Pramāṇa · Search · About · API

Yashastilaka 6

Śrutasāragani 6

Language
Sanskrit

Contents

6.2

bandhuvrajairityādi | janturjīvaḥ kṛtāntadūtairyamapraṇidhibhiryamavaśāya kṛtānta-svādhīnyāya ekaḥ asahāyo varākastapasvī ānīyate prāpyate | kathaṃbhūtaḥ san | pari-rakṣyamāṇaḥ san pratipālyamānaḥ san | kaiḥ | bandhuvrajaiḥ kuṭumbavargaiḥ tathā subhaṭakoṭibhiḥ parirakṣyamāṇaḥ subhaṭānāṃ sahasrabhaṭalakṣabhaṭakoṭibhaṭānāṃ koṭibhiḥ śatalakṣaiḥ sa tathā āptavargaiḥ pitṛmātṛmantripurohitagurūpādhyāyādibhiḥ parirakṣyamāṇaḥ | punaḥ kaiḥ kṛtvā parirakṣyamāṇaḥ | mantrāptatantravidhibhiḥ mantrayantrādividhibhirvidhānairatnavidhibhiḥ khaḍgā-dirakṣābhistantravidhibhiścaturaṅgasainyaveṣṭanavidhānairjayamūlādibhirvā | kathaṃbhūto jantuḥ | balāt sarvasmāt sainyāt adhikabalo'pi adhikaparākramo'pi rākṣasaviśeṣādadhikabalo'pi | dīpakopamālaṃkāraḥ ||
saṃsīdata ityādi | he suvidhe sacaritrātman, tava bhavataḥ saṃsīdato duḥkhībhavataḥ tvattaḥ paraḥ anyaḥ pumān paraṃ niścayena jātu kadācit śāstā rakṣako na samasti na samyagvartate | kiṃtu tava ca śāstā tvameva vartase ityarthaḥ | kathaṃbhūtāttvattaḥ | avāpta-samagrabodheḥ avāptā prāptā samagrā paripūrṇā bodhiḥ samyagdarśanajñānacāritratrayaṃ yena sa tathā tasmāt | yasmāt kāraṇāt tasyāṃ ratnatrayaprāptilakṣaṇāyāṃ bodhau tvayi bhavati sthite ārūḍhe sati iyameva duritopatāpasenā pāpasaṃtāpasamūhaḥ vidhurāśrayā kaṣṭāśrayā-mṛteva syādbhavet | rūpakālaṃkāraḥ || iti amunā prakaraṇa tribhirvasantatilakāvṛttaiḥ-raśaraṇānuprekṣā samāptā ||
karmārpitamityādi | puruṣa ātmā ekaṃ śarīraṃ kalevaraṃ tyajati muñcati aparaṃ śarīramābhajate āśrayati | kasmin | bhavābdhau saṃsārasamudre | kathaṃbhūtaṃ śarīram | karmā-

6.4

bāhya ityādi | he jīva, bāhyaḥ parigrahavidhiḥ kalatraputramitrādikastāvat dūraṃ viprakṛṣṭaṃ āstāṃ tiṣṭhatu | ayaṃ pratyakṣībhūto dehaḥ śarīraṃ samaṃ sārdhaṃ na yāti nāgacchati | kathaṃbhūto dehaḥ | sahasaṃbhavo'pi janmanā saha saṃjāto'pi | he jīva, tvaṃ bhavān dārātmajadraviṇamandiramohapāśaiḥ kiṃ kimarthaṃ aniśaṃ nirantaraṃ tāmyasi ātmānaṃ badhnāsi | dārāśca kalatrāṇi ātmajāśca putrāḥ draviṇaṃ dhanaṃ mandiraṃ gṛhaṃ ca tāni ca tāni mohapāśabandhanāni taistathoktaiḥ | kathaṃbhūtairdārāātmajadraviṇamandiramohapāśaiḥ | kṣaṇadaṣṭanaṣṭaiḥ tatkṣaṇe muhūrtamekaṃ dṛṣṭā apareṇa muhūrtena naṣṭā kṣaṇadaṣṭanaṣṭāstaiḥ | rūpakālaṃkāraḥ ||
saṃśocyetyādi | he jīva, svajanaḥ kuṭumbavargaḥ śokavivaśaḥ san taṃ maraṇasaṃbandhiṃ ekadinaṃ saṃśocya śokaṃ kṛtvā anyedyuranyasminnahani tavārthe bhavato dhane ādaraparo bhavati | kāyo'pi śarīro'pi citāgneḥ śmaśānāgneḥ pracayāt samūhāt bhasma saṃjāyate | saṃsārayantraghaṭikāghaṭane saṃsāra eva yantraṃ araghaṭṭasya saṃbandhinyo yā ghaṭikāḥ kṣudraghaṭayastāsāṃ ghaṭane cālanavyāpāre tvameva bhavāneva ekaḥ advitīyo vartase | svajanādikaḥ ko'pi nāsti | rūpakālaṃkāraḥ ||
eṣa ityādi | he jīva, eṣa pratyakṣībhūto jīvaḥ eko'sahāyo naṣṭamatirnirvivekastasmādātmānaṃ svayaṃ ātmanā nanu niścayena acalairvā alepaprāyaiḥ karmajālaiḥ karmasamūhaiḥ veṣṭayati badhnāti | keva | lūteva ūrṇanābhanāma kīṭaka iva | uktaṃ ca—'lūtā strī tantuvāyorṇanābhamarkaṭakāḥ samāḥ' | punaḥ karmajālaveṣṭanādanantaraṃ puṇyāt puṇyodayāt pūjā-

6.5

prabuddhāḥ prajvalitāḥ | udyamāgatā ityarthaḥ | kiṃ kṛtvā pūrve saṃtāpayanti | jaḍāśrayaṃ śarīrāśrayaṃ kṛtvā | kiṃvatsaṃtāpayanti | rasavat yathā rasaṃ pāradaṃ jaḍāśrayaṃ pānīyāśrayaṃ kṛtvā agnayo rasamuttāpayanti | rasaṃ pānīyaṃ vā saṃtāpayanti | uktaṃ ca—'vārvāri kaṃ payo'mbho'mbu pāthorṇaḥ salilaṃ jalam | śaraṃ vanaṃ kuśaṃ nīraṃ toyaṃ jīvanamambiṣam || ghanaraso rasaśca' | kathaṃbhūtaṃ puruṣam | sānandaṃ anantasaukhyasahitam | avyayaṃ avinaśvaraṃ mṛtyurahitam | anādiṃ ādirahitam | anantaśaktiṃ kevalajñānadarśanābhyāṃ anantavastusvarūpagrāhakatvāt | uddyotinaṃ lokālokasvarūpaprakāśakatvāt | nirupalepaguṇaṃ niścayena karmamalakalaṅkarahitam | prakṛtyā svabhāvena | etadviśeṣaṇaṣaṭkaṃ pāradarasasyāpi dātavyam | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
karmāsavānubhavanādityādi | puruṣa ātmā paro'pi śrotriyabrāhmaṇavaduttamo'pi aśubhāsu pāparūpāsu apavitrāsu bhavāvanīṣu cāṇḍālādibhavāntarabhūmiṣu pātaṃ patanaṃ prāpnoti labhate | kasmātpatanaṃ prāpnoti | karmāsavānubhavanāt karmamadyākhādanāt | uktaṃ ca vādirājena mahākavinā—'karmaṇā kavalitā janitā jātaḥ purāntarajanaṅgamavāṭe | karmakodravarasena hi mattaḥ kiṃ kimetyaśubhadhāma na jīvaḥ ||' 'svāgateti ranabhādruruyugmam' iti vacanāt svāgatā chanda idam | sa vādirājo'pi śrīsomadevācāryasya śiṣyaḥ, 'vādībhasiṃho'pi madīyaśiṣyaḥ śrīvādirājo'pi madīyaśiṣyaḥ' ityuktvācca | tasmāt kāraṇāt tayoḥ kāyapuruṣayoḥ śarīrātmanoḥ paramabhedavidaḥ niścayena atyantabhedajñānino vidagdhāḥ heyopādeyavivekavantaḥ puruṣāḥ tatkrimapi śreyaḥ ādadhatu ācarantu | tatkim | yatra śreyasi na janmayogaḥ saṃsāro na vartate na bhavati | punarbhavo na syādityarthaḥ | rūpakālaṃkāraḥ || iti etaiḥ kāvyaiścaturbhirgṛttakaiḥ pṛthaktvānuprekṣā anyatvānuprekṣā samāptā | uktaṃ ca—'kṣīranīravadekatra sthitayordehadehinoḥ | bhedo yadi tato'nyatra kalatrādiṣu kā kathā ||'

6.11

dvayaḥ kṣīranāmnā samatayā sādśyena āvilabuddhayaḥ atucchabuddhayaḥ kaśmalamatayaḥ nūnaṃ niścayena gavārkarasapānaparāḥ gorase surabhidugdhe arkarase mandārakṣāre ca pānaparā āsvādanatatparā bhavantu saṃjāyantām | niṣedhālaṃkāraḥ ||
ajñetyādi | ajñasya jñānahīnasya śaktiścāritraṃ na kiṃ tudati, asamarthavidheḥ cāritrahīnasya puruṣasya nibodho jñānaṃ na kiṃcidravati, aruceḥ samyaktvahīnasya tau ca śaktinibodhau na kiṃcidravataḥ, iyamaruciḥ tattvānāmaśraddhānaṃ amū śaktinibodhau karmatāpannau tudatī vyathayantī vartate | amumevārthaṃ dṛṣṭāntena dṛḍhayati—andhāṅghrihīnahatavāñchitamānasānāṃ jātu kadācit hitavṛttirmokṣapravṛttiranantarāyā nirvighnā na dṛṣṭā na vilokitā | andhaścakṣurvikalaḥ pumānaṅghrivihīnaḥ paṅguḥ puruṣaḥ hatavāñchitamānasaḥ ahaciḥ pumān andhāṅghrihīnahatavāñchitamānasāsteṣāṃ andhāṅghrihīnahatavāñchitamānasānām | uktaṃ ca—'vanaśikhini mṛto'ndhaḥ saṃcaran bāḍhamaṅghridvitayavikalamūrtirvīkṣyamāṇo'pi paṅguḥ | api sanayanapādo'śraddhānaśca tasmādgavagamacaritraiḥ saṃyutaireva siddhiḥ ||' dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||
cāryaumityādi | cāryau samyagjñāne sati rucau samyagdarśane sati taducitācaraṇe ca samyakcāritre sati agadādiniṣevaṇeṣu auṣadhasvādanādiṣu nṛṇāṃ arthasiddhiḥ rogādivināśaḥ kāryasiddhirdṛṣṭā avalokitā kathitā | auṣadhamantrādikaṃ yadi samyagjānāti rucibalena ca kaṭukamapyauṣadhaṃ pātumicchati taducitācaraṇe ca rucibalāt kaṭukamapyauṣadhaṃ pibati ca tasya rogavināśo bhavati ullāso bhavati tathā samyagdarśanacāritraiḥ karmarogamukto bhavati | tasmātkāraṇāt parāparaphalapradadharmakāmāḥ paraṃ phalaṃ niḥśreyasaṃ aparaṃ phalaṃ abhyudayalakṣaṇaṃ te dve api prayacchati iti parāparaphalapradaḥ sa cāsau dharmaḥ parāparaphalapradadharmastasya kāmo'bhilāṣo yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te parāparaphalapradadharma-

