaḥ, saṃyogavibhāgaśabdebhyo niṣpadyamānatvāt, tasmādanitya ityukte kaścidāha-saṃyogavibhāgau śabdasyābhivyaktikāraṇamāhosvidutpattinimittamiti sandehaḥ, kāraṇānāmubhayathā vyāpāradarśanāt, yathā kāraṇāni kānicidabhivyaktau vyāpriyante kānicidutpattau, ato na jñāyate kiṃ saṃyogādeḥ kāraṇatvādabhivyajyate śabdaḥ kiṃ votpadyata iti ?,

11.1.15

tadetadasat, uccāraṇāt prāgūrdhvaṃ ca śabdasattve pramāṇābhāvāt, asattve cāsti pramāṇaṃ, tathā ca vivādādhyāsite kāle śabdo'sattvānnopalabhyate, anupalabdhikāraṇeṣvasatsvanupalabhyamānatvāt, pra(tyavasthānato bhedaḥ kāraṇādi)ti| evaṃ jātayo vyākhyātāḥ| vādiprativādinoranyatarasya (yat) parājaya(sthāna)miti tannigrahasthānaṃ, yadyapi chalajātyorapi nigrahasthānatvaṃ prā(guktaṃ tattabhrāmakatva)bhede tathā'pi sāmānyanyāyatayā teṣāmapi tadbhedānāṃ parijñānārthaṃ dvāviṃśatibhedaṃ pratipādyate, tathā ca (nyāyasūtraṃ-pratijñā) hāniḥ 1 pratijñāntaraṃ 2 pratijñāvirodhaḥ 3 pratijñāsaṃnyāsaḥ 4 hetvantaram 5 arthāntaraṃ 6 nirarthakam 7 avijñātārtham 8 apārthakam 9 aprāptakālaṃ 10 nyūna 11 madhikaṃ 12 punaruktam 13 ananubhāṣaṇam 14 ajñānam 15 apratibhā 16 vikṣepo 17 matānujñā 18 paryanuyojyopekṣaṇaṃ 19 niranuyojyānuyogo 20 'prasiddhānto 21 hetvābhāsāśca 22 nigrahasthānāni, tatra pakṣe pratipakṣa dṛṣṭāntadharmānujñā pratijñāhāniḥ, tadyathā-anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt ghaṭavat, iti (prayoge) jātiprayogeṇa samyak prakāreṇa vā

11.1.16

paryākulīkṛto vādyāha-bhavatu tarhi vyomavannityaḥ śabda iti, evaṃ vadato nityatvābhyupagamāt anityatvapratijñā hīyata iti pratijñāhāniḥ, yena paro nigṛhyate tadeva nigrahasthānaṃ, na tu tasya śirasi viṣāṇe staḥ, hetoranaikāntikatvopanyāsena pratijñātārthaniṣedhe dṛṣṭāntayordharmavikalpena dharmidharmāntaranirdeśaḥ pratijñāntaraṃ, udāharaṇam-anityaḥ śabdaḥ prameyatvāt ghaṭavadityukte vādinā prativādyāhagaganamapi prameyaṃ, na cānityam, ityanaikāntiko hetuḥ, evamanaikāntikatvena pratijñātārthaniṣedhe kṛte tatparihārābhiprāyeṇa punarvādyāha-prameyatve'pi sarvagatamākāśaṃ, śabdastu paṭādivadasrarvagataḥ, iyamapi pratijñaiva, na ca pratijñā pratijñāntaranirdiṣṭārthasādhiketyasādhanopanyāsādetadvādino nigrahasthānaṃ, syānmataṃ-ihāsarvagatatvaṃ hetuviśeṣaṇatvenopāttaṃ, asarvagatatve sati prameyatvāt, tasmānna pratijñāntaraṃ, tanna, itthaṃ anupanyastatvāt, yadā punarevamupanyasyate tadā pratijñāntaraṃ nigrahasthānaṃ, yadā pūrvavadupanyasyate tadā pratijñāntaraṃ nigrahasthānaṃ, pratijñāvirodhaḥ-pratijñāpadayorvirodhaḥ, udāharaṇaṃ-sāvayavāḥ paramāṇava iti, tatra yadi bhāvayavāḥ kathaṃ paramāṇavo yadi paramāṇavastadā kathaṃ sāvayavāḥ1, tadavayavānāmeva paramāṇutvāt, atha paramāṇavaḥ kathaṃ sāvayavāḥ tebhyo'ṇutarāvayavābhāvāt 1, tadevaṃ pratijñāpadayorvirodho vayavānāṃ viparyayeṇābhidhānamaprāptakālaṃ nāma nigrahasthānam, udāharaṇaṃ-ghaṭavat kṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ, viparyayābhidhāne'pyarthapratipa

