Dravyasvabhāvaprakāśananayacakra
Commentary on Dvadasharanayacakra (Dvādaśāranayacakra)
in 453 gāthās; an elaboration of Nayacakra written in Doha Chandas by Devasena
- Language
- Sanskrit
- Author
- Māyilla Dhavala
- Extent
- 193 passages, 3,304 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Nayacakra Of Mailla Dhavala; ed. Pt. Kailash Chand Shastri; Mūrtidevī Jaina Granthamālā; Bhāratīya… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 3 parts
- 2 — 43 parts
- 3 — 16 parts
- 4 — 23 parts
- 6 — 3 parts
- 7 — 2 parts
- 8 — 58 parts
- 9 — 2 parts
- 10 — 3 parts
- 11 — 21 parts
- 12 — 16 parts
- 13 — 2 parts
- 14 — 1 part
Text
1.84
śrīkundakundācāryakṛtaśāstrot sārārthaṃ parigṛhya svaparopakārāya dravyasvabhāvaprakāśakaṃ nayacakraṃ mokṣamārgaṃ kurvan grāryokartā nirvighnataḥ śāstraparisamāptyādikaṃ śiṣṭāṃcārapratipālanaṃ puṇyāvāptirnāstikatāparīhāraḥ phalamabhilaṣan śāstrādau iṣṭadevatāviśeṣaṃ namaskurvannāha 'davvā' iti |
1.107
'mithyātvādi saptaprakṛtyupaśamakṣayopaśamakṣaye sati, adhyātmabhāṣayā nijaśuddhātmābhimukhapariṇāme sati śuddhātmabhāvanotpannanirvikāravāstavasukhamupādeyaṃ kṛtvā saṃsāraśarīrabhogeṣu yo'sau heyabuddhiḥ samyagdarśanaśuddhaḥ sa caturthaguṇasthānavartī vratarahito darśaniko manyate |'
‘caturthaguṇasthānayogyāṃ śuddhātmamāvanāmaparityajantirantaraṃ dharmadhyānena devaloke kālaṃ gamayitvā—’
paramātmaprakāśameṃ dharmakī vyutpatti karate hue kahā hai—
1.237
apuṇyamavrataiḥ puṇyaṃ vratairmokṣastayorvyayaḥ | avratānīva mokṣārthī vratānyapi parityajet |
83||
2.1
iṣṭadevatāviśeṣaṃ namaskṛtya vyākhyāyapratijñānirdeśārthamāha 'jaṃ jaha' iti-
2.2
svabhāvasvabhāvinoraikyaṃ nirṇayāupāyaṃ cāha-'jīva' iti-
2.3
svabhāvasya nāmāntaraṃ brūte 'taccaṃ' ityādi-
2.4
svabhāvasvabhāvinorvyāptiṃ darśayati-
2.6
ekakṣetranivāsitvena saṃkarādidoṣaparihāramāha-
2.7
iti pīṭhikānirdeśaḥ |
pīṭhikā samāpta
atha tasyāpi viśeṣavyākhyānārthamadhikārāṃrambhaḥ-
2.9
sūtranirdeśaḥ | tatrādhikāratrayāṇāṃ prayojanaṃ nirdiśati 2-'ṇāyavvaṃ' iti-
2.10
guṇasya svarūpaṃ bhedaṃ ca nirūpayati-
2.11
daśasāmānyaguṇānāṃ nāmāni āha-
2.12
ṣoḍaśaviśeṣaguṇānāṃ nāmānyāha-
2.13
grahaṇa karanā bhoktṛtva hai| jaise ātmā āhārādi dravyakī śaktiko khīṃcaneke kāraṇa bhoktā kahā jātā hai| sarvagatatva, asarvagatatva, sapradeśatva, apradeśatva, mūrtatva, amūrtatva, sakriyatva, akriyatva, cetanatva, acetanatva, amūrtatva guṇa kahate haiṃ| āge solaha viśeṣa guṇoṃke nāma batalāte haiṃ-
2.15
cetanādiguṇānāṃ punaruktadoṣaparihāramāha-
2.16
atha paryāyasya 3lakṣaṇaṃ bhedaṃ ca darśayati-
2.17
paryāyadvaividhyaṃ nidarśya jīvādidravyeṣu kaskaḥ paryāyo bhavatītyāha-
2.18
dravyaguṇayoḥ svabhāvavibhāvāpekṣayā paryāyāṇāṃ cāturvidhyaṃ nirūpayati-
2.19
uktaṃ ca-
dravyasvabhāvaparyāyānsaṃdarśayati-
2.20
guṇasvabhāvaparyāyānsaṃdarśayati-
2.21
jīvadravyavibhāvaparyāyānnirdiśati-
2.22
jīvaguṇavibhāvaparyāyānnidarśayati-
2.23
jīvadravyasvabhāvaparyāyānpradarśayatidehāyārapaesā je thavakā uhayakammaṇimmukkā 1 | jīvassa ṇiccalā khalu te suddhā davvapajjāyā |
25||
saṃprati svabhāvavibhāvaparyāyaprakaraṇe kiṃcitpaudgalikapariṇāmaṃ snigdharukṣatvādivandhamāha—
2.26
pudgalānāṃ parasparaṃ bandhakasvarūpamāha—
2.32
pudgalaguṇavibhāvaparyāyānsaṃdarśayati-
2.33
dharmādharmākāśakālānāṃ svabhāvadravyaguṇaparyāyānāha-
2.34
atha vyutpattipūrvakatvena lakṣaṇatrayaṃ dravyasyāha-
2.36
lakṣaṇānāṃ parasparamavinābhāvitvaṃ bhedābhedaṃ cāhuḥ-
2.38
nirapekṣai1kāntalakṣaṇaṃ nirākṛtya tasyaivaṃ doṣaṃ darśayati-
2.42
sato vināśo'sataścotpattau dūṣaṇamāha-
2.43
nanu vāsanātaḥ so'yamiti jñānamiti ceduttaraṃ paṭhati-
2.44
viśeṣārtha - vastuko sarvathā kṣaṇika mānanepara satke vināśakā tathā asatkī utpattikā dūṣaṇa ātā sarvathā vināśa ho jāyegā to punaḥ jo vastu utpanna hogī usakī utpatti asatse hī mānanī par̤egī | jaise miṭṭīke piṇḍakā sarvathā vināśa mānanepara utpanna honevālā ghaṭa vastuse hī utpanna huā kahalāyegā, kyoṃki sarvathā abhāva ho jāye aura taba ghaṭa utpanna ho to asatse hī ghaṭakī utpatti kahī jāyegī | piṇḍa paryāya naṣṭa mānatā hai| kintu bauddhadarśana 'sarvaṃ kṣaṇikaṃ' siddhāntakā anuyāyī hai| usakā mata hai ki saṃsārakī pratyeka vinā bhī phala phūla paidā ho jāne cāhie| vinā miṭṭīke bhī ghar̤ā bana jānā cāhie |