6.117

piṃtaṃ śarīranāma karmaṇā upadaukitam | dattamityarthaḥ | kathaṃbhūtaḥ puruṣaḥ | kramagatiḥ ekāṃ gatiṃ kha(bhu)ktvā dvitīyāṃ gatiṃ gacchati iti kramagatiḥ | eṣā pratyakṣībhūtā saṃstiḥ saṃsāraḥ kathyate | sā saṃstiḥ kiṃ karoti | enaṃ puruṣamātmānaṃ nānāprapañcairnānāveṣairviḍambayati vigopayati | kathaṃbhūtaiḥ | citrakaraiḥ sarvalokānāṃ cintāścaryotpādakaiḥ | saṃstiḥ kaiva | śailūṣayoṣidiva naṭabhāryeva | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
daivādityādi | prabandhaḥ prakṛtisthityanubhāgapradeśalakṣaścatuḥprakāraḥ karmabandha ātmadharmainijasvabhāvaiḥ kṛtvā lokaṃ prāṇivargaṃ suduḥkhayati suṣṭhu atiśayena duḥkhaṃ karoti | kathaṃbhūtaḥ prabandhaḥ | janmakaraḥ bhavāntarāṇāmutpādakaḥ | kathaṃbhūtaiḥ ātmadharmaiḥ | itthaṃ amunā prakāreṇa parasparahatātmabhiḥ paraspareṇa anyonyena hato vidhvaṃsita ātmā svabhāvo yeṣāṃ ātmadharmāṇāṃ parasparahatātmānastaiḥ | itthaṃ kathamiti cet daivāt karmodayāt dhaneṣu svāpateyeṣu adhigateṣu prāpteṣu kāyaḥ śarīraṃ paṭurutkṛṣṭaṃ na bhavati | daivātkāye śarīre paṭau rogarahite sati punaḥ punarapi āyurna bhavati | kathaṃbhūtamāyuḥ | avāptavittaṃ pariprāptadhanaṃ na bhavati | jātyalaṃkāraḥ ||
āstāmityādi | svayaṃ pratyakṣībhūtaḥ suviparyayaḥ suṣṭhu viparyāsaḥ bhavāntaravidhau janmāntaravidhāne na bhavatīti āstāṃ tiṣṭhatu cet atraiva janmani asminneva bhave nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ adharoccabhāvaḥ nīcoccaparyāyo bhavati | tameva darśayati—alpaḥ pumān nirdhano jīvaḥ pṛthurvipulo dhanavān bhavati, pṛthurapi vipuladhanavānapi kṣaṇato muhūrtamātrāt arupa eva nirdhana eva bhavati | svāmī rājā anucaraḥ kiṃkaro bhavati, sa ca kiṃkaraḥ tatpadārhaḥ svāmipadayogyo bhavati | dīpakālaṃkāraḥ ||

6.119

vaicitryamityādi | nāmeti saṃbhāvanāyām | kaḥ kṛtadhīrvidhātā heyopādeyavivekavān mṛgadṛśāṃ mṛgalocanānāṃ strīṇāṃ kaṭākṣairapāṅgavīkṣaṇaiḥ svamātmānaṃ mohayet vihvalīkuryāt | api tu na kaścinmohayedityarthaḥ | kathaṃbhūtaiḥ kaṭākṣaiḥ janmaviṣapādapapuṣpakalpaiḥ janma saṃsāraḥ sa eva viṣapādapo viṣavṛkṣo duḥkhaphaladāyakatvāt tasya puṣpakalpāḥ kusumasadṛśāstaiḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ bhavāmburāśeḥ saṃsārasamudrasya itthaṃ pūrvoktaprakāreṇa vaicitryaṃ vaicitrīnānālaṃ anubhūya bhūtvā | jñātvā ityarthaḥ | kathaṃbhūtasya bhavāmburāśeḥ | ātaṅkavāḍavaviḍambitajantuvāreḥ | sadyaḥ prāṇaharo vyādhirātaṅka ucyate sa eva vāḍavo vaḍavānalastasmin viḍambitāni kadarthitāni jantuvārīṇi prāṇivargajalāni yena bhavāmburāśinā sa tathoktasya | rūpakālaṃkāraḥ || iti etaiścaturbhirślokaiḥ saṃsārānuprekṣā samāptā || eka ityādi | he jīva, tvaṃ bhavān ekaḥ asahāyaḥ janmani garbhavāse āviśasi praveśaṃ karoṣi | saṃkṣaye maraṇe ca eka āviśasi | kiṃ kartuṃ āviśasi | svakṛtakarmaphalānubandhaṃ bhoktuṃ anubhavituṃ svena ātmanā kṛtamanuṣṭhitaṃ yatkarma puṇyarūpaṃ vā pāparūpaṃ tasya phalasya sukharūpasya duḥkharūpasya anubandhaṃ saṃbandhaṃ bhoktuṃ āviśasi | katham | svayaṃ ātmanā na tatra kaścitpraveśaṃ kārayati | uktaṃ ca—'svayaṃ karma karotyātmā svayaṃ tatphalamaśnute | svayaṃ bhramati saṃsāre svayaṃ tasmādvimucyate ||' anyaḥ ko'pi pumān sukhaduḥkhavidhau sukhakaraṇe duḥkhavidhāne ca jātu kadācit sahāyo na vartate tarhi putrakalatramitrādivṛndaṃ kiṃ sahāyaṃ tava bhavati | he jīva, te tava viṭapeṭakaṃ śatru avaskandho militaṃ ekatrībhūtaṃ vartate | kimartham | militaṃ svājīvanāya svasya ātmanaḥ ājīvanāya prāṇanāya | rūpakālaṃkāraḥ ||

6.124

dānopavāsavratasamyaktvalakṣaṇapuṇyavipākāt praśamatantuḥ kṛtāvalambaḥ san karmopaśamasūtravihitāvalambanaḥ tataḥ tayogināṃ prasiddhaṃ dhāma mokṣasthānaṃ dhāvati utsuko gacchati | ekena samayena lokāgramāśrayati | kathaṃbhūtaṃ dhāma | vidhūtasamastabādhaṃ mūlādunmūlitasamastaduḥkham | upamālaṃkāraḥ || ityebhiścaturbhirvṛttairekatvānuprekṣā samāptā ||
dehātmaka ityādi | he jīva he ātman, ahaṃ dehātmakaḥ śarīramayo vartate iti īdaśaṃ vikalpaṃ cetasi manasi tvaṃ mā kṛthāḥ maivaṃ kārṣīḥ | yato yasmāt kāraṇāt asya vapuṣaḥ asya śarīrasya tvatto bhavatsakāśāt parama utkṛṣṭo vivekaḥ pṛthagbhāvo vartate | ko'sau viveka ityāha—tvamātmā dharmaśarmavasatiḥ, anantajñānānantadarśanānantavīryānantasaukhyasaṃyuktacetanasvabhāvo dharmaṃ ucyate, paramānandalakṣaṇaṃ sukhaṃ śarmocyate | dharmaśca śarma ca dharmaśarmaṇī tayorvasatirnivāso dharmaśarmavasatiḥ | tvaṃ punaḥ kathaṃbhūtaḥ | parito'vasāyaḥ sarvāṅgacetanasvabhāvaḥ | kāyaḥ punaḥ śarīraṃ tu jaḍatayā acetanatayā gatadhīnikāyo naṣṭacetanasamūhaḥ | jātyalaṃkāraḥ ||
āsīdatītyādi | he ātman, tvayi ātmani sati vidyamāne kāyaḥ śarīraṃ āsīdati, na kevalamāsīdati tvayi sati pratanoti ca vṛddhiṃ yāti ca | he jīva, tvayi ātmani sati kāyo bhūpavanādirūpaiḥ pṛthivyādyagnirūpaistirobhavati adṛśyo bhavati | bhūtātmakasya pṛthivyaptejovāyusvabhāvasya kāyasya sukhādibhāvaḥ sukhaduḥkhādivedanaṃ na vartate | kiṃvat | mṛtavat mṛtakasyeva yathā mṛtakasya sukhādibhāvo na vartate | tasmāt kāraṇāt kṛtī puṇyavān bhavati | karaṇataḥ śarīrāt jīva ātmā pṛthageva bhinna eva vartate | upamālaṃkāraḥ ||
sānandamityādi | amī pratyakṣībhūtā yogināṃ duritāmayaḥ karmavaiśvānarā imaṃ svānubhūtipratyakṣaṃ puruṣamātmānaṃ saṃtāpayanti utkāmayanti | kathaṃbhūtā duritāmayaḥ | samṛddhāḥ

6.128

ādhīyata ityādi | he jīva, iha asmin kāye śarīre yadvastu karpūrāgurucandana-kusumādikaṃ vastu guṇāya sugandhatvādiguṇanimittaṃ kāntaṃ atimanoharaṃ ādhīyate kriyate, tadeva vastu muhuratiśayena apavitrabhāvaṃ aśucitvaṃ eti gacchati | tena kāraṇena he ātman, etatpratyakṣībhūtaṃ aṅgaṃ śarīraṃ kimarthaṃ lālayasi punaḥ punaḥ poṣayasi | kathaṃbhūtastvam | chāyāpratāritamatiḥ chāyayā gauraśyāmādivarṇena pratāritā vañcitā matiryasya sa tvaṃ chāyāpratāritamatiḥ | kathaṃbhūtaṃ aṅgam | malarandhrabandhaṃ malānāṃ viṣṭhānāṃ randhrāṇi chidrāṇi teṣāṃ bandhaḥ praghaṭko yatra tanmalarandhrabandham | punaḥ kathaṃbhūtaṃ aṅgam | bhaṅguraṃ svayameva vinaśvaram | jātyalaṃkāraḥ ||
yoṣiddhirityādi | he jīveti saṃbodhanapadaṃ pūrvoktameva grāhyam | tenopameyam | he jīva he ātman, yastava bhavataḥ keśapāśaḥ kuntalakalāpaḥ | kathaṃbhūtaḥ keśapāśaḥ | kāmacāmaruciḥ kāmasya kandarpanarendrasya cāmaruciḥ cāmaravat prakīrṇavat ruciḥ śobhā yasyeti sa kāmacāmaruciḥ | kṛṣṇavarṇe ityarthaḥ | kathaṃbhūtaḥ keśapāśaḥ | yoṣidbhirmṛdukarakamalābhiḥ strībhiḥ kṛtamaṇḍanaśrīḥ jātīcampakamuktabandhanādipuṣpavāsitatailena kṛtā maṇḍanaśrīḥ śobhā lakṣmīryasya saḥ | katham | āddatakaraṃ āddatau ādaraparau karau hastau yasmin maṇḍanakaraṇakarmaṇi tat āddatakaram yathā bhavatyevam | sa pūrvoktalakṣaṇaḥ keśapāśaḥ ayaṃ pratyakṣībhūtaḥ tvayi ātmani śravaṇagocaratāṃ prayāte maraṇaṃ prāpte sati pretāvanīṣu śmaśānabhūmiṣu vanavāyasavāsagaḥ sarvāṅgakṛṣṇakākagalakaprāpto'bhūdbhuvaṃ | upamālaṃkāraḥ ||
antarityādi | he jīva, antaḥ śarīraṃ antargataṃ śarīraṃ yadi cet vapuṣaḥ śarīrāt bahirbāhye bhavet daivāt daivayogāt tadā tasminkāle śarīrasya anubhavanaṃ nanu aho