11.1.17

ttisambhavānniyamakathāyāmevedaṃ nigrahasthānamityeke, pratijñānādīnāmanyatamenāpyavayavena hīnaṃ nyūnaṃ nāma nigrahasthānaṃ, hetūdāharaṇādhikamadhikaṃ, yasmin vākye dvau hetū dvau vā dṛṣṭāntāvabhidhīyete tadvākyaṃ hetūdāharaṇābhyāmadhikatvādadhikaṃ nāma nigrahasthānaṃ, śabdāryayoḥ punarvacanaṃ punaruktaṃ, anyatrānuvādāt, parṣadā'rthasya vijñātasya vādinā trirabhihitasyāpyapratyuccāraṇamanubhāṣaṇaṃ, etadanubhāṣaṇaṃ prativādino nigrahasthānamapratyuccāran kimāśrayaṃ pratiṣedhaṃ brūyāt ?, avijñātārthamavijñānaṃ, yadvākyaṃ vādinā trirabhihitamapi parṣadā'vagatārthaṃ prativādī tvanuvādaṃ kurvannapi na tātparyeṇa samyag vijānāti tadajñānaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati, etadviparyayeṇa vādino'pyajñānaṃ nigrahasthānaṃ veditavyamiti, uttarasyāpratipattiḥ apratibhā, uttarasyopalakṣaṇatvātsādhanasyāpyapratipattirapratibheti draṣṭavyaṃ, kathāṃ pratipādya tūṣṇīmavasthānaṃ samyagdūṣaṇasadbhāve'pyanyathā pratipādanaṃ vā vādiprativādinornigrahasthānaṃ, kāryavyāsaṅgāt kathāvicchedo vikṣepaḥ, ayaṃ prastatāyāṃ kathāyāmidaṃ me prayojanaṃ parihīyate, etasmin parisamāpte paścādāgatya kathayiṣyāmi, tasyāyaṃ vikṣepo nāma nigrahasthānaṃ. vayavānāṃ viparyayeṇābhidhānamaprāptakālaṃ nāma nigrahasthānam, udāharaṇaṃ-ghaṭavat kṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ, viparyayābhidhāne'pyarthapratipa

11.1.18

ttisambhavānniyamakathāyāmevedaṃ nigrahasthānamityeke, pratijñānādīnāmanyatamenāpyavayavena hīnaṃ nyūnaṃ nāma nigrahasthānaṃ, hetūdāharaṇādhikamadhikaṃ, yasmin vākye dvau hetū dvau vā dṛṣṭāntāvabhidhīyete tadvākyaṃ hetūdāharaṇābhyāmadhikatvādadhikaṃ nāma nigrahasthānaṃ, śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktaṃ, anyatrānuvādāt, parṣadā'rthasya vijñātasya vādinā trirabhihitasyāpyapratyuccāraṇamananubhāṣaṇaṃ, etadananubhāṣaṇaṃ prativādino nigrahasthānamapratyuccāran kimāśrayaṃ pratiṣedhaṃ brūyāt ?, avijñātārthamavijñānaṃ, yadvākyaṃ vādinā trirabhihitamapi parṣadā'vagatārthaṃ prativādī tvanuvādaṃ kurvannapi na tātparyeṇa samyag vijānāti tadajñānaṃ nāma nigrahasthānaṃ bhavati, etadviparyayeṇa vādino'pyajñānaṃ nigrahasthānaṃ veditavyamiti, uttarasyāpratipattiḥ apratibhā, uttarasyopalakṣaṇatvātsādhanasyāpyapratipattirapratibheti draṣṭavyaṃ, kathāṃ pratipādya tūṣṇīmavasthānaṃ samyagdūṣaṇamadbhāvye'pyanyathā pratipādanaṃ vā vādiprativādinornigrahasthānaṃ, kāryavyāsaṅgāt kathāvicchedo vikṣepaḥ, ayaṃ prastutāyāṃ kathāyāmidaṃ me prayojanaṃ parihīyate, etasmin parisamāpte paścādāgatya kathayiṣyāmi, tasyāyaṃ vikṣepo nāma nigrahasthānaṃ,