2.45
dūṣaṇantaramāha-
2.46
bhedapakṣe dūṣaṇamāha-
2.48
nahi kiṃcitsaditi śūnyapakṣe dūṣaṇamāha-
2.49
sarvaṃ sarvatra vidyate iti sarvagatatvapakṣe dūṣaṇamāha-
2.52
vyāpāra use jamānā mathanā ādi vyartha hai | yadi kahoge ki kāraṇoṃke vyāpārase dahīkī abhivyakti ( prakaṭasāṃkhyakī mānyatā sadoṣa hai|
avidyāvaśādeva bhedavyavasthā iti cettadanūdya dūṣayati-
2.53
yadi sarvapakṣeṣu doṣāstahi ke vāstavā ityata āha-
2.56
kisī ne hāthīkā paira pakar̤ā to kisīne sūm̐r̤a, kisīne peṭa aura kisīne pūm̐cha | usake bāda ve saba andhe lage | unako jhagar̤atā dekhakara eka puruṣa unake pāsa āyā aura unase jhagar̤anekā kāraṇa jānakara bolātmaka vastuke kevala eka eka dharmako hī dekhakara mithyādṛṣṭivāloṃne use ekarūpa māna liyā hai yathārthameṃ vastu anekadharmātmaka hai | aviruddha aneka virodhī dharmoṃko grahaṇa karanevālā samyaganekānta hai tathā vastuko tat atat ādi svabhāvase śūnya kahakara usameṃ aneka dharmoṃkī mithyā kalpanā karanevālā vacanavilāsa mithyā anekānta hai | samyag
svabhāvānāṃ yuktipathaprasthāyitvaṃ, nāmabhedaṃ ca darśayati-
2.57
svabhāvā dvividhāḥ sāmānyā viśeṣāśca | tatra sāmānyasvabhāvānāṃ nāmānyāha-
2.58
viśeṣasvabhāvānāṃ nāmānyāha-
2.59
teṣāmapi svarūpavyākhyānārthaṃ gāthāṣaṭkenāha-
2.64
abhavyakā artha hai, na honeke yogya | pratyeka dravyake bhavanakī eka maryādā hai| pratyeka dravya apanī-apanī maryādā-
svabhāva aura amūrtika svabhāva jānanā cāhie |
svabhāvako vibhāvasvabhāva kahate haiṃ|
2.65
svabhāvānāṃ yathā nirarthakatvaṃ sārthakatvaṃ ca tathā darśayati-
2.66
guṇaparyāyayoḥ svabhāvatvamanuktasvabhāvānā mantarbhāvaṃ ca darśayati-
2.69
[ sarvathaikāntena sadrūpasya na niyatārthavyavasthā saṃkarādidoṣatvāt tathāsadrūpasya sakalaśūnyatāprasaṃgāt | nityasyaikasvarūpatvāt ekarūpasyārthakriyākāritvābhāvaḥ, arthakriyākāritvābhāve dravyasyāpya-
kāntapakṣe'pi nātmajñatā saṃbhavati niyamitapakṣatvāt | tathātmano'nupacaritapakṣe'pi parajñatādīnāṃ virodhaḥ | ubhayaikāntapakṣe'pi virodhaḥ ekāntatvāt | tahya̍nekānte'pi kasmānna bhavati | syādvādāt | sa ca kṣetrādibhede dṛṣṭo'hinakulādīnām | sa ca vyāghātakaḥ, sahānavasthālakṣaṇaḥ, pratibandhyapratibandhakaśceti, anavasthānādikaṃ vā | tatrānavasthānaṃ dvividhaṃ, guṇānāmekādhāratvalakṣaṇaṃ gaganatalāvambīti (?) | saṃkaraḥ vyatikaraḥ anavasthā abhāvaḥ adṛṣṭakalpanā dṛṣṭaparihāṇiḥ virodhaḥ vaiyadhikaraṇyaṃ ceti śreṣṭhadoṣāṇāṃ ekānte saṃbhavaḥ |
3.75
4 gati, 4 kapāya, 3 tīna liṃga, 1 mithyādarśana, 1 ajñāna, 1 asaṃyama, 1 asiddhatva, 6 leśyā | gatināma jñānāvaraṇa karmakā udaya rahatā hai ataḥ ajñāna audayika bhāva hai| cāritra mohanīya karmake sarvaghātī sparddhakoṃ
heyopādeyatvaṃ svabhāvānāṃ darśayati-
3.76
śuddhajīvatva nāmaka pāriṇāmika bhāva śuddha dravyārthikanayake āśrita honese nirāvaraṇa hai ataḥ use śuddhapāriṇā-
jīvapudgalayorvibhāvahetutvaṃ darśayati—
3.77
vibhāvasvabhāvasya svarūpaṃ saṃbandhaprakāraṃ phalaṃ ca gadati—
3.79
prakaraṇavalātprakṛtīnāṃ bhedaṃ bandhahetūṃśca sūcayati-
3.82
mūlaprakṛti rūpa aura uttaraprakṛti rūpa| ina bhedoṃko granthakāra āge svayaṃ batalāyeṃge| tathā bandhake cāra kāraṇoṃko bhī kaheṃge|
likhā hai| yathā - 'mithyātvāviratipramādakaṣāyayogāḥ karmabhūtāḥ, bhāvapratyayadravyapratyayarūpeṇa saṃjñāyaṃjñāścetanācetanāḥ |
jīvake bhāvoṃkā nimitta pākara pudgala mithyātva ādi karmarūpa pariṇamana karate haiṃ ve mithyātva ādi ajīva ataḥ usake mithyādarśana ādi rūpa vaibhāvika pariṇāma hote haiṃ| una pariṇāmoṃkā nimitta milanepara pudgala-
3.84
etāḥ sāmānyena śubhāśubhabhedamitvā jīvānāṃ sukhaduḥkhaphaladā bhavantītyāha-
3.85
asaṃkhyātaloka bheda batalāye haiṃ |
antarāya | jñānāvaraṇa karma ātmāke jñānaguṇako ghātatā hai isīke kāraṇa saṃsārī jīvoṃmeṃ jñānaguṇakī mandatā devagati devagatyānupūrvī śubha haiṃ| pāṃca jātiyoṃmeṃse pañcendriya jātināmakarma śubha haiṃ śeṣa cāra aśubha haiṃ| pām̐coṃ vihāyogati śubha hai apraśasta vihāyogati aśubha hai| trasa, bādara, paryāpta, pratyeka śarīra, sthira, śubha, subhaga, susvara, ādeya, yaśaḥkīrti nāmakarma śubha haiṃ | inake viparīta sthāvara, sūkṣma, aparyāpta, sādhāraṇa, asthira, usake rahate hue saṃsārase chuṭakārā nahīṃ ho sakatā |