6.131

dūraṃ viprakṛṣṭaṃ āstāṃ tiṣṭhatu| tasmin kāle kautūhalādapi kutūhalamātrādapi yadīkṣituṃ draṣṭuṃ utsaheta tadā atra śarīre abhiratiṃ saṃmukhībhūya maraṇaṃ kuryāt viddhyāt| jātyalaṃkāraḥ ||
tasmādityādi| tasmātkāraṇāt ataḥ etasmāt kāyāt kimapi anirvacanīyaṃ tat yogināṃ prasiddhaṃ labdhatattvāḥ puruṣāḥ heyopādeyavivekavantaḥ puruṣāḥ phalaṃ lābhaṃ acirāya arjayantu gṛhṇantu| yasmāt phalāt eṣā anantasukhasasyavibhūtiḥ ātyantikasaukhyaphalavibhūtiraiśvaryaṃ bhavati| kathaṃbhūtāt| ataḥ etasmāt kāyāt| nisargamalinādapi svabhāvena kaśmalībhūtādapi| kathaṃbhūtāḥ labdhatattvāḥ| kīnāśakeliṃ yamakrīḍāṃ prati anavāptadhiyaḥ aprāptabuddhayaḥ| yāvanmaraṇaṃ nāyāntītyarthaḥ| rūpakālaṃkāraḥ| tathā coktam—'vyāpatparvabhayaṃ virāmavirasaṃ mūle'pyabhogocitaṃ viṣvak kṣutkṣatapātakuṣva(?)kupitaprāmyāmayairichidritam| mānuṣyaṃ ghuṇabhakṣitekṣusadaśaṃ nāmaikaramyaṃ paraṃ niḥsāraṃ paralokabījamacirātkṛtveha sārīkuru ||' iti| etaiścaturbhiścaitairaśucilānuprekṣā samāptā ||
antarityādi| he jīva, tvaṃ antarmanasi kaṣāyakaluṣaḥ krodhamānamāyālobhairmalinaḥ san aśubhayogasaṅgāt aśubhayogāśrayaṇātkāraṇāt karmāṇi prakṛtisthityanubhāgapradeśalakṣaṇāni bandhānāṃ nibandhanāni kāraṇāni karmāṇi āśrayāṇyupārjayasi svīkaroṣi| yathā yena prakāreṇa kareṇuvaśagaḥ karaṭī hastinīlampaṭaḥ karī etāḥ rājamandirapratyakṣībhūtā rajjūbandhanāni upārjayati| tattasmāt kāraṇāt he jīva, tvaṃ bhavān imāni pratyakṣībhūtāni durīhitāni duśceṣṭitāni muñca tyāja| upamālaṃkāraḥ ||

6.133

saṃkalpetyādi | he jīveti saṃbodhanapadaṃ pūrvoktameva grāhyam | tenāyamarthaḥ | he jīva, saṃkalpakalpatarusaṃśrayaṇādāśrayaṇāt tvadīyaṃ tava ceto manaḥ ātmā asmin pratyakṣībhūte manorathasāgare dohadasamudre nimajjati mubdati saṃkalpacittonnatiḥ | sa eva kalpatarurvāñchitaphalapradāyakatvāt tasya saṃśrayaṇamavabandhanaṃ tasmāt | tatra saṃkalpatarusaṃśrayaṇe arthataḥ paramārthatattvaṃ bhavataḥ kiṃcanāpi kiṃcidapi na cakāsti iṣṭadṛśyānubhavanaṃ cakāsti bhavati | paraṃ kevalaṃ niścayena vā kalmaṣasaṃśrayasya pāpāśrayasya pakṣe bhavati svīkāravān bhavati | rūpakālaṃkāraḥ | tathā coktam—'daṭṭhūṇa parakalattaṃ rāmaṃ mā vahasi hiyaya majjammi | pāveṇa pāva lippasi pāvaṃ māvahasi laṃ ca śuddho hi ||' serṣyamityādi | he jīva, tava cakṣuḥ tava dṛṣṭiḥ | tvadīyaṃ mana ityarthaḥ | nijārtiṣu ārteṣu vastvākāṅkṣāsu bhavatsaṃjāyamānaṃ vartate | kathaṃbhūtaṃ cakṣuḥ | moghavāñchaṃ viphaleccham | manīṣitasaṃśrayāṇāṃ vibhūtiṣu svargādisaukhyasaṃbandhināṃ vastūnāṃ vibhūtiṣu aiśvaryeṣu serṣyaṃ dveṣasahitaṃ vartate | paraṃ kevalaṃ pāpāgamāya pāpopārjanāya eveti niścitaṃ bhavetsaṃjāyeta | re vimūḍha heyopādeyavikalātman, kāmāt vāñchāmātrāt manorathamātrāt sukṛtadūravatāṃ puṇyakarmarahitānāṃ hitāni saukhyāni kutaḥ | na kuto'pītyarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || daurvidhyetyādi | he ātman, te tava cittaṃ manaḥ yathā yena prakāreṇa antarupāttabhukteḥ saṃkalpena gṛhītabhojanasya tato bhuktigrahaṇārthamiti bhāvaḥ | ullasati pravartate | kathaṃbhūtaṃ cittam | sphuritottaraṅgaṃ sphuritā utpannā uttaraṅgā utkaṭā ullolā manorathā yasyeti sphuritottaraṅgam | kathaṃbhūtasya te | daurvidhyadagdhamanasaḥ daurvidhyena nirdhanatvena

6.136

dagdhaṃ bhasmīkṛtaṃ mano yasya | he jīva, tathā tena prakāreṇa paramātmasaṃjñe dhāmni bahiḥ-stattvāntastattvanāmni dhāmni sthāne tejasi vā yadi cetsphuret kuryāt | ceṣṭayet ityarthaḥ | tarhi tava prasūtirbhavata utpattirjanma viphalā niṣphalā kautaskutī bhavet | kuto bhavā kautaskutī | na kutaścidbhavedityarthaḥ | tava janma saphalameva bhavet | ākṣepālaṃkāraḥ || iti caturbhirvṛttairāśravānuprekṣā samāptā || āgacchata ityādi | santaḥ satpuruṣā iha asmin saṃsāre taṃ saṃvaraṃ vidurjānanti | kathayantītyarthaḥ | kathaṃbhūtaṃ saṃvaram | ātmanīnaṃ ātmahitam | taṃ kam | āgacchataḥ ḍhaukamānasya abhinavakārmaṇareṇurāśeḥ navīnakarmasaṃbandhipudgalaparamāṇusamūhasya jīva ātmā vitandraḥ apramattaḥ san yat avaskhalanaṃ niṣedhaṃ karoti | kaiḥ kṛtvā avaskhalanaṃ karoti | praṇidhānahastaiḥ śubhadhyānapāṇibhiḥ | kathaṃbhūtaiḥ praṇidhānahastaiḥ | svatattvacāmaradharaiḥ ātmatattvaprakīrṇakadhāribhiḥ | rūpakālaṃkāraḥ || ya ityādi | he kṣetranātha ātman, sa tvaṃ kṛtī puṇyavān san rajāṃsi pāpāśravān niruṇaddhi pratibadhnīhi | sa kaḥ | sa tvameva ātmaiva | tathāpi sa kaḥ | yastvāṃ ātmānaṃ vicintayati dhyāyati | ya ātmā vicārairvivekairbhedajñānairātmani saṃcarate praveśaṃ karoti | 'udaḥ svaraḥ sakarmaka' ityadhikāre 'samastṛtīyāyuktāt' ityanena sūtreṇa 'cara' dhātorātmanepaditvam | ya ātmā cārvīṃ buddhiṃ jñānasvarūpāṃ cinoti vistāraṃ nayati | ya ātmā caṇḍabhāvaṃ krodhaṃ parimucyati tyajati | ya ātmā ceto mano nikuñcati viṣaya-kaṣāyeṣu gacchatsaṃkocayati | ya ātmā uccairatiśayena vṛttaṃ cāritraṃ samañcati samāgacchati pratipālayati sa tvaṃ ātmā vartase | anupamānālaṃkāraḥ ||

6.138

nīrandhrasaṃdhirityādi | potaḥ pravahaṇaṃ yathā yena prakāreṇa anapāyo nirvighnaḥ durvāntavārdalādirahitaḥ san saritpatiṃ samudraṃ apaiti tīrtvā pāraṃ gacchati | kathaṃbhūtaḥ potaḥ | nīrandhrasaṃdhiḥ niśchidraḥ saṃdhirahitaśca | punaḥ kathaṃbhūtaḥ potaḥ | avadhīritanīrapūraḥ dūrīkṛtamadhyāgatajalasamūhaḥ | tathā tenaiva prakāreṇa jīva ātmā kṣapitapūrvatamaḥpratānaḥ nirjīrṇapūrvakarmasamūhaḥ kṣīṇāśravaśca abhinavakarmāsravarahitaḥ paramaṃ padaṃ mokṣaṃ āśrayeta svīkaroti | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || iti tribhirvṛttaiḥ saṃvarānuprekṣā samāptā ||
madhyetyādi | he jīva, eṣa pratyakṣībhūto lokastrailokyaṃ tava niketanaṃ tava gṛhaṃ vartate | kathaṃbhūto lokaḥ | madhyādharordhvaracanaḥ madhyo martyalokaḥ, adharo'dholokaḥ, ūrdhvaṃ ūrdhvalokaḥ, etaistribhirlokaiḥ racanā niṣpattiryasya sa madhyādharordhvaracanaḥ | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | pavanatrayāntaḥ pavanānāṃ ghanavātaghanodadhitanuvātavātānāṃ trayaṃ ante avasāne vṛkṣasya tvaksamānākāraṃ yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | puṃsā puruṣeṇa tulyaḥ sadṛśaḥ | kathaṃbhūtena puṃsā | sthitena prasāritapādordvedena | aparaṃ kathaṃbhūtena puṃsā | jaghanasthakareṇa jaghanaṃ kaṭyagrabhāgastasmin tiṣṭhata iti jaghanasthau kaṭītaṭasthau karau hastau yasya sa jaghanasthakarastena tathā | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | ekasthitiḥ eko mahāskandhaḥ sthitiryasya sa ekasthitiḥ | īdṛgvidho'nyaḥ ko'pi skandhe nāsti | punaḥ kathaṃbhūto lokaḥ | trasyannikīrṇajaṭharaḥ trasyadbhiḥ jīvairnikīrṇo bhṛto jaṭhara udaro yasya sa trasyannikīrṇajaṭharaḥ | trasajīvasaṃbhṛtarajjuvistāraḥ trayodaśarajjūrdhvamadhyasadbhāvaḥ saptanarakādhaḥsthitaikarajjutrasajīvaśūnyatvāt sā caturdaśīrajjurityarthaḥ | eṣāṃ ṣaṇṇāmapi narakāṇāṃ adhobhāge ekaikā rajjuḥ trasajīvarahitā vartate | lokapūrṇasamudghātāpekṣayā caturdaśakhapi rajjuṣu trasasadbhāvo vartata evetyāgamarahasyaṃ jñātavyam | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | agraniṣaṇṇamokṣaḥ agre uparitanabhāge niṣaṇṇamokṣaḥ sthitamokṣaḥ pañcacatvāriṃśallakṣayojanavistāra āyāmo yasya lokasya saḥ agraniṣaṇṇamokṣaḥ | upamālaṃkāraḥ ||