11.1.19

svapakṣadoṣābhyupagamena parapakṣadoṣaprasaṅgo matānujñā, nidarśanaṃ-nityaḥ śabdo'kāraṇatvādākāśavadityukte mīmāṃsakena naiyāyikaḥ prāhaprāgabhāvenānaikāntiko hetuḥ, so'pyakāraṇavān na ca nitya ityukte naiyāyikena punarmāmāṃsakaḥ āha-yadyevamanaikāntikatvamevaṃ tarhi bhavanmate'pi digādinityatvasiddhaye prayuktasya (akāraṇahetoḥ) prāgabhāvenānaikāntikatvamiti, tadevaṃ svapakṣe doṣamabhyupagamya parapakṣe sāmyamāpādayato matānujñā nāma nigrahasthānaṃ, yadā punaḥ svapakṣe doṣaṃ parihṛtya parapakṣe'pi sāmyamāpādayati, 'yaścobhayoḥ samo doṣaḥ, parihāro'pi tatsamaḥ,' tadā na kaściddoṣaḥ, nigrahaprāptasyāniyahaḥ paryanuyojyopekṣaṇaṃ, etat kasya parājaya iti parṣatpatinoktayā parṣadā vaktavyaṃ, nahi nigrahaprāptaḥ svayameva svakaupīna vṛṇuyāditi vādiprativādinormadhye na kasyacijayaḥ parājayo vā, dvayorapyasiddhāditvāt, yadi punaḥ kamapi doṣamudbhāvayati tadā'paradoṣānudbhāvane'pi jetaivāsau, na tu nigrahārhaḥ, nahi santītikṛtvā sarve doṣā vācyāḥ, avacane vā nigrahaḥ, ekenāpi doṣeṇa tatsādhanavidhānāt, sakalasambhāvidopodbhāvananiyamapūrvakavāde tu anyānudbhāvane'pi yuktaṃ paryanuyojyopekṣaṇaṃ nāma nigrahasthānamiti, anigrahasthāne nigrahasthānābhiyogānniranuyojyānuyogaḥ adoṣe doṣodbhāvanamitiyāvat, udāharaṇaṃ-yathā sāvayavatvena kāryatve sādhye pṛthivyādeḥ paro brūyād-aprayojako'yaṃ hetvābhāsaḥ, tasyedaṃ mithyā'bhiyogalakṣaṇaṃ

11.1.20

nigrahasthānaṃ, nahyaprayojako nāma hetvābhāso'sti asiddhādinyatiriktaḥ, sapakṣaikadeśavṛttiśca nāprayojako, dhūmāderapi tathābhāvaprasaṅgāt, atha niranuyojyānuyogāpratibhayoḥ ko viśeṣaḥ 1, ucyate, apratibhāyāṃ 'tūṣṇībhāvarūpatvaṃ samyaksādhanadūṣaṇasadbhāve'nyathā pratipādanarūpatvaṃ vā,' niranuyojyānuyogaḥ avidyamānadoṣodbhāvanarūpaḥ, siddhāntamabhyupetya tadvirodhenānyathā'bhidhānamapasiddhāntaḥ, yathā mīmāṃsāmabhyupagamya kaścidagnihotraṃ svargasādhanamityāha, sa caivaṃ paryanuyojyate-kathaṃ punaragnihotrakriyā naṣṭā satī svargasādhaketi paryanuyukto'bhyupagatyātmaguṇaṃ dharmaṃ gatyantaramapaśyannāha-tayā kriyayā''rādhitaḥ parameśvaraḥ phalaṃ dadāti rājadivadamātyāderiti, tasyeśvarānabhyupagamādapasiddhānto nāma nigrahasthānaṃ, hetvābhāsāśca nigrahasthānāni,hetvābhāsavaddṛṣṭāntābhāsānāmapi nigrahasthānatvaṃ, yathā'paśabdaprayogāṇāmapi nigrahasthānatvaṃ, niyamakathāyāmevāpaśabdādīnāṃ nigrahasthānatvamiti kecit, evamanyeṣāmapi sādhanadūṣaṇānupayogināṃ pratibhākṣayakāriṇāṃ kalahagālipradānavṛthāhasanasahabhāpaṇakapolavādaśiraḥkampanalaprahārādīnāṃ nigrahasthānatvaṃ, evaṃ dvāviṃśatirnigrahasthānāni, tadevaṃ naiyāyikasya ṣoḍaśa padārthā notpādavyayadhrauvyavyatirekeṇāvasthitiṃ badhnanti, tadabhyupagame punaḥ kathañcidete'pi taccarūpatāmavalambante