3.86
caturgatijīvānāṃ jaghanyamadhyamotkṛṣṭāyuḥpramāṇaṃ kathayati | tatra tāvanmanuṣyāṇām—
3.87
tiraścām—
3.89
bāraha hajāra varṣa hai | khara pṛthivīkāyikoṃkī utkṛṣṭa sthiti bāīsa hajāra varṣa hai | vanaspatikāyikoṃkī utkṛṣṭa sthiti dasa hajāra varṣa hai | jalakāyikoṃkī utkṛṣṭa sthiti sāta hajāra varṣa hai | vāyukāyikoṃkī utkṛṣṭa sthiti tīna hajāra varṣa hai | tejaskāyikoṃkī utkṛṣṭa sthiti tīna rāta-dina hai | vikalendriyoṃmeṃ do indriyoṃkī utkṛṣṭa sthiti bāraha varṣa, teindriyoṃkī 49 rāta dina, cauindriyoṃkī chaha māha hai | paṃcendriyatiryaṃcoṃke pāṃca prakāra hai | parisarpa godhā nevale ādikī utkṛṣṭa sthiti nau pūrvāṃga hai | uragoṃkī utkṛṣṭa sthiti bayālīsa hajāra varṣa
sāgarakī hai| dūsare narakameṃ tīna sāgara, tīsaremeṃ sāta sāgara, cauthe narakameṃ dasa sāgara, pāṃcaveṃmeṃ sataraha unameṃse asurakumāroṃkī utkṛṣṭa āyu eka sāgara, nāgakumāroṃkī tīna palya, suparṇakumāroṃkī ar̤hāī palya, svargameṃ sāta sāgarase adhika, pāṃcaveṃ aura chaṭheṃ svargameṃ dasa sāgarase adhika, sātaveṃ aura āṭhaveṃ svargameṃ caudaha sāgarase adhika, nauveṃ aura dasaveṃ svargameṃ solaha sāgarase adhika, gyārahaveṃ aura bārahaveṃ svargameṃ aṭhāraha sāgarase adhika, terahaveṃ aura caudahaveṃ svargameṃ bīsa sāgara tathā pandrahaveṃ aura solahaveṃ svargameṃ bāīsa sāgarakī bhī jānanā |
teṣu paryāyeṣu jīvāḥ pañcāvasthāsu caturvidhaduḥkhena duḥkhitā bhavantītyāha—
3.90
tāḥ pañcāvasthā āha—
3.92
vibhāvasvabhāvaphalamāha—
3.93
vibhāva hai | gatināma karmake udayase honevālā nāraka ādi rūpa bhāva vibhāva hai, kapāyake udayase honevālā mithyātvake udayase honevālā mithyātvabhāva vibhāva hai, jñānāvaraṇa karmake udayase honevālā ajñānabhāva vibhāva sthānameṃ bandhake pāṃcoṃ kāraṇa rahate haiṃ ataḥ una-una kāraṇoṃse bam̐dhanevāle karmoṃkā bandha mithyādṛṣṭi jīvake cāra prakṛtiyāṃ pratyākhyānāvaraṇa kapāyakī udayakī pradhānatāmeṃ baṃdhatī haiṃ ataḥ pāṃcaveṃ guṇasthānase āge unakā vyavahāranaya aśuddha dravyakā nirūpaṇa karatā hai | jaise rāgapariṇāma hī ātmākā karma hai vahī puṇya pāpa mārgake ārādhakako unakā jñāna honā āvaśyaka hai | evamanekāntaṃ samarthya tatphalaṃ ca darśayati-
3.94
idānīṃ viśeṣaguṇānāṃ svāmitvasamarthanārthamāha | tatra gāthābhyāmadhikārapātanikā--
3.96
gaganadravyasya tāvadviśeṣalakṣaṇaṃ bhedaṃ cāha--
3.99
tasyaiva arthasamarthanārthamāha (ślokadvayaṃ)—
4.2
tasyaiva svarūpaṃ prayojanaṃ ca vadati—
4.103
jīvasya bhedasuhṛddhya sūtrāṇi sūcayati-
4.105
prabhoryuktisamarthanārthaṃ prabhutvamāha gāthādvayeneti-
4.107
jīvābhāvaniṣedhārthaṃ tasyaiva svarūpaṃ vyutpattiñcetyāha-
4.110
haiṃ | siddhoṃmeṃ to inameṃse jñāna, darśana, samyaktva hī hote haiṃ| kyoṃki ye tīnoṃ ātmika guṇa haiṃ|
jīvake ghrāṇendriya adhika honese sāta prāṇa hote haiṃ | cauindriya jīvake cakṣurindriya adhika honese āṭha prāṇa śāyada koī kahe ki taba to siddhoṃmeṃ jīvapanā aupacārika huā kintu mukhyarūpase vāstavika jīvapanā to
utpāda kiye binā hī gorasake hī varṇa, rasa, gandharasa ādi pariṇamanaśīla guṇoṃmeṃ pūrva avasthākā vināśa aura
4.117
śamika yā kṣāyika bhāvarūpa kahate haiṃ | adhyātmameṃ use śuddhātmāke abhimukha pariṇāmarūpa śuddhopayoga kahate
nirupayogikaṭākṣamucchidya jīvasyopayogamāha-
4.118
mūrttakāntaniṣedhārthaṃ syādamūrttatvamāha-
4.119
amūrtatvakṣepapi yathā syāttūktamapyāha-
4.125
sa kasyaciśnaśyati kiṃ tadbhavati kena hetunā grahaṇamityāha-
4.128
sarvagatatvakṣaṇikatvādyātmatvannāstya dehamātratvaṃ cedaṃ cāha‘puggalavuddehapamāṇo attā cattā hu sattasamugghāyaṃ | vavahārā ṇicchayado asaṃkhadeso hu so jeo |
4.129
hotī | isalie miṭṭī hī vāhya daṇḍādi nimittoṃkī apekṣāpūrvaka apane abhyantara pariṇāmake honepara ghaṭarūpa apane-apane yogya śakti to upādānameṃ rahatī hī hai| jaba upādāna apanī yogyatāke anurūpa kāryarūpa parisvayamantarghaṭabhavanapariṇāmābhimukhye, daṇḍacakracīrapeyaprayatnādinimittamātraṃ bhavati | yataḥ satsvapi daṇḍādinimitteṣu śarkarādipracito mṛtpiṇḍaḥ svayamantarghaṭabhavanapariṇāmanirutsukatvāt na ghaṭībhavati | ato mṛtpiṇḍa eva vāhyadaṇḍādinimittāpekṣa ābhyantarapariṇāmasāṃnidhyād ghaṭo bhavati na daṇḍādayaḥ, iti daṇḍādīnāṃ nimittamātratvam | kintu kaba ? jaba miṭṭī svayaṃ apane andarameṃ ghaṭarūpa pariṇamanake abhimukha ho | ataḥ upādānakā pariṇamana