6.140

kartetyādi | he ātman, iha asmin saṃsāre ko'pi rudrādikastāvatkartā na vartate | kayā | dhiyā buddhyā kṛtvā, athavā icchayā vāñchayā kṛtvā, kartā na vartate nāsti | bhavati cet tarhi satyapi tṛṇādike buddhau icchāyāṃ ca satyāṃ karyo niṣpadyate, na ca tathā dṛśyate, ata eva dhiyā icchayā vā ko'pi kartā na dṛṣṭaḥ | anyathā dṛṣṭaścet, kaṭakṛtāvapi hāraniṣpattāvapi sa kartṛprasaṅgo dṛṣṭaḥ | evaṃ sati atra asmin jagati takṣakācaiḥ sūtradhāradyaddedakādibhiḥ sadanādiṣu gṛhādiniṣpādaneṣu kiṃ kāryam | api tu na kimapi kāryam | āhatya vastūni paramāṇvādīni melayitvā kaścitpuruṣaḥ tribhuvanaṃ karoti urvīparvatatarvādikaṃ sarvaṃ vidadhāti | ya evaṃ tribhuvanaṃ vidadhāti tasya gṛhādikaraṇe kiṃ duṣkaraṃ tena kartṛvādaḥ sarvo'pi mithyaiva vartate | ākṣepālaṃkāraḥ ||
tvamityādi | he ātman, itthaṃ amunā prakāreṇa tvaṃ bhavān asmin jagatrayamandire trailokyaveśmani niṣīdasi tiṣṭhasi | utpathasa(?) ityarthaḥ | tvaṃ kutra kutra tiṣṭhasi kalmaṣāvṛtamatiḥ niṣkevalapāpaveṣṭitabuddhirniraye narake tiraści tiryaggatau ca tiṣṭhasi, puṇyena ucito yogyaḥ san divi svarge sarvārthasiddhiparyante niṣīdasi | dvayakarmayogāt pāpapuṇyakarmasāmagrīyogāt nṛṣu manuṣyagatiṣu niṣīdasi | eṣa pratyakṣībhūto lokaḥ tava bhavataḥ svairaṃ tavecchānusāreṇa pracāravidhaye paryaṭanavidhāne vartate | rūpakālaṃkāraḥ ||
atretyādi | he jīva, atra asmin loke kiṃcitsthānaṃ tvayā abhuktamuktaṃ pūrvaṃ bhuktaṃ paścānmuktaṃ na caivāsti vartate | kutaḥ | nikhilataḥ samastabhāvena | lokasaṃbandhi sthānaṃ tvayā nikhilaṃ samastaṃ bhuktaṃ muktaṃ cetyarthaḥ | kena kṛtvā abhuktamuktaṃ na vartate | pariśīlanena

6.143

samantādabhyāsena | anantavārān punaḥ punarabhyāsena bhuktaṃ muktaṃ cetyarthaḥ | tarhi kimarthaṃ bhuktamuktaṃ vartate kiṃvā sarvamevānubhuktamuktam, tajjagatprasiddhaṃ kevalamekaṃ dhāma sthānaṃ jātu kadācidapi kutūhaladhiyā vinodenāpi spṛṣṭaṃ na vartate | kathaṃbhūtaṃ taddhāma | vigalitākhilakarmajālam vigalitāni naṣṭāni akhilāni samastāni mūlottaraprakṛtibhedabhinnāni karmajālāni karmasamūhāni yasmin yasmādvā tathā | jālyalaṃkāraḥ || iti lokānuprekṣā samāptā || āpātaramyaracanairityādi | he hatajīva hato naṣṭaścāsau jīvaḥ hatajīvaḥ, athavā hatā jīvāḥ prāṇino yena sa hatajīvastasya saṃbodhanaṃ kriyate he hatajīva, tat tvaṃ navaprayātaṃ pratyagramāyātaṃ karmavipākaṃ sahasva kṣamasva anubhava | tatkim | yat enaḥ pāpaṃ arjitavān | kathaṃbhūtamenaḥ | duḥkhānuṣaṅgakaraṃ śārīramānasāgantukaduḥkhotpādakam | kathaṃbhūtastvam | sukhalavairvanitādibhogasukhaleśaiḥ skhalitāntaraṅgaḥ calitacittaḥ | kathaṃbhūtaiḥ sukhalavaiḥ | āpātaramyaracanaiḥ anubhavakāle manoharavidhānaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ sukhalavaiḥ virasāvasānaiḥ virasaṃ kaṭutaraṃ nīrasaṃ avasānaṃ paryanto yeṣāṃ tāni tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ sukhalavaiḥ | janmodbhavaiḥ saṃsārotpannaiḥ iṣṭastrīvanitācandanādibhiḥ athavā janma saṃsāraḥ tasyodbhava utpattiryeṣāṃ sukhalavānāṃ te tathā taiḥ | jālyalaṃkāraḥ || kāluṣyamityādi | he jīva, yastvaṃ iha asmin saṃsāre kāluṣyaṃ pariṇāmasyānirmalatvameṣi gacchasi | katham | svayamātmanaiva | kathaṃbhūtastvam | ātmakāmaḥ ātmani kāmo viṣayābhilāṣo yasya sa ātmakāmaḥ | tatra ātmakāme nanu niścayena te tava

6.145

purātanaṃ pūrvopārjitaṃ karma puṇyaṃ pāpaṃ vā jāgarti vidyate | amumevārthaṃ ākṣepeṇa draḍhayati—yaḥ ko'pi yaḥ kaścitpumān vimugdhabuddhiḥ ajñānināṃ cakravartī ahiṃ sarpaṃ vivardhayati dugdhādinā poṣayati | kimartham | svasya ātmanaḥ udayāya kalyāṇārtham | sa naraḥ sa pumān pravaraḥ śreṣṭhaḥ kathaṃ syāt kena prakāreṇa bhavet | api tu na kathamapi syādityarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ ||
ātaṅketyādi | he jīva, ātaṅkapāvakaśikhāḥ rogavaiśvānarajvālāste tava manasi cetasi manāk īṣatsvasthe sukhini sati laghu śīghraṃ vismaranti smṛtiṃ nāyānti hṛdaye na camatkurvanti | kathaṃbhūtā ātaṅkapāvakaśikhāḥ | sarasāvalekhāḥ sarasaḥ pratyayo avalekho anubhavo yāsāṃ tāḥ | he jīva, tatkālajātamativisphuritāni tatkāle rogakāle jātānyutpannāni materbuddhyaryāni visphuritāni camatkṛtāni ahaṃ rogamukto yadā bhaviṣyāmi tadā paścānniścayena dharmaṃ kariṣyāmīti vicāraṇāni yadi anyathā bhavanti na vismaranti tarhi jīva, te tava apriyaṃ pāpāpārjanaṃ kṛtaḥ | na kuto'pītyarthaḥ | rūpakālaṃkāraḥ | iti nirjarānuprekṣā samāptā ||
śraddhetyādi | ātmā jīvo yaṃ dharmaṃ amṛtaṃ ātmani tanoti vistārayati taṃ dharmaṃ arjayanti | ke te | āśāḥ sarvajñāḥ | kathaṃbhūtaṃ dharmam | amṛtopamasasyaṃ amṛtopamaphalam | kathaṃbhūta ātmā | śraddhābhisaṃdhiḥ śraddhāyāṃ samyagdarśane abhisaṃdhirabhiprāyo yasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūta ātmā | avadhūtabahiḥsamīhaḥ avadhūtā dūrīkṛtā bahiḥ-samīhā pañcendriyaviṣayavāñchā yena sa tathā | pāpakriyāviramaṇalakṣaṇacāritrasaṃyukta ityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūta ātmā | tattvāvasāyasalilāhitamūlabandhaḥ tattvānāṃ jīvājīvāsravabandhasaṃvaranirjarāmokṣalakṣaṇānāṃ saptānāṃ tattvānāṃ puṇyapāpadvayasaṃyuktanavapadārthānāṃ jīvapudgaladharmādharmakālākāśānāṃ ṣaḍdravyāṇāṃ kālarahitapañcāstikāyānāṃ avasāyaḥ