11.1.21

bauddhādīnāṃ padārthāḥ syādvādamūlatā caiteṣāṃ-bauddhābhimatāni punardvādaśāyatanānyetāni, tadyathā-pañcendriyāṇi saviṣayāṇi mano dharmāyatanaṃ ca, dharmāstu sukhādayo vijñeyāḥ, tadimānyapi kathañcitrirūpatātikrāntāni na bhavanti vasturūpāṇi tathā kāpilānāṃ punaḥ pañcaviṃśatistattvānīmāni, tadyathā-prakṛtiḥ, prakṛtirnāma sattvarajastamasāṃ samāvasthātmikā, tatra sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭaṃ upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca, rajaḥ guru, caraṇameva ca tamaḥ 1, prakṛteśca mahānāvirbhavati, buddherākhyā 2, mahato'pyahaṅkāraḥ, ahaṅkāraśca ahaṃ subhagaḥ ahaṃ surūpa ityādirūpaḥ 3, tato'pyahaṅkārāt ṣoḍaśako gaṇaḥ, tatra pañca buddhīndriyāṇi sparśanarasanaghrāṇacakṣuḥśrotrarūpāṇi, pañca karmendriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthalakṣṇāni, ekādaśaṃ ca mana ityekādaśendriyāṇi, paṃcatanmātrāṇi tadyathā-sparśatanmātraṃ rasatanmātraṃ rūpatanmātraṃ gandhatanmātraṃ śabdatanmātraṃ ca, tadayaṃ ṣoḍaśako gaṇaḥ 19, pañcabhyaśca tanmātrebhyaḥ pṛthivyaptejovāyvākāśa lakṣaṇāni pañca bhūtāni 24, (evame)tāni caturviṃśatiḥ, puruṣaśceti pañcaviṃśatitattvāni, tānyapi trairūpyeṇa vinā na vasturūpatāmātmasātkurvanti, tatsadbhāve tu kathamivyupapagate'mīṣāmapi vasturūpatā, (tejaādīnāṃ rūpādibhya utpādo'yuktaḥ, guṇānāṃ guṇiṇvevotpatternyāyyatvāt upa)bhogādi sādhanānāṃ puṣpādīnāṃ cābhyupagamo yaḥ mudruṇaghādi (so'ṣṭasparśavatsthūlodārika)rūpā'jīvakāyanāmā padārtho yo'smābhiriṣyate sa eṣa saṃpadyate, tasyaiva pariṇāmāntaraṇakathayā tanmahadādyāvirbhāvahetutvopapatteriti