bījāṅkuranyāyena karmaṇaḥ tasyaiva phalamupadarśayati gāthātrayeṇeti-
4.138
āge granthakāra pramāṇarūpase eka gāthā uddhṛta karate haiṃ-
āge vyavahārakālako kahate haiṃ-
samayakālapradeśasiddhayarthamāha-
4.140
gaganādīnāṃ dravyaparyāyayoḥ 3 kāraṇamuktvā lokasya kāryatvaṃ 4 pratiṣṭhāpayati-
4.145
dravyakṣetrakālabhāvaiśca svabhāvā draṣṭavyā—
4.148
pradeśī hai do paramāṇuoṃke melase banā dvayaṇuka skandha do pradeśī hai| tīna paramāṇuoṃke melase banā skandha tīna pradeśī hai| isī taraha saṃkhyāta paramāṇuoṃke melase banā skandha saṃkhyāta pradeśī hai| asaṃkhyāta paraisa prakāra paṃcāstikāṃyoṃkā kathana samāpta huā |
idānīṃ pravacanasārāmiprāyaḥ kathyate, tattvasaṃkhyāmupadiśya tasyaiva bhedaṃ svabhāvaṃ vyākhyāti-
4.152
ataḥ jahām̐ jitane kāraṇa hote haiṃ ve sabhī apane-apane nimittase honevāle karmoṃke āsravameṃ kāraṇa hote haiṃ |
4.157
viśeṣārtha—bam̐dhaneke paścāt karma ātmāke sātha rahate haiṃ| jaba ve udayameṃ ākara apanā phala dete ānepara hī apanā phala dekara jhar̤a jāte haiṃ| ataḥ apane samayapara hī jhar̤aneke kāraṇa use svakālaprāpta yā savipāka nirjarā kahate haiṃ| savipāka arthāt vipākakāla ānepara honevālī nirjarā savipāka nirjarā haiṃ| jaise vṛkṣapara lagā huā āmakā phala apane samayapara pakakara ṭapaka par̤atā hai| jisa karmakā vipākakāla to
4.158
maila nikala jānepara suvarṇake svābhāvika guṇa camaka uṭhate haiṃ vaise hī karma bandhanase sarvathā chūṭa jānepara ātmāke svābhāvika rūpameṃ sthira ho jātā hai| yahī to mokṣa hai| ataḥ mokṣa ātma svabhāvake aviruddha hai| muktāātmāke viśeṣa guṇoṃkā nāśa mānate haiṃ, koī ātmākā hī abhāva mānate haiṃ| kintu jaina dharmake anusāra navapadārthasvarūpaṃ nigadya tasyaiva svāmitvamāha gāthācatuṣṭayena-
4.162
samyagbhūtasya viṣayiṇaḥ phalaṃ darśayati-
4.163
karmakṛta honese para hai| mithyādṛṣṭi ina sabako apanā mānatā hai| use svaparaviveka na honese karmameṃ, śarīrameṃ
ko hī jīva mānatā hai, koī karmako yā karmajanya vaikārika bhāvoṃko jīva mānatā hai kintu ye saba to pudgala vyāyāma karatā hai, vṛkṣoṃko kāṭatā hai ukhār̤atā hai isase usakā śarīra dhūlase bhara jātā hai| aba vicāranekī nirjarā mokṣa tathā jīvakī śuddhapariṇatiko apanā mānanevālā samyagdṛṣṭi hai| saṃvarakā artha hai rukanā|
4.164
iti padārthādhikāraḥ | tīrthasvāminaṃ namaskṛtya yuktivyākhyānārthamāha'vīraṃ vilayavirattaṃ vigayemalaṃ vimalaṇāṇasaṃjuttaṃ | paṇavivi vīrajiṇidaṃ pamāṇaṇayalakkhaṇaṃ vocchaṃ |
166|| ṇikkheva ṇaya pamāṇaṃ chaddavvaṃ suddha eva jo appā | tadaka pavayayaṇāmaṃ ajjhappaṃ hoi hu tivaggaṃ |
167||
pramāṇasvarūpaṃ prayojanaṃ bhedaṃ viṣayaṃ cāha-
4.171
nayayojanikākramamāha-
4.172
viśeṣārtha - pramāṇa pūrṇa vastuko grahaṇa karatā hai| arthāt dharmabhedase vastuko grahaṇa na karake sabhī grahaṇa na karake kevala kisī eka dharmake dvārā hī vastuko grahaṇa karatā hai| jaise dravyaparyāyātmaka vastu pramāṇa-
6.174
manopūrvaka hī apanā vyāpāra karate haiṃ| paṃcādhyāyīkārane ina donoṃko deśapratyakṣa kahanemeṃ yahī hetu diyā pramāṇādhikāra samāpta huā |
ko grahaṇa karanevālā naya hai isīse naya vikalpa rūpa hai|
padārthake dharmoṃkā alaga-alaga kathana karanevālā naya hai aisā kahā hai| ataḥ pramāṇake dvārā anekāntakā bodha
etatsamarthanārthaṃ dṛṣṭāntamāha-
6.175
naikāntena vastusvabhāvaḥ svārthaśca siddhyatītyāha-
6.176
uktaṃ ca-
7.1
svārthāmilāpiṇāṃ svārthasya mārgamunmārgaṃ ca darśayati-
7.178
uktaṃ ca-
8.1
³aṇugurudehapamāṇo uvasaṃhārappasappado cedā | asamuhado vavahārā ṇicchayaṇayado asaṃkhadeso vā |
8.179
ekāntānekāntasvarūpaṃ tau ca mithyā samyagityāha-
8.180
nayadṛṣṭirahitānāṃ doṣamudbhāvya tasyaiva bhedaṃ viṣayaṃ svarūpaṃ nāma nyāyaṃ ca darśayati-
8.184
viśeṣārtha-nayake bhedoṃkā kathana do rītise pāyā jātā hai| siddhānta granthoṃne nayake do mūla bheda amṛtacandrajī mahārājane niścayanayako śuddha dravyakā nirūpaka aura vyavahāranayako aśuddha dravyakā nirūpaka
8.186
trayāṇāmupanayānāṃ nāmoddeśaṃ pratyekaṃ bhedāṃścāha-
8.190