6.147

samyagjñānaṃ sa eva salilaṃ pānīyaṃ saṃsāratṛṣṇānivārakatvāttenāhita āropito mūlabandho yenātmanā sa tathoktaḥ | śrīdigambarācāryapratītisaṃyuktasamyagjñāna ityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūta ātmā | phaladvayārthī | svargamokṣaphaladvayākāṅkṣī ityarthaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ || maitrītyādi | narāṇāṃ manuṣyāṇāṃ dharmaḥ sulabhaḥ sugraho bhavati | kathaṃbhūto dharmaḥ | parāparaphalaḥ paraṃ phalaṃ mokṣaḥ aparaṃ phalaṃ abhyudayalakṣaṇaṃ sāṃsārikaṃ sukhaṃ yasmāditi parāparaphalaḥ | kathaṃbhūtānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavatītyāha—maitrīdayādamaśamāgamanirvṛtānām maitrī ca adveṣaḥ, dayā ca parahitavṛttiḥ, damaśca pañcendriyajitendriyatvam, śamaśca uttamakṣamā, āgamaśca jinasūtram, athavā maitrīdayādamaśamānāṃ āgamena prāpyā nirvṛtā ānandaṃ prāptāḥ sukhībhūtā ye te maitrīdayādamaśamāgamanirvṛtāsteṣāṃ tathoktānām | punaḥ kīdaśānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavati | bāhyendriyaprasaravarjitamānasānām bāhyeṣu sparśarasagandhavarṇaśabdarūpeṣu pañcendriyaviṣayeṣu indriyāṇāṃ prasaraḥ pravṛttistena varjitaṃ rahitaṃ mānasaṃ cittaṃ yeṣāṃ te tathā teṣām | punaḥ kīdaśānāṃ narāṇāṃ dharmaḥ sulabho bhavati | vidyāprabhāprahatamohamahāgrahāṇām vidyā sarvajñapraṇītaśāstraṃ tasyāḥ prabhā māhātmyaṃ tayā prahato vidhvaṃsito mohaḥ ajñānaṃ sa eva mahāgraho mahāpiśācaḥ prathitya(?)kārakatvāt yaste tathā teṣām | rūpakālaṃkāraḥ || icchā ityādi | sa jagatprasiddho dharmaḥ satāṃ vidvajjanānāṃ hitāya mokṣāyāstu bhavatu | sa kaḥ yo dharmaḥ phalaiḥ kṛtvā putrakalatradhanadhānyārogyādibhiḥ kṛtvā icchāḥ manorathān kalayati pūrayati | yo dharmaḥ bādhāḥ śarīramānasāgantukādīni duḥkhāni praruṇaddhi niṣedhayati | yo dharmaḥ abhyudayādibhiḥ kṛtvā rājyādibhiḥ kṛtvā asāmyavibhuḥ anupamasamarthaḥ | yo dharmaḥ jyotīṃṣi śrutāvidhimanaḥparyāyādīni dūtayati mokṣadūtān prerayati prahiṇoti | keṣu dūtānprahiṇoti | ātmasamīhiteṣu anantajñānādicatuṣṭayeṣu | kathaṃbhūto dharmaḥ | yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ śarmanidhiḥ śarmaṇāṃ saukhyānāṃ nidhirnidhānaṃ śarmanidhiḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ ||

6.150

dehopeti | iha asmin saṃsāre ye kecana mānyabhājo jaḍasvabhāvāḥ karmacāṇḍālā adhvareśvaramiṣaṃ kṛtvā adhvarasya yāgasya īśvarasya rudrapūjāyā miṣaṃ chadma kṛtvā vidhāya dharmaiṣiṇo dharmavāñchakā bhavanti | kaiḥ kṛtvā adhvareśvaramiṣaṃ kurvanti | dehopahārakṛtapaiḥ dehānāṃ naraśarīrapaśūnāṃ a(u)pahāraḥ śarīravidhvaṃsanamasijalādibhiḥ kṛtapāstūryāṇi vedavacanāni ityarthaḥ | kathaṃbhūtairdehopahārakṛtapaiḥ | svaparopatāpaiḥ kathakāparaduḥkhahetubhūtaiḥ | te puruṣāḥ jātajīvitadhiyaḥ jīvitārthabuddhayaḥ viṣaṃ halāhalaṃ āpibanti āsvādayanti | kathaṃbhūtāste puruṣāḥ | vidalanmanīṣāḥ | durbuddhaya ityarthaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ, dṛṣṭānto vā ||
ye ityādi | ye puruṣā anyatra sarvajñaṃ vītarāgaṃ dṛṣṭvā matāntare mantramahimekṣaṇamugdhabodhāḥ santaḥ mantrāṇāṃ mahimā māhātmyaṃ tasya īkṣaṇena avalokanena mugdhabodhāḥ acaturabuddhayo manuṣyāḥ śarvaiṣiṇo rudramatānusāriṇaḥ puruṣāḥ punaḥ paścāt ārādhanādanantaraṃ ataḥ asmāt rudrāt śivatāṃ muktiṃ vayaṃ muktā bhaviṣyāma iti gṛṇanti jānanti te puruṣāḥ nāvitārāṇadaśaḥ naukāyāṃ tāraṇabuddhayaḥ dṛṣadaḥ pāṣāṇān avalambya gṛhītvā āruhya duṣpāraṃ pārarahitaṃ ambudhijalaṃ samudratoyaṃ parilaṅghayanti uttaranti | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||
dharmaśrutetyādi | dharmaśruterdharmaśravaṇāt iha asmin ārhatamate paratra ca vedoktārthe ye puruṣā avicārāḥ saṃdihya saṃdehaṃ kṛtvā pañca jainābhāsāśca tāmasadṛśo mithyādṛṣṭayaḥ satataṃ nirantaraṃ yatante dharmārthaṃ ceṣṭante te puruṣāḥ dugdhābhidhānasamatāvilabu-

6.153

kāmāḥ santaḥ āsannabhavyajīvāḥ trayāvagamanītiparāḥ samyagdarśanajñānacāritraparijñānanayatatparā bhavantu saṃjāyantām | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || iti dharmānuprekṣā samāptā || saṃsārasāgaramityādi | saṃsārasāgaraṃ samudraṃ imaṃ pratyakṣībhūtaṃ caturgatilakṣaṇaṃ bhramatā paryaṭatā nitāntamatiśayena jīvenātmanā kartṛbhūtena mānavabhavaḥ karmatāpanno daivāt puṇyakarmodayāt samavāpi saṃprāptaḥ, tatrāpi mānavabhave'pi sati yadbhuvanamānyakule prasūtirbhavati dvijanṛpativaṇigvarṇakule janma bhavati satsaṃgatiśca bhavati mahāmunīnāṃ saṃgamaśca bhavati tat iha asmin saṃsāre andhakavartakīyaṃ andhakavartakīyo dṛṣṭāntaḥ yathā kaścidandhakaḥ pumān karatalena karaṃ tāḍayan vartate tasya karadvayamadhyavartakaḥ pakṣiviśeṣaḥ samāyāti sa tu durlabhastathā mānavabhave satsaṃgatirdurlabhā vartate | upamālaṃkāraḥ || kṛcchrādityādi | eṣa khānubhūtipratyakṣībhūto jīva ātmā kṛcchrāt kaṣṭāt anantakāladuḥkhānubhavitatvāt vanaspatirgateḥ nirgatavān cyuto nirgamaḥ san kalmaṣavaśena pāpavaśena punaḥ punarapi vāraṃvāraṃ śvabhreṣu saptamahānarakeṣu prayāti nārakaparyāyān gṛhṇāti tebhyaḥ śvabhrebhyaḥ sakāśāt cyutaḥ san parasparavirodhimṛgaprasūtau anyonyavairimṛgajanmani prayāti gacchati siṃhagajamṛgavyāghramūṣakamārjārarāhinakulasarpamayūraśyenavartakāditiryeṣu utpadyate | asyā mṛgaprasūteḥ sakāśāt cyutaḥ san paśupratinibheṣu tiryaksadṛśeṣu kumānaveṣu kutsitamanuṣyeṣu śaśakarṇaśaṣkulīkarṇalambakarṇakālamukhaśūkaramukhasiṃhamukhavyāghramukhaviḍunmukhaekorulāṅgūlikaraṅgikabhogabhūmimanuṣyeṣu utpadyate mleccheṣu jāyate| upamālaṃkāraḥ || saṃsārayantramityādi | eṣa jīva iti pūrvoktameva grāhyam | itthaṃ amunā prakāreṇa saṃsārayantraṃ saṃsāragharaṭaṃ āvāhayet cālayet | kathaṃbhūtaṃ saṃsārayantram | udayāstaghaṭīparītaṃ

6.156

udayāśca sūryodayā astāśca sūryāstamanāni udayāstāḥ eva ghaṭayo jalaghaṭikāstābhiḥ parītaṃ veṣṭitam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ saṃsārayantram | sātānatāmasaguṇaṃ sātānaḥ savistarastāmasaḥ pāpasamūhaḥ sa eva guṇo varalokabhāṣayā varatrā yasmin saṃsārayantre tat sātānatāmasaguṇam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ saṃsārayantram | ādhitoyairbhṛtaṃ ādhitoyairmānasīpīr̤ājalairbhṛtaṃ pūritam | punarapi kathaṃbhūtam | caturgatisaritparivartamadhyaṃ catasraśca tā gatayo nārakatiryaṅmanuṣyadevagatayastā eva sarito nadyastāsāṃ tāsu vā parivartakārī cakravatparibhramaṇakārī madhyo yasya saṃsārayantrasya tattathoktam | īdṛgvidhaṃ saṃsārayantraṃ kimarthamāvāhayet svakṛtakarmaphalāni bhoktuṃ nijopārjitapuṇyapāpaphalāni sukhaduḥkharūpāṇi bhoktumanubhavitum | rūpakālaṃkāraḥ ||
ātaṅketyādi | ātaṅkaśca rogaśca, śokaḥ paścāttāpaḥ, bhayaṃ ca sattvādibhītiḥ, bhogāśca karpūrakastūrīcandanapuṣpavasanādayaḥ, kalatrāṇi iṣṭastriyaḥ, putrāśca apatyāni, ātaṅkaśokabhayabhogakalatraputrāstaiḥ karaṇatāmāpannaiḥ kṛtvā yaḥ pumān kartṛbhūto manujajanma manuṣyabhavaṃ karmatāpannaṃ khedayet nirgamayet | kathaṃbhūtaṃ manujajanma | manorathānāṃ manorathairanekadohadairāptaṃ labdhaṃ sa pumān nūnaṃ niścayena bhasmakṛtadhīḥ bhasmanimittaṃ iha asmin saṃsāre ratnarāśiṃ anarghyamāṇikyapuñjaṃ uddīpayet prajvālayet | sa pumān kathaṃbhūtaḥ | atanumohamalīmasātmā atanurmahān yo'sau moho ajñānaṃ lakṣmīvitarko vā icchā tena malīmaso malakaluṣitapāpenātikaramalīkṛta ātmā cetano yasya sa atanumohamalīmasātmā | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||
bāhyetyādi | iyaṃ pratyakṣībhūtā bodhiḥ ratnatrayaprāptirbhavyasya ratnatrayayogyasya puruṣasya tasmai jagatprasiddhāya padāya mokṣasthānāya astu bhavatu saṃjāyatām | kathaṃbhūtasya bhavyasya | bāhyaprapañcavimukhasya bāhyaprapañco viṣayakaṣāyavistārastasmāt vimukhasya parāṅmukhasya | punaḥ kathaṃbhūtasya bhavyasya | śamonmukhasya praśamonmukhasya | punaḥ kathaṃbhūtasya