11.1.22

cārvākasyāpi ca bhūtacatuṣṭayātmakaṃ tattvaṃ notpādādivyatirekeṇātmasthitiṃ tanute bhīmāṃsākastu nityānityaṃ pratyavipratipadyamānaḥ kathamivotpādavyayadhrauvyākrāntaṃ vastutattvaṃ nopeyāditi nāyaṃ viśeṣata ākṣitaḥ || tasmātsarvābhimatavastūnāṃ vastutvamidameveti vihāya durabhiniveśamaṅgīkṛtya pramāṇodarśitatattvābhimukhāṃ śemuṣīmavaśyamabhyupagantavyaṃ vidvadbhiriti sthitam sarvajñasiddhiḥ-īdṛśaṃ ca pramāṇopapannaṃ vastutattvaṃ yenopadiṣṭamasau bhagavānaśeṣasyāpi (jagato) hitaikadakṣatvādāpto bhavati, sa ca vipakṣaleśenāpi vimukto bhagavān sarvajña eva, yato nāsarvajñaḥ pramāṇasaṃvādi pratipādayati, (nanu sarvajño na saṃbhavo svātaṃcyeṇoktānadasiddheḥ) tathā hi na santaḥ samastavastustormāviṣayaṃ prastutopadeśaṃ pravarttayanti, tato'nyatrāpi naiṣā vyavasthāpayitumucitā, tadasat, yato na vayaṃ svātantryeṇopadiśāmaḥ, kintu tadupadeśameva paramparādhigatamanuvādadvāreṇa prakāśayāmaḥ, sa tu svatantramupadiśati, tato yo yadviṣayānupadeśāliṅgādisaṃvādivacanaracanā'nukramakarttā sa tatsākṣātkārī, yathā'smadādivacanaracanānukramakarttā ca sa iti, nanu tatrāpi svātantryamasiddhamanāditvātsaṃsārasya, tathāhi-pāṇineḥ pūrvaṃ kena vyākaraṇāni praṇītāni ?, piṅgalakātpūrvaṃ kena chandāṃsi niveditāni ?, anādiḥ khalvayaṃ vyavahāraḥ, tata utpādavyayadhrauvyayuktavastupratipādakaṃ kimapi śāstraṃ paramparayā'dhigamya viracito'pi puruṣastadarthameva vacanāntarairanuditavāniti kathaṃ nāma sarvajñaḥ deśako bhavediti paro yadi manyeta tarhi 'kṣaṇikāḥ

11.1.23

sarvasaṃskārāḥ, bhūtapariṇatimātraṃ caitanya'mityādyupadeśānāmapyevamanāditvaṃ syādvibandhakābhāvāt, tathā cātmādṛṣṭādipratikṣepapradhānāni sugatacārvākādiśāstrāṇi, anyāni caitadvyavasthāpakāni, tatasteṣu' kimetatsatyamutaitaditi satyāsatyatvasandehe yāvanna pramāṇāntareṇa tadabhidheyādhigamo na tāvadetatsatyametadasatyamiti niścayaḥ saṃbhavati, pramāṇāntaraṃ cātmādṛṣṭādisamastavastuviṣayamadhyakṣaṃ yadyabhyupagamyate tadā siddhaṃ na samīhitaṃ, taddaśa (dvata) eva sarvajñatvābhyupagamāt, athānumānādātmādṛṣṭādi sarvaṃ kasyacitpratyakṣaṃ, yathā dhūmādanumīyamāno dhūmadhvajaḥ, anumeyaṃ cedaṃ, tasmātkasyacitpratyakṣaṃ, pakṣadharmatvābhyupagamānnāyamasiddho hetuḥ, sapakṣe bhāvānna viruddhaḥ, yogyatāmātraṃ ca sādhayitumabhipretamiti kvacitkadannavṛttāvapyadoṣaḥ, nanu dhūmadhvajādāvindriyaprabhavamadhyakṣamulabdhaṃ tataḥ sādhye'pi tathābhūtameva tatprāpnotīti viruddhārthasādhanādviruddhaḥ, nanvevaṃ vikalpane na kiñcidanumānaṃ syāt, yato yathāvidho dhūmadhvajo dṛṣṭānte dṛṣṭastathāvidha eva yadi sādhyadharmiṇyapi sa syāt tarhi sarvātmanā tādṛśaḥ sa eva dṛṣṭāntadṛṣṭaḥ, sa ca pratyakṣeṇaiva pratipanna iti kimanumānena ?;