sarvathā banda karake kevala paryāyārthika dṛṣṭise dekhate haiṃ to jīvadravyameṃ vyavasthita nāraka, tiryaṃca, manuṣya, deva,
pratīti karānevālā naya karmopādhi nirapekṣa dravyārthika naya hai| ise hī adhyātmameṃ śuddhanaya yā niścayanaya
8.193
utpādavyayasāpekṣā'śuddhadravyārthikanayaṃ lakṣayati-
8.197
bhinna guṇakā astitva hai ataḥ dravya guṇoṃkā eka akhaṇḍa piṇḍa hai | yadi kadācit dravyameṃse saba guṇoṃko svarūpakā kathana karate haiṃ to guṇoṃke dvārā hī usakā kathana sambhava honese kahate haiṃ ki guṇoṃkā samudāya dravya
dravyārthika hai |
8.199
viśeṣārtha-pahale likha āye haiṃ ki jīvake pāṃca bhāva hote haiṃ-aupaśāmika, kṣāyika, kṣāyopaśamika, isīse mokṣake abhilāṣīko use avaśya jānanā cāhie| usīke grāhakanayako paramabhāvagrāhī dravyārthikanaya
8.201
anityāśuddhaparyāyārthikanayaṃ lakṣayati-
8.208
viśeṣārtha-atītameṃ vartamānakā āropa karanā bhūtanegamanaya hai| jaise prativarṣa dīpāvalīke dina
viśeṣārtha-jaise koī ādamī bhāta pakānekī taiyārī kara rahā hai| usase koī pūchatā hai kyā karate udāharaṇa ūpara diye haiṃ|
viśeṣārtha-apanī-apanī jātike anusāra vastuoṃkā yā unakī paryāyoṃkā parasparameṃ virodha
8.220
taducyate— vyavahārāśrayāccaśca saṃkhyātītapradeśavān | abhinna ātmaikadeśitvādekadeśo'pi niścayāt |
2||
8.239
guṇa paryāyoṃmeṃ vyāpaka hai| ataḥ ātmā caitanyasvarūpa hai| kintu bandha to pudgala paramāṇuoṃkā skandha hai|
abheda rūpa hī hai|
8.241
viśeṣārtha—vastuke yathārtha svarūpako nahīṃ jānanā yā nirapekṣa rūpase kuchako kucha jānanā mithyājñāna jaise dravya paryāyātmaka vastuko dravyakī pradhānatā aura paryāyakī apradhānatāse viṣaya karanevālā dravyārthikanaya mukhyatākī dṛṣṭiko bhulākara yadi koī kevala dravya rūpa hī vastuko jānatā hai yā paryāyarūpa vastuko hī jānatā binā usakī prāptikā to praśna hī nahīṃ uṭhatā| jisakī pahacāna hī nahīṃ usakī prāpti kaisī ? isī taraha yadi koī niścaya nayake viṣayabhūta śuddha svarūpako hī yathārtha mānakara yaha bhūla hī jāye ki vartamāna merī daśā banā rahegā| ataḥ sāpekṣa donoṃ nayoṃse vastu svarūpako jānanā hī samyagjñāna hai|
jānatā hai vahī jñāna hai ataḥ ātmā jñānasvarūpa hī hai|
8.246
dravyamāśritya yuktiḥ phalavatītyāha-
8.247
astitvasvabhāvasya yuktyā pradhānatvaṃ tasmādeva pramāṇanayaviṣayaṃ cāha -
8.249
yuktiyuktārtha eva samyaktvaheturnānyad ityāha-
8.250
svabhāvānāṃ yathā samyagmithyāsvarūpaṃ sāpekṣatā ca tathāha-
8.252
syādvādalāñchanasya svarūpaṃ nirūpayati-
8.253
uktaṃ catrisaṃjñiko'yaṃ syācchabdo yukto'nekāntasādhakaḥ | nipātanātsamudbhūto virodhadhvaṃsako mataḥ |
kevalajñānasammiśro divyadhvanisamudbhavaḥ | ata eva hi sa jñeye sarvajñaiḥ paribhāṣitaḥ |
2|| siddhamantro yathā loke eko'nekārthadāyakaḥ | syācchabdo'pi tathā jñeya aiko'nekārthasāvakaḥ |
3|| sāpekṣā nirapekṣāśca bhaṅgā yathā tathācaṣṭe-
8.255
saptamanayabhaṅgīmāha-
8.258
saptabhaṅgīvivaraṇāyāṃ jñeyaṃ bhaṅgaracanopāyaṃ dharmadharmiṇoḥ kathaṃcidekatvānekatvaṃ cāha--
8.260
sāpekṣatāsādhakasamvandhaṃ yuktisvarūpaṃ cāha-
8.261
āge sāpekṣatā sādhaka sambandha tathā yuktike svarūpako kahate haiṃ--
tattvasya heyopādeyatvamāha-
8.263
vyavahāraniścayayoḥ sāmānyalakṣaṇamāha-
8.264
viṣayiṇaḥ pradhānatvena viṣayasyādheyatvamāha-
8.267
yuktisaṃvityoḥ kālamāha -
8.268
viśeṣārtha - pūrvameṃ dravyārthikanayake daśa bheda kahe haiṃ| unameṃse pahalā bheda karmopādhi nirapekṣa śuddha aśuddha upacārase rahita dravyake svabhāvakā grāhaka hai| mumukṣuko ise hī jānanekā upadeśa granthakārane gāthā
eyaṃte ṇiravekkhe ṇo sijjhai vividhabhāvagaṃ davvaṃ | taṃ tahava aṇeyaṃte idi bujjhaha siya aṇeyaṃtaṃ |
āgame adhyātmamārgeṇa nikṣepādhikāravyākhyānārthamāha-
8.276
nikṣepabhedamudāharati-
8.282
nikṣepake prakaraṇameṃ dravyārtha pradhāna honese anāgata pariṇāma viśeṣake prati abhimukha avināśīko dravya kahā hai ke prati abhimukha dravyako eka hī kahā hai kevala kathanabhedakā hī antara hai| nayacakrake racayitākā abhiprāya karanā cāhie isakā abhiprāya spaṣṭa nahīṃ huā |
viśeṣārtha-śrī jayadhavalājīmeṃ cūrṇisūtroṃkā vyākhyāna karate hue kisa nikṣepakā kauna naya svāmī hai, trikālavartī vyaṃjana paryāyakī apekṣā bhāvameṃ bhūta, bhaviṣyat, vartamāna kālakā vibhāga svīkāra kara liyā ṛjusūtranaya sthāpanāke sivāya sabhī nikṣepoṃko svīkāra karatā hai; kyoṃki ṛjusūtranayake viṣayameṃ sādṛśya sāmānya nahīṃ pāyā jātā isalie vahām̐ sthāpanā nikṣepa nahīṃ banatā| śrī jayadhavalākārane to aśuddha ṛjusūtra-