6.157

iti bodhyanuprekṣā |
12 ||

6.158

bhavyasya| bhūtānukampanarucaḥ bhūtānāṃ sarvaprāṇināṃ anukampane kāruṇyakaraṇe dayāvidhāne ruciḥ śraddhā yasya sa bhūtānukampanaruk tasya bhūtānukampanarucaḥ| aparaṃ kathaṃbhūtasya bhavyasya| priyatattvavācaḥ priyāḥ karṇāmṛtaprāyā: tattvaṃ paramārthabhūtā vāco vāṇyo yasya sa priyatattvavāk tasya priyatattvavācaḥ| bhūyo'pi kathaṃbhūtasya bhavyasya| pratyakpravṛttahṛdayasya pratīcīpaścājjyotiṣi paramātmasvarūpe pravṛttaṃ adhikṛtaṃ niyuktaṃ hṛdayaṃ mano yasya sa pratyakpravṛttahṛdayastasya| punaḥ kathaṃbhūtasya bhavyasya| jitendriyasya jitāni svavaśīkṛtāni indriyāṇi sparśanādīni yena sa jitendriyastasya| jālālaṃkāraḥ, atiśayālaṃkāraḥ iti || etaiḥ pañcabhirvṛttairbodhyanuprekṣā samāptā || tathā sa rājā rahasi ekānte teṣāṃ acirāya vegena samāhūya ākārya evaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇopalakṣitaprakāreṇa abūbudhadbodhayāmāsa| kathaṃbhūte rahasi| nivāritanikhilajanasadasi nivāritaṃ niṣiddhaṃ nikhilānāṃ samastānāṃ janānāṃ mantripurohitasenāpatiprabhṛtīnāṃ lokānāṃ sadaḥ samūho yatra rahasi tattathoktaṃ tasmin| sa kathaṃbhūto rājā| vidūritasaṃsārasukhasaṃkalpaḥ vidūrito dūrīkṛtaḥ parityaktaḥ saṃsārasukhasya sragvanitācandanādikasya saṃkalpaścittontartiyena sa tathoktaḥ| sa rājā punaḥ kathaṃbhūtaḥ| cetoviniścitatapaścaraṇakalpaḥ cetasi manasi viniścito nirṇātastapaścaraṇasya dīkṣāyāḥ kalpo racanā yena sa tathā| kiṃ kṛtvā pūrvamabūbudhat| iti evaṃ vicintya samyak vicārya| itīti kim| kṛta ityādi| kīrtijyotsnāprasaradamṛtāsārasalilaiḥ kṛtvā ayaṃ pratyakṣībhūto brahmastambastrailokyaṃ dhavalabhavanābhogasubhagaḥ kṛtaḥ dhavalāni ujjvalāni bhavanāni gṛhāṇi teṣāmābhogaḥ paripūrṇatā tena subhago manoharaḥ sarvalokaprītijanakaḥ kīrtireva jyotsnā candrikā tayā prasaran vyāpuvan amṛtāsāro amṛtavṛṣṭistasya salilaiḥ rasaiḥ kṛtvā ujjvalaḥ kṛta ityarthaḥ| tathā mṛdhavane saṃgrāmāṅgaṇe dviṣadagamabhaṅgaiḥ dviṣā garvitā ye dviṣantaḥ śatravasta eva agamā vṛkṣāḥ duḥkhaphaladāyakatvātteṣāṃ bhaṅgaiḥ khātakhaṇḍa-

6.159

karaṇaiḥ | bhujastambhālānāt dordaṇḍastambhabandhanāt iyaṃ pratyakṣībhūtā ramāsindhuravadhūrapi lakṣmīkareṇurapi vaśaṃ nītā svavaśe kṛtā | rūpakālaṃkāraḥ || latetyādi | idaṃ pratyakṣībhūtaṃ māmakaṃ madīyaṃ hṛdayaṃ manaḥ araṇyānīrmahānyaraṇyāni upāśritya parasthānāvāsairmokṣasthānaprāptairvijayi jayavat bhavatāddhyādbhavatu | araṇyānīḥ kathaṃbhūtāḥ | latākāntāramyāḥ latā vahyastā eva kāntāḥ striyaḥ komalaśarīratvāttābhī ramyā atimanoharāḥ | punaḥ kathaṃbhūtā araṇyānīḥ | taruparijanākīrṇavasudhāḥ taravo vṛkṣāsta eva parijanāḥ kuṭumbavargāḥ duḥkhaparitāpanivārakatvāttairākīrṇā vyāptā vasudhā bhūmiryāsu tāstathoktāḥ | araṇyānīḥ punaḥ kathaṃbhūtāḥ | taṭīprāsādāḥ parvatā eva mandirāḥ yāsu tāstathoktāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ araṇyānīḥ | kamalasuhṛdānanditabhuvaḥ kamalā mṛgāsta eva suhṛdo mitrāṇi purastādāśritatvāttairānanditāḥ ānandaṃ prāpitā śobhitā bhūrbhūmiryāsāmaraṇyānīnāṃ tāstathoktāḥ | araṇyānīḥ punaḥ kathaṃbhūtāḥ | lakṣmīriva rājyalakṣmīsadaśāḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ || sa rājā māṃ kiṃ abūbudhat—samastetyādi | he samastaśāstrarahasyopāttipeśalabubhutsa samastānāṃ samagrāṇāṃ śāstrāṇāṃ granthānāṃ rahasyasya gopyasattvasya yā upāttiḥ rahasyānuśīlanaṃ muhurmuhurabhyāstayā peśalā manohāriṇī bubhutsā boddhumicchā mīmāṃsā vicāraṇā yasya sa tathoktasya saṃbodhanaṃ tathokta he vatsa he putra, iyaṃ pratyakṣībhūtā rājyaramā rājyalakṣmīrabhilāṣitasamāgamāpi vāñchitaphaladāyinyapi prāyo bāhulyena nisargavinītācāramapi svabhāvena vinayavantamapi rājakumāraṃ rājaputraṃ chalayati prathayati | katham | hi niścayena | kena chalayati | abhinavayauvanāñjaneva pratyagratāruṇyasaṃyuktanitambinīva | kasmin chalayati | manasi citte | keṣu chalayati | sadvṛttopapattiṣu sadācārāṅgīkāreṣu | punaśca rājyaramā kiṃ karoti | locanayornetrayorviṣaye andhayati andhaṃ

6.160

karoti | keṣu | sanmārgadarśaneṣu dharmabhāgavilokaneṣu | rājyaramā punaśca kiṃ karoti | śravaṇayoḥ badhirayati badhiraṃ karoti mūkaṃ vidadhāti | keṣu | hitopadeśeṣu pathyavacaneṣu | rājyaramā punaśca kiṃ karoti | nipātayati niścitaṃ pātayati | cakāra uktasamuccayārthaḥ | tāsu | niyamena niścayena durantāsu niravadyānāṃ tāsu(?) jagatprasiddhāsu vyasanasaṃtatiṣu duḥsamūheṣu | kṣātraputrāṇāṃ rājaputrāṇāṃ yauvanāvirbhāvaḥ punaḥ tāruṇyavayaśca ātmaviḍambanasya jīvakadarthanasya hetuḥ kāraṇaṃ vartate | ka iva | bhūtāvatāra iva maṇḍale piśācapraveśa iva | punaḥ kathaṃbhūto yauvanāvirbhāvaḥ | madasya darpasya kāraṇaṃ hetuḥ | ka iva | prasavāgama iva madyapānamiva | yauvanāvirbhāvaḥ punaḥ kathaṃbhūtaḥ | ajñānavilasitasya mūrkhatvavraddheḥ prasavabhūmiḥ utpattisthānam | ka iva | unmādayoga iva vātalatāprasaṅga iva | yauvanāvirbhāvaḥ punaḥ kathaṃbhūtaḥ | anarthaparamparāyā: kāryabhaṅgaśreṇyāḥ nidānam | ka iva | madanakārakopayoga iva madanakārakāṇāṃ madanotpādakodravāṇāṃ upayoga iva bhojanamiva | cakāra uktasamuccayārthaḥ | tasmāt he putra, ubhayasyāpi rājyalakṣmīyauvanāvirbhāvadvayasyāpi upasthitasya āgatasya aṅga aho putraka, aho vikmatuṅga parākramonnata, samāgamasukhaṃ ubhayaprema rājyaramāyauvanāgamasukhaṃ dharmasahitaṃ tathā tena prakāreṇa tvaṃ anubhava āsvādaya | tathā katham | yathā tvaṃ na bhavasi pareṣāṃ śatrūṇāṃ tadantarāyaviṣayaḥ rājyaramāyauvanāvirbhāvighnagocaraḥ ||
yato yasmāt kāraṇāt | [tāta ityādi |] tasyāḥ lakṣmyāḥ kaḥ pumān kṛtadhīrdhameṃbuddhiḥ premāndho bhavatu | api tu na kaścit | tasyāḥ kasyā lakṣmyāḥ | tāvattātaḥ pitā jaḍanidhiḥ pakṣe mūrkhatvanidhirabhūdbhūva | sodaro laghubhrātā kālakūṭaḥ viṣaṃ vartate mṛtyuheturvartate | yasyāḥ lakṣmyāḥ kṛṣṇe śrīrāmepi nārāyaṇe malinahṛdaye ca praṇayaparatā śe-

6.161.1

hatātparyaṃ vartate | yasyāḥ lakṣmyāḥ paṅkajāte kamale pāpotpanne puruṣe ratirvartate | cakāro doṣāṇāmutkasamuccayārthaḥ | kathaṃbhūtāyāḥ lakṣmyāḥ | sakalanṛpatisvairiṇīvṛttibhājaḥ sakalaiḥ samastairnṛpatibhī rājabhiḥ svairiṇīvṛttaṃ puṃścalyācāro bhajate sevate āśrayati yā sā sakalanṛpatisvairiṇīvṛttibhāk tasyāḥ | aparaṃ kathaṃbhūtāyāḥ lakṣmyāḥ | lokavilhāvikāyāḥ vighnakāriṇyāḥ | hetvalaṃkāraḥ || yasminnityādi | he putra, tadyauvanaṃ tattāruṇyaṃ sajjanasaṃgamena sādhulokasaṃgalyā vinaya nirgamaya | tvaṃ yatkiṃcit yasmin yauvane sati rajaḥ prasarati apavādo bhavati | kasmādiva | skhalitādiva pāpe ācārādiva katham | uccairatiśayena yasmin yauvane tamasaḥ ajñānasya prabalatā prauḍhatvaṃ cakāsti bhavati | kasmādiva | āndhyādiva cakṣurvihīnatvādiva | yasmin yauvane sattvaṃ prasannatāguṇaḥ tirobhavati naśyati | kimiva | aṅgajāmneḥ kāmāgnerbhītamiva cakitamiva | upamālaṃkāraḥ ||