11.1.24

atha dhūmasāmānyādagnisāmānyasiddhernāyaṃ doṣaḥ, yato liṅgaliṅginoḥ pratibandhaḥ sāmānyāśrayī, tarhi kathamatrāpi viruddhatā ?, pratyakṣamātrayogyatāyā eva sādhayitumabhipretatvāt, pratyakṣatvaṃ ca nendriyajatvena vyāptaṃ, nanvakṣam-indriyaṃ, tataśca prati gatamakṣamivi cakṣurādīndriyaprabhavajñānasyaiva pratyakṣatvaṃ yuktaṃ, naitadasti, yataḥ pratyakṣasyākṣāśritatvaṃ vyutpattereva kāraṇaṃ, pravṛttinimittaṃ tu vastusākṣātkriyā, taduktam-“akṣāśritatvamadhyakṣe, vyutpattereva kāraṇam| nimittaṃ tu punastasya, vastusākṣātkriyā matā ||1||” tathā hi kāmādibhāvanājātaṃ saṃvedanaṃ yadā viśadasvabhāvamanubhūyate ghaṭādijñānaṃ vā svasaṃvidrūpaṃ cakāsti tadendriyasamutthatvaṃ pratyakṣe kvopayogi?, jñānasvasaṃvedyatā nanu na jñānamātmaprakāśakaṃ svātmani kriyāvirodhāt, tathā coktam-“yadarthavedanaṃ jñānamātmano'pi prakalpyate| suśikṣito vaṭuḥ skandhaṃ, svamārohenna dāsravat ||1||” tathā vedyate aneneti vedanaṃ vedyate taditi vedyamiti viruddhayoḥ karaṇakarmaṇoḥ kathamekatvaṃ ?, nanu kathamātmānamātmā ātmanaiva vettīti vyavahāraḥ ?, na ca vyavahāra evāyaṃ, tattvatastu na kenāpi pramāṇenātmasvarūpaṃ na parijñāyate, kenāpi

11.1.25

pramāṇenātmasvarūpasyāpyadhigamāt, anyathā ‘ātmā vā're ayaṃ jñātavyo mantavyo nididhyāsitavya’ ityāderanarthakatvaṃ, na ca parātmaparijñānenaiva caritārthaṃ tadvacaḥ, yato yadi nāma parātmā jñātastataḥ kiṃ?, tathā''tmanaḥ kalyāṇavāptiriti cet tathā'pi kathañcidābhinnaṃ 1, yadi bhinnaṃ nātmanaḥ kartṛtvaṃ, athāmibhnaṃ tarhi tadātmasvarūpavat sarvadā'stīti sarvadā saṃyogaḥ syāt, tato vijñānamapi sarvadā bhavet, atha śaktiḥ kartṛtvaṃ, sā ca sahakārikāraṇavaśātkadācidbhavantī na doṣamāvahati tarhi karmaṇaḥ sāmarthyādāmimukhyamātmanaḥ samutpadyamānaṃ kramavartī jñānotpattiṃ vidhāsyatīti kiṃ manaḥparikalpanayā 1, tanna yugapajjñānānutpattistalliṅgaṃ, astu vā manastathā'pyātmano nityatvādvyāpitvācca na kadācinnātmanaḥ saṃnikarṣa iti nityaṃ tajjñānaprasaṅgaḥ, tanna dvitīyo'pi pakṣaḥ, tṛtīyapakṣasvīkāre tvasadabhyupagama eva, tanna pratyakṣaṃ jñānasvarūpasya paranmate grāhakaṃ, nāpi pramāṇāntaraṃ, yatastadarthāpattiryadvā'numānamabhyupagantavyaṃ bhavet, nāparaṃ, na hyāgamamātrādvipratipattau satyāmarthasiddhiḥ, upamānaṃ tu sādṛśyamātravyavasthāpakaṃ, abhāvapramāṇaṃ tvabhāvamātraviṣayameva pratipannamiti, tatra na tāvadarthāpattiḥ saṃvedanasādhikā, yato'rthaprākatyādasāvutpadyata ityabhyupagamaḥ, tanna tatra niyatamaniyataṃ vā 1, yadyaniyataṃ