8.283
darśanajñānacāritrasvāmino namaskṛtya darśanādīnāṃ vyākhyānārthamāha-
8.284
vyavahāraparamārthabhyāṃ ratnatrayameva mokṣamārgo na śubhāśubhāvityāha-
8.285
paraḥ prāha-no vyavahāro mārga ityāha-
uktaṃ ca-
8.291
viśeṣārtha-para dravyake jānaneko upacārita aura svasvarūpake jānaneko niścaya kahanekā prayojana vyavahāranayase parako jānatā hai |
8.295
pāyā jātā hai| kucha pratiyoṃmeṃ antima caraṇa 'juttīṇayapakkhaṃ saṃbhavā jamhā' hai| yadi juttike sthānameṃ rjātta
8.296
dravyāśritamabhinnasādhyasādhanabhāvaṃ niścayanayamāśritya mokṣamārgaprarūpaṇam | yattu pūrvamuddiṣṭaṃ tat svaparapratyayaparyāyāśritaṃ bhinnasādhyasādhanabhāvaṃ vyavahāranayamāśritya prarūpitam | na caitadvipratiṣiddhaṃ niścayavyavahārayoḥ sādhyasādhanabhāvatvāt suvarṇasuvarṇapāṣāṇavat | ata evobhayanayāyattā pārameśvarī tīrthapravartaneti |' arthāt - isa prakāra śuddha dravyake āśrita, abhinna sādhyasādhanabhāvavāle niścayanayake āśrayase mokṣa mārgakā nirūpaṇa donoṃ nayoṃke adhīna hai |
tamevamupapattyā samarthayati-
8.297
uktaṃ cadavvasuyādo bhāvaṃ tatto bheyaṃ havei saṃvedaṃ | tatto saṃvittī khalu kevalaṇāṇaṃ have tatto ||
vyavahāriṇaḥ kartṛtvaprasaṃgātkathaṃ muktirityāśaṃkyāha-
8.298
tasya śubhāśubhasya kāraṇaṃ 1saṃsārasya ca kāraṇamāha-
8.299
muni pada lekara vratādi bhī pāle, para jīvoṃkī rakṣā ādirūpa paradravyāsambandhī śubha bhāvoṃse apanā mokṣa honā māne tathā para jīvoṃke ghāta honerūpa adhyavasāyase apanemeṃ bandha māne to jānanā usane svarūpakā jñāna
karmake udayase jīvake mithyā śraddhāna rūpa tathā krodha, māna, māyā, rūpa bhāva hote haiṃ| inhīṃ bhāvoṃkā nimitta kāryoṃmeṃ mana, vacana, kāyakī pravṛttiko aśubha yoga kahate haiṃ| yoga śubha ho yā aśubha-ghātiyā karmoṃkī saba tiryaṃcāyu, manuṣyāyu, devāyu ye tīna āyu, eka uccagotra aura nāma karmakī saiṃtīsa prakṛtiyāṃ-manuṣyagati, devagati, paṃcendriya jāti, pām̐ca śarīra nāmakarma, tīna aṃgopāṃga nāmakarma, samacaturasra saṃsthāna, vajravṛṣabhanārāca saṃhanana, praśasta varṇa gandha rasa sparśa, manuṣyagatyānupūrvī, devagatyānupūrvī, agurulaghu, ucchvāsa, ātapa, udyota, praśasta vihāyrogati, trasa, bādara, paryāpta, pratyeka śarīra, sthira, śubha, subhaga, susvara, ādeya, yaśaḥ-
mohasya bhedaṃ kārya svarūpaṃ ca darśayati-
8.303
viśeṣārtha-vrata yā viratikā ulaṭā avirati hai| hiṃsā karanā, jhūṭha bolanā, corī karanā, maithunahiṃsāko to hiṃsā isalie kahā hai ki usakā bhāvahiṃsāke sātha sambandha hai| kintu dravyahiṃsāke honepara
8.304
avirati ādi jīva haiṃ ve mūrtika pudgala karmase bhinna caitanyapariṇāmake vikāra haiṃ| yadyapi paramārtha dṛṣṭise ātmākā svabhāva śuddha niraṃjana caitanya rūpa hī hai kintu anādi anya vastujana mohese yukta honeke kāraṇa ātmāmeṃ utpanna honevāle mithyādarśana, ajñāna, aviratirūpa pariṇāmake nimittase tīna rūpa hokara jisa-jisa
8.306
isī taraha paraspara sāpekta nayoṃke dvārā dravya, guṇa, paryāya ādikā jñāna na honā vimoha hai| sīpako cām̐dī yā rassīko sām̐pa samajhanā vibhrama yā viparyaya hai| isī prakāra anekāntātmaka vastuko ekānta rūpameṃ grahaṇa karanā āge aviratike bheda kahate haiṃ-
8.308
śubhāśubhabhedaṃ mohakāryamuktvā tasyaiva dṛṣṭāntamāha-
8.310
śubharāgasya bhedamāha-
8.311
bhāvatrayāṇāmutpattihetuṃ taiśca vandhaṃ mokṣaṃ cāha-
8.313
jāne para uṣṇapanese tanmaya ho jātā hai| isī taraha jaba jīva, dāna, pūjā, vratādi rūpa śubha pariṇāma karatā honese saṃsāra-samudrameṃ hī ḍubānevālā hai| kintu inake sthānameṃ yadi koī saṃsāra-samudrase nikālanemeṃ śubha kahā jātā hai| kintu mohanīya karmakā udaya donoṃ hī bhāvoṃmeṃ vartamāna hai| para dravyameṃ anurāga usake mokṣakā kāraṇa to kevala śuddhopayoga hai| pravacanasārake prārambhameṃ ācārya amṛtacandrane apanī ṭīkāmeṃ likhā hai śuddha saṃprayogakā artha hai mokṣake sādhanabhūta bhagavān arhanta ādimeṃ bhaktirāgase anurakta cittavṛtti | aisā jīva arhanta ādike viṣayameṃ bhī kramase rāgakī kaṇikā bhī haṭānā cāhie| jaba arhantādikī bhakti rūpa rāga bhī