6.161.2

[nayetyādi |] he nayavinayacāturīruciracaritrapavitra nayaśca nītimārgaḥ anyāyavarjanam, vinayaśca gurupādapatanam, tayoḥ cāturī vicakṣaṇatvaṃ tayā ruciramatimanoharaṃ yaccaritraṃ sadācāraṃ kriyā tena pavitraḥ pāvanaḥ sa tathā tasya saṃbodhanaṃ he tathokta | he putra vatsala, tvayi bhavati viṣaye svabhāvādeva prakṛtyaiva vidūritāgasi vivarjitāparādhe mahābhāgamanasi puṇyavanmānase kiṃcitkimapi upadeṣṭavyaṃ śikṣaṇīyaṃ nāsti na vidyate | kasmāt śikṣaṇīyaṃ nāsti | yasmātkāraṇāt tava pravṛttayo bhavatśceṣṭitāni bālakālakeliṣvapi āstāṃ tāvadyauvane śiśukālakrīḍāsvapi | kathaṃbhūtāḥ pravṛttayo vartante | parākramākrāntavairikarivihārabhūmayaḥ parākrameṇa nijabalena ākrāntā vyāpitā vairikariṇāṃ śatrugajānāṃ vihārabhūmayaḥ karidhāvanadharaṇayaḥ paryaṭanabhūmayo yāsu pravṛttiṣu tāstvoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya kesarikiśorakasyeva pañcānanabālakasyeva | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | śarāsāraprasarasūtritasapannapuraprāsādamedinīdūrvāṅkuraprarohāḥ śarāsāraprasarasūtritā āropitāḥ sapatnānāṃ śatrūṇāṃ purāṇāṃ nagarāṇāṃ prāsādānāṃ mandirāṇāṃ medinīṣu bhūmiṣu dūrvāṅkurāṇāṃ prarohāḥ prādurbhāvāstāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | payodharasamayasyeva jaladakālasyeva yathā payodharasamayasya pravṛttayaḥ sarāgāṃ jalānām | tathā coktam—'bavayorḍlayoścaiva ralayoḥ ṣaṣayostathā | abhedameva vāñchanti ye'laṃkāravido budhāḥ ||' āsārasya vegavadgharṣasya prasareṇa vyāhyā sūtritāḥ sapatnapuraprāsādamedinīṣu dūrvāṅkuraprarohāḥ śataparvāṅkuraprarohā bhavanti |

6.161.3

punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | nikhilajagaddhāmadhavalanārabdhayaśaḥprakāśāmṛtavṛṣṭayaḥ nikhilaṃ samagraṃ yajjagat trailokyaṃ tadeva dhāma gṛhaṃ tasya dhavalane ujjvalīkaraṇe ārabdhā racitā yaśaḥprakāśa eva amṛtavṛṣṭiryābhiḥ pravṛttibhistāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | śaraccandrasyeva yathā śaraccandrasya pravṛttayaḥ sarvajagadgṛhadhavalane ārabdhāmṛtavṛṣṭayo bhavanti | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | saṃtarpitārthijanahṛdayamanorathāḥ saṃtarpitā samyakprīṇitā arthijanānāṃ yācakānāṃ hṛdayamanorathāḥ cittavāñchā yābhiḥ pravṛttibhistāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | suraphalagraheriva kalpavṛkṣasyeva yathā kalpavṛkṣasya pravṛttayo arthijanahṛdayamanorathān tarpayanti | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | satyaśucivacanaracanāprapañcitayaḥ sati satpuruṣe bhavaṃ satyaṃ anṛtavarjitaṃ vacanaṃ tena śucīni pavitrāṇi yāni vacanāni teṣāṃ racanānāṃ kalpanānāṃ prapañcitirvistāro yāsu pravṛttiṣu tāstathoktāḥ | tava kathaṃbhūtasya | pratipannadīkṣitasyeva aṅgīkṛtamahāvratasya muneḥ vṛttayaḥ satyaśucivacanaracanāprapañcitayo bhavanti | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | dharmamahotsavaparāyaṇāḥ dharmamahotsaveṣu pūjādānādilakṣaṇeṣu parāyaṇāstatparāstāḥ | tava kathaṃbhūtasya | prathamayugāvatārasyeva kṛtayugaprathamapraveśasyeva | punaḥ kathaṃbhūtāstava pravṛttayaḥ | pramoditasakalabhuvanabhāgabhuvaḥ pramoditā harṣaṃ prāpitāḥ sakalabhuvanabhāgasya trailokyapradeśasya martyalokasya vā bhuvo bhūmayo yābhiḥ pravṛttibhistāḥ pramoditasakalabhuvanabhāgabhuvaḥ |

6.161.4

tava kathaṃbhūtasya | sudhāpayodharasyeva amṛtameghasyeva | yadyapi tava kimapyupadeṣṭavyaṃ nāsti tattasmāt karaṇāt paraṃ kevalaṃ etadeva idameva vayaṃ āśāsmahe āśīrvādān dadāmahe—bhavantu saṃjāyantāṃ śrīsarasvatīsamāgamānubandhīni lakṣmīsarasvatīsamāgamavartīni ciraṃ dīrghakālaṃ tava āyūṃṣi jīvitakālāḥ bhavantu | kānīva | sindhusalilānīva samudrajalānīva | idaṃ pratyakṣībhūtaṃ aśeṣaṃ samagraṃ ilāvalayaṃ bhūmimaṇḍalaṃ bhavān paripālayatu tvaṃ rakṣa | ka iva | prajāpatiriva vṛṣabhanātha iva | kathaṃbhūtaṃ ilāvalayam| pūrvāvanīśvaraparamparāyātaparipālanopadeśam pūrve prathame bharatādaya avanīśvarāḥ pṛthivīpatayasteṣāṃ paramparayā pravāheṇa āyātāḥ āgatāḥ paripālanasya rakṣaṇasya upadeśaḥ śikṣā yasya ilāvalayasya tattathoktam| imaṃ pratyakṣībhūtaṃ asmākaṃ yugaṃdharapradeśaṃ skandhaṃ bhavān viśrāmayatu viśrāmaṃ prāpayatu | kathaṃbhūtaṃ yugaṃdharapradeśam | arālakālapracurakālaparyantaṃ avanibhāroddharaṇaglapitaṃ avaneḥ pṛthivyāḥ bhāroddharaṇena bhāroccalanena glapitaṃ śrāntam| vayaṃ tu ete vayaṃ tapovanāśramaramāyāḥ tapovanalakṣmyāḥ samāgamāvasaravartmānimiva samāgamasya avasarastasya vartma mārgo yasyātmanaḥ samāgamāvasaravartmānamiva tathoktam ātmānaṃ nijacetanasvabhāvaṃ kartuṃ vidhātuṃ sāṃpratamidānīṃ īhāmahe icchāma | ivaśabda evameva | kathaṃbhūtā vayam | bhavadbhujagajāropitasamastasāmrājyabhārāḥ bhavatastava bhujo dordaṇḍaḥ sa eva gajo gajendraḥ sarvabhārakṣamatvāt tasmin āropito niveśitaḥ samastasāmrājyasya sakalapṛthvīrājyasya bhāro bharo yaiste tathoktāḥ|

6.161.5

punaḥ kathaṃbhūtā vayam| cirāya dīrghakālena prārthitaḥ yācitaḥ caturthaḥ puruṣārtho mokṣastasya samarthanasya paripūrṇakāraṇasya ye manorathā dohadāni taiḥ sāraḥ sārībhūtā balavattarāḥ| kathaṃbhūtāyāstapovanāśramaramāyāḥ| paravayaḥpariṇatidūtīniveditanisargapraṇayāyāḥ paravayaso vārdhakasya pariṇatiḥ paryāyaḥ saiva dūtī saṃdeśahāriṇī tayā niveditaḥ kathito nisargapraṇayaḥ svabhāvaprema yasyāḥ sā tathā tasyāḥ || yaśodharo brūte—he samastabhuvanabhūpālastūyamānakīrtiṃkuladevata samastabhuvanasya pṛthvīmaṇḍalasya bhūpālai rājabhiḥ stūyamānā kīrtiṃkuladevatā yasya sa tathā tasya saṃbodhanaṃ he samastabhuvanabhūpālastūyamānakīrtikuladevata he tathokta | he tāta he pitaḥ | yuktamevaitat etāvatā yuktaṃ na bhavati | kiṃtu kṣitipatisutānāṃ rājaputrāṇāṃ akhilamanoratheṣu samastāyeṣu kāmadhenurapi divyagaurapi iyaṃ rājalakṣmīreṣā nārpatyasaṃpat he sakaladikpālakulaślādhyamānapādaseva sakalaiḥ samastaiḥ dikpālakulai rājyavṛndaiḥ ślādhyamānā stūyamānā pādasevā

6.163

yasya sa tathā tasya saṃbodhanaṃ he tathokta | he deva he rājan | tātamantareṇa pitaramantareṇa vinā kimapi kiṃcidapi sukhaṃ śarma utpādayati janayatyapi | apīti saṃbhāvanāyām | punaḥ kāryavyāsaṅgaparamparābhiḥ kāryasya yau'sau vyāsaṅgaḥ prasaṅgastasya paramparāḥ tābhiḥ kṛtvā madanaphalaprayuktiriva rājaphalabhakṣaṇamiva bhuktamāhāramāsvāditamatibahulahṛdayakhedam atipracuraṃ yasya bhavatyevaṃ udgamayati bahirniṣkāsayati ||
svacchandavṛtterityādi | tātaṃ pitaraṃ vinā eṣā iyaṃ śrīrlakṣmīrarthanaheturduḥkhakāraṇaṃ syādbhavet | kathaṃbhūtā eṣā śrīḥ | svacchandavṛtteḥ svādhīnapravartanasya śanidṛṣṭiḥ paripūrṇaśanaiścaradṛṣṭiḥ | tathā coktam—'daśamatṛtīye navapañcame caturthāṣṭame kalatre ca | paśyanti pādavṛddhyā phalāni caiva prayacchanti ||' punaḥ kathaṃbhūtā iyaṃ śrīḥ | sukhotsavopāyavidhau ca viṣṭiḥ sukhasya utsavopāyavidhāne viṣṭiḥ | saptamaṃ karaṇaṃ sukhakāryaṃ bhunaktītyarthaḥ | tathā coktam—'kṛṣṇe ca tridaśārātrau divā saptacaturdaśī | caturthyekādaśīrātrau aṣṭamī pūrṇimā divā ||' kāni tāni saptakaraṇāni—'bavaṃ ca bālavaṃ caiva kaulavaṃ taitilaṃ tathā | vaṇijaṃ garaṃ ca viṣṭiśca evaṃ karaṇasaptakam ||' catvāri sthirakaraṇāni | tathācoktam—'caturdaśī yā śaśibhiḥ prahīṇā tasyā vibhāge śakunirdvitīye | daśadvayostaścaturaṅgināge kiṃnughnamāye pratipadgale ca ||' kathaṃbhūtā śrīḥ | kelimanorathānāṃ ketūddhṛtiḥ krīḍādohadānāṃ navamagrahodayaḥ krīḍāṃ bhanaktītyartharūpakam ||
vinetyādi | yathā yena prakāreṇa gajānāṃ hastināṃ vinayopadeśaḥ śikṣopadeśo vinetāraṃ vinā hastipakaṃ vinā vṛthā syānniṣphalo bhavet | tathā rājakumārakāṇāṃ rājaputrāṇāṃ idaṃ rājyaṃ vinetāraṃ pitaraṃ vinā vṛthā syāt | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||