11.1.26

kathamekāntena gamayet 1, atha niyataṃ tadā niyamagrahaḥ kiṃ tasminneva 1 yadi tasminneva tarhi yenaiva pramāṇena tanniyamagrahastenaiva sādhyasya sādhitattvāt kimarthāpattyā 1, atha dharmmantare tarhi anyatra gṛhītapratibandhamanyadgamayadadumānatāṃ nātikrāmati ityanumānamevārthāpattiḥ saṃpadyeti, tathā cānumānapakṣabhāvidūṣaṇamudgareṇanipātaḥ, anumānapakṣe kiṃ dūṣaṇamiti cet, ucyate, anumānaṃ gṛhītapratibandhaṃ pravarttate, pratibandhagrahaśca kimanvayamukhena kiṃ vā vyatirekamukhena ? iti, na tāvadanvayamukhena, yatastadbhāva eva bhāva iti sa pratīyate, tadbhāvabhāvitvaṃ ca kiṃ pratyakṣeṇa pratīyate kiṃ vā'numānena 1, na tāvadatyantaparokṣe vijñāne pratyakṣeṇa, nāpyanumānena, anavasthāprasaṅgāt, vyatirekamukhenāpi nāsti, yato vipakṣe hetorabhāvaḥ kimabhāvapramāṇema pratīyate kiṃ vā'nupalambhena 1, tatra bhāvādatyantadūrayāyī nābhāvaḥ kaścit yena bhāvagrāhiṇi pramāṇe nāyamavabhāseteti na bhāvagrāhi pramāṇātiriktabhāvākhyaṃ pramāṇamupapadyate, tatastena kathaṃ tmādhigamo'bhyupagantavyaḥ, tato yathā''tmā''tmānamadhigacchan kartṛkarmarūpatāṃ pratipadyate, na svātmani kriyāvirodhaḥ, tathā svasaṃvedanamapi bhaviṣyati, athā''tmā''tmānaṃ yadā'vagacchati tadā pramāṇarūpaṃ karaṇaṃ bhidyate, nanu pramāṇaṃ jñānaṃ, jñānaṃ cātmadharmaḥ, sa cātmarūpa eveti kathaṃ karaṇabhedaḥ ?, dharmadharmiṇoḥ kathañcidbheddo'pyastīti cet tarhyatrāpi yena svabhāvena jñānamātmasvarūpaṃ pratipadyate

11.1.27

sa kathañcidbhinno'pyastīti na svātmani kriyāvirodhaḥ syāt, yadi tvātmā sahajajñānamayo na syāt tadā kāraṇatvāviśeṣādindriyādiṣvapi jñānasamavāyo bhavet, na ca tathā, tantūnāmapaṭātmakatve'pi tantutvajātiniyamātteṣu paṭasamavāyo bhavati, na tūryādiṣu, tadvadacidātmake'pyātmanyātmatvajātiniyamāt jñānasamavāyasya niyamo bhaviṣyati svabhāvādevetyapi na caturasraṃ, tantūnāmapaṭātmakasya sarvathaivāsiddheḥ, teṣāmeva tathāpariṇāmāt, tato dravyarūpatayā paṭaḥ prāgapi kathañcidasti, tadayamapi dṛṣṭāntaścidrūpamevātmānaṃ gamayatīti na naḥ kācitkṣatiḥ, kiñca-anātmavedane saṃvedane jagadandhamūkaṃ bhavet, tathāhi yat sadupalambhakapramāṇagocaracāri na bhavati tatsakalameva na saddvyavavṛttipathamuvatarati, yathā kharaviṣāṇaṃ, nāvatarati ca sadupalambhakapramāṇagocaratāmātmavyāpārādirūpaṃ vijñānamiti, tathāhi-tadgrāhakaṃ pratyakṣaṃ vā bhaven pramāṇāntaraṃ vā ?, yadi pratyakṣaṃ tatkimindriyārthasaṃyogajaṃ āhośvidātmamanaḥsaṃnikarṣasamutthaṃ kiṃ vā svasaṃvedanamiti ?, tatra jñānenendriyasaṃnikarṣābhāvādanabhyupagamācca na prathamaḥ pakṣaḥ, nāpi dvitīyo, manaḥsadbhāve pramāṇābhāvāt, na cāpramāṇakaṃ vastu vipaścitaḥ samāśrayante, na ca yugapajjñānānutpattistalliṅgaṃ, tasyānyathā'pyupapatteḥ, tathāhi-yasminnābhimukhyamātmā pratipadyate tatra jñānamudeti, nānyatreti, athedamābhimukhyamātmano bhinnamathāminnaṃ ?, yadi bhinnaṃ mana eva paryāyāntareṇābhyupagataṃ