viśeṣārtha-saṃsārameṃ duḥkha hī hai kyoṃki ākulatā hai| jahām̐ ākulatā hai vahām̐ sukha kaise ho sakatā
8.315
viśeṣārtha—mohanīya karmake bheda darśana mohanīya karmakā upaśama kṣaya yā kṣayopaśama hue binā samya-
pūrva saṃcita karmamala rūpī paṭalakī śakti ( anubhāga spardhaka) jisa samaya prati samaya ananta guṇahīna adhaḥkaraṇa apūrvakaraṇa anivṛttikaraṇa rūpa pariṇāmoṃko karaṇalabdhi kahate haiṃ| usake antima samayameṃ samyaktva
8.317
viśeṣārtha-naraka gatimeṃ prathama tīna narakoṃmeṃ jātismaraṇa, dharmaśravaṇa aura vedanābhibhava ye tīna
hī bhavoṃko dhāraṇa karake muktiko prāpta hogā use nikaṭa bhavya kahate haiṃ| jaba jīvake saṃsāra paribhramaṇakā kahā hai-
uktaṃ ca-
kṣapitamohasya darśanalābhamedaṃ svarūpaṃ cāha-
8.321
vyavahāraratnatrayasya grahaṇopāyaṃ sādhakabhāvaṃ cāha -
8.324
śrutajñānapariṇatasvātmanaḥ samyagrūpasya hetuṃ svarūpaṃ niścayaṃ cāha-
8.326
uktaṃ casaṃśayavimohavibbharbhāvavajjiyaṃ appaparasarūvassa | gahaṇaṃ sammaṃ ṇāṇaṃ sāyāramaṇeyabheyaṃ tu ||-dravyasaṃ 42 ||
8.327
ativyāptimavyāptiṃ śrutādhyayane svārthināṃ niṣedhayati-
8.328
niścayasādhyasya vyavahāroṇa sādhakakramaṃ pradaśya̍ tābhyāmapi (?) vyākhyānāya̍ kramamāha-
8.329
cāritrasvāminaḥ svarūpaṃ nirūpya tasyaiva bhedaṃ darśayati-
8.332
śraddhānādi kurvato mithyāsamyagbhāvaṃ yathā tathā cāha-
8.333
viśeṣārtha--jinarūpake dhārī bhikṣu aneka prakārake hote haiṃ, unake nāma haiṃ-anagāra, yati, muni
gāthā 273 ādimeṃ ācārya kundakunda svāmīne likhā hai ki abhavyajīva jina bhagavānke dvārā kathita vrata,
8.339
lokasambandhī kāryoṃmeṃ pravṛtti karatā hai use laukika kahā hai| jaise agnike saṃsargase pānīmeṃ vikāra ā jātā samāna guṇavāle śramaṇakā hī saṃsarga karanā cāhie|
viśeṣārtha—adhyātma mārgake upadeṣṭā ācārya kundakundane apane pravacanasārake prārambhameṃ yadyapi śubhoantameṃ cāritrakā varṇana karate hue śramaṇa dharmakī dīkṣākā kathana karate hue anukramase do prakārake śramaṇa
8.341
hokara vastutaḥ dukhī hī rahate haiṃ| puṇya karmake udayameṃ viṣayoṃkī prāpti hone para tṛṣṇāṃkā bar̤hanā hī svābhāvika pāpa karmake udayase kevala duḥkha milatā hai vahām̐ puṇya karmake udayase duḥkhake sthānameṃ sāṃsārika jīvoṃke viṣaya-
mohanīyake udayase usameṃ asamartha hone para paramātmapadakī prāptike lie tathā viṣaya kaṣāyoṃse bacaneke lie nirdoṣa paramātma svarūpa arhanta aura siddhoṃkī tathā unake ārādhaka ācārya, upādhyāya aura sādhuoṃkī dāna,
uktaṃ ca | sāpi paraṃparā dvividhā bhavati-
9.1
iti sarāgacāritrādhikāraḥ | sakalasaṃvaranirjarāmokṣopāyaṃ darśayan vyavahārasya gauṇatvaṃ darśayati-
9.342
uktaṃ ca-
10.344
uktaṃ ca-
dṛṣṭāntadvāreṇa śuddhacāritrasya malahetutvaṃ cāha-
10.347
śubhāśubhasaṃvarahetukramamāha-
10.348
dhyeyasyātmano grahaṇopāyaṃ tasyaiva svarūpamāha-
11.354
dhyātudhyeyasaṃbaṃdhaṃ cāritranāmāntaraṃ dhyeyasyāpi nāmamālāṃ prāha—
11.357
sāmānyaviśeṣayoḥ parasparādhāratvena parasparāvastutvaṃ darśayati-
11.360
niścita vastumeṃ rahanevālī tathā svarūpa astitvako sūcita karanevālī avāntarasattā yā viśeṣasattā hai|
11.361
niścayanayase saba jīvoṃko śuddha kahā hai| usī śuddha svarūpa kāraṇa paramātmākā dhyāna karanese kārya śuddhasvarūpapāriṇāmika bhāva haiṃ| yadyapi ye tīnoṃ aśuddhapāriṇāmika vyavahāranayase saṃsārī jīvameṃ haiṃ tathāpi śuddha niścaya-
11.362
tayoḥ svarūpaṃ kāraṇasamayasya ca 1 kāraṇatvamāha-
11.364
kāraṇasamayena kāryasamayasya dṛṣṭāntasiddhimāha-
11.365
ekasyāpyupādānahetoḥ kāryakāraṇatve nyāyamāha-
11.366
svasaṃvedanahetumātreṇa svarūpasiddhirbhaviṣyati ityāśaṃkya āha-
11.369
uktaṃ cūlikāyāṃ— sakalasamayasārārthaṃ parigṛhya parāśritopādeyavācyavācakarūpaṃ pañcapadāśritaṃ śrutaṃ kāraṇasamayasāraḥ| bhāvanamaskārarūpaṃ kāryasamayasāraḥ| tadādhāreṇa caturvidhadharmadhyānaṃ kāraṇasamayasāraḥ| tadanantaraṃ prathamaśukladhyānaṃ dvicatvāriṃśadbhedarūpaṃ parāśritaṃ kāryasamayasāraḥ| tadāśritabhedajñānaṃ kāraṇasamayasāraḥ| tadādhārībhūtaṃ parānmukhākārasvasaṃvedanabhedarūpaṃ kāryasamayasāraḥ| tatraivābhedasvarūpaṃ paramakāryanimittāt
cūlikāmeṃ kahā hai-
labdhapañcakasāmagrīvaśānnānyaḥ | evaṃ kāryakāraṇarūpaḥ parāśritaḥ svāśritasamayasāra ātmā kathaṃ jānāti ?