6.165

gurāvityādi | ye rājaputrāḥ gurau, pitari arpitabhūbhārāḥ samāropitabhūmibhārāḥ sukhena yathā bhavatyevaṃ na samāsate na samyak tiṣṭhanti | teṣāṃ rājaputrāṇāṃ divāpi divase'pi | apiśabdādrātrāvapi | dhīvyomni buddhyākāśe cintādhvāntaṃ acandhakāraṃ vijṛmbhatāṃ prasaratu | rūpakālaṃkāraḥ || kiṃ ca | īṣadviśeṣaṃ varṇayatītyarthaḥ | putrā ityādi | te putrā nanu niścayena puṇyakīrtanapadaṃ pavitrakīrteḥ sthānaṃ bhavanti | te putrā anarghyajanmotsavāḥ durlabhajanmamahotsavāḥ bhavanti | te putrāḥ putrārthijanasya putrārthilokasya vaṃśatilakāḥ kulamaṇḍanaṃ bhavanti | te putrāḥ śriyo lakṣmyāḥ ketanaṃ gṛhaṃ ca bhavanti | te ke | ye putrāḥ guroḥ piturādeśāvasare ādeśakāle anucarāḥ kiṃkarā bhavanti | śrutārādhane śāstrābhyāsakāle śiṣyāḥ antevāsino bhavanti | guroḥ kope sapraṇayāḥ sasnehā bhavanti | guroḥ prasādasamaye kāruṇyakāle prasannodayāḥ prasannahṛdayā nirmalacetasaśca bhavanti | rūpakālaṃkāraḥ | samuccayālaṃkāraśca || nijapratāpetyādi | he nijapratāpaprabhāvasaṃbhāvitabhūrbhuvaḥsvastrayyā adhomadhyordhvaloke mahodyāva utsavo yena sa tathā tasya saṃbodhanaṃ he tathokta | he deva he rājādhirāja paramārādhya | 'ātmā vai putraḥ' iti vede vākyamasti | putro vai niścayena ātmā vartate itīdṛśaṃ gṛhamedhīyānāṃ gṛhasthānāṃ aitihyamanādivārtā vartate | kathaṃbhūtamaitihyam | purāṇapuruṣāvagāhyam purāṇapuruṣeṇa śrīnārāyaṇena avagāhyaṃ mānanīyam | kathaṃbhūtānāṃ gṛhamedhīyānām | viditaśāstrahṛdayānāṃ vijñātavedaśāstramarmajñānām | uktaṃ ca upaniṣatkāṇḍe—'atha trayo vā lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka' iti | so'yaṃ

6.166.1

manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena | karmaṇā pitṛlokaḥ, vidyayā devalokastrailokyānāṃ śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti | he tāta, idānīmadhunā tamantareṇa putraṃ vinā ko nāma | nāmeti saṃbhāvanāyām | paraṃ anyastapaḥprārambhāvasaraḥ | kathaṃbhūtastapaḥprārambhāvasaraḥ | niḥśreyasadhāma nirvāṇasthānam | he tāta, putrādaparo dharmo'pi na samasti na samyagvartate | kathaṃbhūtātputrāt | svakīyavaṃśābhivṛddhikṣetrāt nijānvayavaṃśavṛkṣābhivardhanabhūmisthānāt | yato yasmātkaraṇāt śāstrakṛto vyāsavālmīkiyājñavalkyapārāśarādayo vidvāṃso janmāntarasaṃgamāt punarbhavasaṃgateryaḥ pumāṃsaṃ trāyate rakṣati taṃ putraṃ nirvarṇayanti | kathaṃbhūtaṃ pumāṃsam | prasādhitātmīyānvayodayamīmāṃsam | prasādhitā samyagjñātā ātmīyasya nijasya anvayasya kulasya udayasya mīmāṃsā vicāraṇā yena puṃsā sa tathā tam | kathaṃbhūtājjanmāntarasaṃgamāt | durīhitāgamāt durīhitasya duśceṣṭitasya pāpakarmaṇa āgamo yasmin janmāntarasaṃgame sa tathā tasmāt || tatastasmāt kāraṇāt | [rājyasyeti |] rājyasya śriyaṃ tapaso vāpi śriyaṃ deve tvayi śritavati āśritavati sati ahaṃ devasya tava sahavṛttiparāyaṇaḥ sahagamanatatparo bhaviṣyāmi | keva | chāyeva tava śarīrasya chāyāsamānaḥ || itīti | iti amunā prakāreṇa ekatācittasaṃtānasya ekāgramanaḥpravṛtteḥ pratijijñāsamānasya pratijñāṃ kurvāṇasya bhrūkṣepeṇa netroparisthitaromarājyā ॰kṛtvā vyāhāravyavahāraṃ vacanapravartanaṃ pratyādiśya niṣidhya kaṇṭhadeśāt ekāvalīṃ ādāya hāraviśeṣaṃ gṛhītvā me mama babandha me grīvāṃ nicikṣepa | kathaṃbhūtena bhrūkṣepeṇa |

6.166.2

tridaśairapi āsatāṃ tāvanmanuṣyāḥ devairapi anullaṅghanīyavyāpāreṇa anatikramaṇīyaceṣṭitena | kaṇṭhadeśāt kathaṃbhūtāt | svakīyādātmīyāt | punaḥ kathaṃbhūtāt kaṇṭhadeśāt | muktilakṣmīsamāliṅganābhyāsāt muktilakṣmyāḥ muktiśriyaḥ saṃbandhi yatsamāliṅganamupagṛhanaṃ tadabhyāse samīpe yasya kaṇṭhadeśasya sa tathā tasmāt | kathaṃbhūtāmekāvalīm | akhilamahīvalayavaśyatādeśamālāmiva akhilasya samastasya mahīvalayasya bhūmaṇḍalasya vaśyatādeśaḥ vaśīkaraṇanimittaṃ tasya mālāmiva srajamiva | punaḥ kathaṃbhūtāmekāvalīm | tārataralamuktāphalāṃ tārāṇi ujjvalāni taralānyapi nāyakībhūtāni muktāphalāni yasyāṃ sā tathā tām |

6.166.3

sa rājā yaśodhaḥ saṃyamadharasya maharṣeḥ sannikarṣe samīpe abhilaṣitamanvatiṣṭhat dīkṣāṃ jagrāha | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ sāmantavarge nṛpatisamūhaṃ parijanaṃ ca kuṭumbavarge ca yauvarājyāya yuvarājasthāpanārthe paṭṭabandhavivāhamahotsavāya vā rājyapaṭṭabandhamahotsavāya vivāhamahotsavāya ca samādiśya ādeśaṃ dattvā | kathaṃbhūtaṃ sāmantavargam | khedamodamandāyamānasargam khedasya duḥkhasya modasya harṣasya ca mandāyamāno vardhamānaḥ sargaḥ sṛṣṭiryasya sa tathā tam | kathaṃbhūtaṃ parijanam | vihitabahusabhājanam | vihitamācaritaṃ bahu pracuraṃ sabhājanaṃ prītiyena parijanena sa tathā tam | kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | bhagavataḥ indrādisevitasya | uktaṃ ca—'aiśvaryasya samagrasya tapaso niyamaḥ śriyaḥ | vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ bhaga iti smṛtiḥ ||' evaṃ ṣaḍthaviśeṣaṇaviśiṣṭo bhago vidyate yasya sa bhavati bhagavān tasya bhagavataḥ | punaḥ kathaṃbhūtasya saṃyamadharasya | samastaśrutaskandhoddharaṇasamarthamatiprasarasya samastaśrutaskandhasya dvādaśāṅgaśāstrasya uddharaṇena granthato'rthataśca jñānena samarthaḥ prauḍhataro balavattaro matiprasara ābhinibodhikajñānaṃ yasya sa tathā tasya | kiṃ kṛtvā pūrvamabhilaṣitamanvatiṣṭhat | kacanicayaṃ keśakalāpaṃ apahāya luñcitvā pañcamuṣṭibhirlocaṃ kṛtvā | kathaṃbhūtaṃ kacanicayam | manojasāmajamadamahodadhitaraṅgasaṃcayamiva manojaḥ kandarpaḥ sa eva sāmajo gajastasya mado darpaḥ sa eva mahodadhirmahāsamudraḥ | apāmatigambhīratvāt | tasya taraṅgasaṃcayamiva kallolānāṃ samūhamiva ||

6.166.4

tadanivayādi | tadanu yaśodhamahārājasya dīkṣaṇādanantaraṃ aparedyuranyasminnahani mama yaśodharasya mahādevyā amṛtamateryāganāgasya paṭṭahastinasturagasya ca yadāsya anu- kūlātmani hitasvarūpe ahani divase vihitagaṇakāṅkānaḥ kṛtamauhūrtikāmatraṇaḥ pratāpavardhano nāma senāpatirityācarat iti kāryaṃ cakāra | kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | sasthapatirvāstuvidyācāryasaṃyuktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ senāpatiḥ | parikalpitasakalapaṭṭabandhotsavopakaraṇasaṃbhāraḥ parikalpito melitaḥ sakalaḥ samagraḥ paṭṭabandhotsavasaṃbandhī upakaraṇasaṃbhāra upaskarasamūho yena sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ pratāpavardhanasenāpatiḥ | śubhasaṃrambhasāraḥ maṅgaleṣu śreyaskareṣu saṃrambheṣu sāraḥ aticaturaḥ | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ śiprāyāḥ saritaḥ śiprānāma nadyāḥ kūle taṭe prākpravaṇāyāṃ pūrvadigmukhyāyāṃ bhuvi abhiṣekamaṇḍapaṃ saṃnikāyaṃ gṛhaṃ viracayya viracanaṃ kārayitvā | kathaṃbhūtāyāḥ śiprāyāḥ saritaḥ | puṇyapānīyapūtopāntāśrayāśramaviprāyāḥ puṇya pavitraṃ yatpānīyamudakaṃ tena pūtāḥ pavitrīkṛtā upāntāśrayāśramāḥ taṭavihitāspadagṛhāḥ viprāḥ yatayo vā yayā śiprayā tathā tasyāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāyāḥ śiprāyāḥ | tīrataruṇataruvirājamānaharitaḥ tīrasaṃbandhino ye taruṇataravo navīnavṛkṣāstairvirājamānāḥ śobhamānāḥ harito diśo yasyāḥ sā tathā tasyāḥ | kathaṃbhūte kūle | kamanīyalīle kamanīyā manoharā līlā śobhā yasya kūlasya tatkamanīyalīlaṃ tasmin | kathaṃbhūtāyāṃ bhuvi | yathoktalakṣaṇāyāṃ vāstuśāstroktasvarūpāyām | abhiṣekamaṇḍapaṃ kathaṃ viracayya | śākhānagareṇa samaṃ pratinagareṇa sārdham |

First 34 of 133 passages. Read on

Linked texts (1)