11.1.28

bhavati, athāminnaṃ tadā tadātmasvarūpavatsarvadā'stīti jñānotpattirapi sarvadā syāt, nanvātmano manasā saṃyogakartṛtvaṃ bhinnamathāvipakṣe hetorabhāvo gṛhyeta 1, na hi svasattāmātrāviśrāṇaṃ śaśaviṣāṇaṃ kasyacidgrāhakaṃ nāma, athānupalambhena vipakṣe hetorabhāvaḥ pratīyate tarhi sa kiṃ dṛśyānupalambhaḥ 1 kiṃ vā'dṛśyānupalambhaḥ 1, anupalabdhamātrasya satyapi vastuni bhāvānna vyatirekasādhakatvaṃ, dṛśyānupalambhastu svabhāvakāraṇavyāpakādyanupalambhabhedena vyavasthitaḥ, tatra dṛśyānupalambho nādṛśye jñāne saṃbhavati, nāpi kāryakāraṇabhāvaḥ, sa hi pratyakṣānupambhasādhanaḥ, kathamatyantaparokṣe vijñāne (vijṛṃbhate ?) ceti tamapya(na ca jñānamano)vyāpakabhāvo'pi pratyakṣādyanumānābhyāmatra na pratīyata ityuktaṃ, tato vyatirekeṇāpi na sambandhaniścayaḥ, tato na kenacitkiñcit kadācit saṃvedanasvarūpamadhi(gamyate) svasaṃvedanasya yadapi padārthasvarūpādhigamanaṃ na) tadutpāditadākārādinā, kintvarthāvabhāsittvena, tathāhi-cidrūpamātmadravyaṃ, tathā kṣayopaśamādivaśādarthāvabhāsitayā pariṇataṃ, tattastadapyasya grāhakamiti vyavasthāpitaṃ, arthāvabhāsitvaṃ ca saṃvedanasyātmabhūtaṃ, tatastadarthagrahaṇasamaya eva nānubhūtaṃ cet kathamartho gṛhīto nāma ?, tathā'vabhāsānubhavasyaivārthagrahaṇarūpatvāt, apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati, tannu na jñānasya pratyakṣatā'rthasya grahaṇaṃ, kintu jñānasyotpattiḥ, tatra saṃvidite'pi jñāne tadutpattimātreṇārthasya saṃvedanaṃ sidhyati,

11.1.29

kathamanyasyotpattiranyasya saṃvedanamityapi na vācyaṃ, vastusvābhāvyāt , na caivaṃ sarvasya sarvasaṃvedanaṃ tasya svakāraṇasāmagrīniyamāt pratiniyatārthasaṃvittisvabhāvasya pratiniyatapratipattṛvedyasya caivotpādāt, tadetadapyasat, yataḥ pratiniyatārthasaṃvittisvabhāvatvaṃ pratiniyatapratipattṛvedyatvaṃ ca kathamiha vyavasthāpyaṃ ?, yadi jñānāntareṇa tadā tadyadi jñānaviṣayaṃ nārthamavasyati athārthaviṣayaṃ tadā na jñānaṃ, tathā ceyamubhayāvabhāsādhīnavyavasthā durghaṭā, tataḥ sthitametat-svasaṃvedanamapi vijñānamiti| tatastatsvasaṃvedanamantareṇāpīndriyavyāpāramadhyakṣamityathāśritatvamaprayojakaṃ tanna viśeṣaviruddhatā'pi hetoḥ, nāpi sandigdhaunaikāntikatā, avinābhāvaniścayāt tadvādhakāśaṃsyāt sarvānumānocchedaprasaṅgāt, atha 'āśaṅketa hi yo mohādajātamapi bādhakam| samarthavyavahāreṣu, saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet

Linked texts (6)