evaṃ kāraṇakāryasamayasāraḥ svasaṃvedanajñānameva pariṇamati | audayikaupaśamikakṣāyopaśamikakṣāyikapāriṇāmikānāṃ bhedamāha -
11.372
tama, tīvratara, tīvra, manda, mandatara, mandatama| ina chaha prakāra ke kaṣāya ke udaya se utpanna huī leśyā chaha
11.374
tasyaiva svarūpaṃ nirūpya dhyeyatvena svīkaroti
11.376
paryāyakī avasthāmeṃ hī ye vāstavika haiṃ | kintu eka jīva dravyake hī svabhāvakā anubhavana karanepara avāstajīvake svabhāvako chor̤akara svaparanimittaka eka dravyaparyāya rūpase anubhava na karanepara ye bhūtārtha haiṃ | kintu saṃva kālameṃ sthāyī eka jīva dravyake svabhāvakā anubhavana karanepara abhūtārtha haiṃ| ataḥ ina nau tattvoṃmeṃ niścaya-
11.378
abhedānupacaritasvarūpaṃ tadeva niścayaṃ tasyārādhakasya tatraiva vartanaṃ cāha-
11.380
bhedarūpa tathā upacarita svarūpakā grāhaka hai| jaise jīva svabhāvase to amūrtika hai kintu anādikālase karmabaddha honeke kāraṇa mūrta karmoṃke saṃyogase use mūrtika kahā jātā hai ataḥ jīvakā mūrtikapanā vāstavika ātmāmeṃ darśana, jñāna, cāritra ādi aneka guṇa haiṃ| aisā kahe binā 'ātmā' ātmā kahanese sunanevālā kucha niścayanayake viṣayabhūta ātmāke abhedātmaka anupacarita svarūpakī anubhūti hī niścaya samyagdarśana hai usīkā
kahī mokhā hai, kahīṃ khir̤akī hai, kahīṃ dvāra hai| isī taraha jānaneke sādhanoṃmeṃ tathā jñeyomeṃ bheda honese jñānake
11.382
uktaṃ ca-
dṛṣṭāntadvāreṇa vyavahārasya niścaya-lepe darśayati¹
11.383
niścayārādhakasya phalaṃ sāmagrī cāha-
11.388
ātmasvabhāvameṃ līna honekā prayatna karatā hai| ataḥ jñānakī bhāvanā karanā cāhie |
11.389
dhyāturātmano'ntaḥ sāmagrī pratyakṣatāsvarūpaṃ tasyaiva grahaṇopāyaṃ cāha -
11.395
viśeṣārtha - śrutajñānake dvārā pahale ātmāko jānanā cāhie| śāstra svādhyāya karanese ātmākā
āge lakṣaṇase ātmāko grahaṇa karanekā upāya batalāte haiṃ-
kāraṇa hai| ataḥ śuddhajīvake lakṣaṇoṃke dvārā hī use grahaṇa karanā cāhie | aśuddhajīvake lakṣaṇoṃke dvārā
evaṃ gṛhītasyātmano1 dhyeyotthabhedabhāvanāṃ karoti -
11.397
karmajasvābhāvikaṃ bhāvaṃ bhāvayati -
11.398
uktaṃ ca-
12.400
dṛṣṭāntadvāreṇa pāriṇāmikasvabhāvasyātmabuddherniścayadarśanamāha-
12.401
svasthatayātmanaḥ svalābhaṃ svacaraṇīpāyaṃ cāha-
12.402
uktaṃ ca-
12.403
sarāṃgavītarāgayoḥ kathaṃcidavinābhāvitvaṃ ca vadati-
12.404
uktaṃ ca āgame-
12.408
vipakṣadravyasvabhāvābhāvatvena bhāvanā-
12.409
viśeṣaguṇapradhānatvena bhāvanā-
12.410
svasvabhāvapradhānatvena bhāvanā- sāmānyaviśeṣāyordhyānaṃ samarthitaṃ bhavati ityāha-
12.411
viśeṣāṇāmutpattivināśayoḥ sāmānye dṛṣṭāntamāha-
12.412
sarveṣāmasyaivotkṛṣṭatvamasyaivopāsanayā doṣābhāvaṃ ca darśayati-
12.413
kathamanyathoktam-
12.415
paramārthaparijñānapariṇatiphalamupadiśati-
12.416
nayacakrakartṛtvahetumāha-
12.417
iti niścayecāritrādhikāraḥ |
12.422
pratyakṣa kevalajñānake dvārā vastutvako aneka dharmātmaka jānakara usake aneka dharmoṃmeṃ se eka-eka dharmako jānane durnayoṃkā ghātaka hai | eka-eka nayako hī ṭhīka mānakara usīko satya mānanā durnaya hai | nayacakrakī tīkṣṇadhāra śraddhā karanā cāhie |
12.425
racanā devasenācārya ne kī thī |
13.1
dravyārthikaḥ, paryāyārthikaḥ, naigamaḥ, saṃgrahaḥ, vyavahāraḥ, ṛjusūtraḥ, śabdaḥ, samabhirūḍhaḥ, evaṃbhūta iti nava nayāḥ smṛtāḥ| upanayāṃśca kathyante | nayānāṃ samīpā upanayāḥ | sadbhutavyavahāraḥ asadbhūtavyavahāraḥ upacaritāsadbhūtavyavahāraścetyupanayāstredhā |
idānīmeteṣāṃ bhedā ucyante | dravyārthikasya daśa bhedāḥ | karmāpādhinirapekṣaḥ śuddhadravyārthiko yathā, saṃsārī jīvaḥ siddhasadṛk śuddhātmā | utpādavyayagauṇatvena sattāgrāhakaḥ śuddha dravyārthiko yathā, dravyaṃ nityam |
13.2
nayabhedā uccante-
14.18
anusāra pratyeka vastu anekāntātmaka hai| anekāntātmakakā artha hai anekadharmātmaka | eka vastumeṃ aneka dharmoṃkā anekāntapanā kucha bhinna prakārakā hai| anekānta ekāntakā pratipakṣī hai| vastu sat hī hai yā asat hī hai, kintu usakā kathana karanā kaṭhina hai kyoṃki jñāna eka sātha anekoṃko jāna sakatā hai parantu śabda eka sātha pratyeka vākyake sātha sambaddha rahatā hai| yathā—vastu syāt asti ( kisī apekṣāse hai ) syāt nāsti
aneka dharmātmaka padārthake jñānako pramāṇa kahate haiṃ| usake dharmāntara sāpekṣa eka aṃśake jñānako naya