Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.6

Kalpaḥ 2.6.6

Language
Sanskrit

Contents

2.6.6.p1

6.1 atha ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ . (tatra prathamaḥ paṭalaḥ .)

2.6.6.p2

yājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
samaste kratāvarthaṃ śrūyamāṇaṃ yajamānaḥ kāmayate .
tathā nityeṣu yajñāṅgeṣu yāni tu kāmayatiḥ śrāvayati .
yathā''ghārasyordhvatāyāṃ nīcaistāyāṃ ca .
arthavādā itare .
tathānyeṣu yajñāṅgeṣu purīṣavatīṃ karoti prajayaivainaṃ paśubhiḥ purīṣavantaṃ karoti yadyūpaṃ minoti muvargasya lokasya prajñātyā iṣe tvorje tveti śākhāmācchinattīṣamevorjaṃ yajamāne dadhātīti .
dravyaprakalpanaṃ yajamānasya dakṣiṇādānaṃ brahmacaryaṃ japāśca .
pratyagāśiṣo mantrānakarmakaraṇāñjapati .

2.6.6.p3

tathopadiśyamānānupatiṣṭhate'numantrayate'bhimantrayate'bhimṛśati japatīti ca .
yāvaduktaṃ karmāṇi karoti .
yāvaduktaṃ patnyāḥ karmāṇi brahmacaryaṃ japāśca .
darśapūrṇamāsayoryājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
parvaṇi yajamānaḥ keśaśmaśrūṇi vāpayate .
paurṇamāsyāṃ prātarāśe jāyāpatī sarpirmiśramaśnītaḥ .
yadanyanmāṃsānmāṣebhyaśca .
na suhitau syātām .

2.6.6.p4

prāgvatsāpākaraṇādamāvāsyāyāṃ kāmaṃ suhitau syātām .
agniṃ gṛhṇāmi surathamityanvādhīyamāneṣu japati .
idamahamagnijyeṣṭhebhyo vasubhyo yajñaṃ prabravīmīdamaha- mindrajyeṣṭhebhyo rudrebhyo yajñaṃ prabravīmīdimahaṃ varuṇajyeṣṭhebhya ādityebhyo yajñaṃ prabravīmītyanvāhiteṣu .
barhiṣā pūrṇamāse vratamupaiti vatsairamāvāsyāyām .
aśanamagnyanvādhānaṃ vratopāyanamityevamanupūrvāṇyeke samāmananti .
agnyanvādhānamaśanaṃ vratopāyanamityeke .
praṇītāsu praṇīyamānāsvāsanneṣu haviḥṣu caitau sādhāraṇau kālau .
vidyudasītyapa upaspṛśya .

2.6.6.p5

apareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tikramya payasvatīroṣadhaya ityapa ācāmati .
devā deveṣu parākramadhvaṃ prathamā dvitīyeṣu dvitīyāstṛtīyeṣu trirekādaśā iha mā'vata . idam̐ śakeyaṃ yadidaṃ karomyātmā karotyātmana idaṃ kariṣye bheṣajamidaṃ me viśvabheṣajā . aśvinā prāvataṃ yuvamiti devatā upatiṣṭhate .
samudraṃ manasā dhyāyansamrāḍasi vratapā asi, vratānāṃ vratapatirasi vratamārabhe tatte prabravīmi taccha keyaṃ tena śakeyaṃ tena rādhyāsamityādityamupatiṣṭhate .
agne vratapate vrataṃ cariṣyāmīti brāhmaṇo'gnimupatiṣṭhate .
vāyo vratapata iti vāyumāditya vratapata ityādityaṃ vratānāṃ vratapata iti vratapatim .
ete sādhāraṇā ṛte'gneḥ .
parvaṇi yajamānaḥ svayamagnihotraṃ juhoti ... 1 ..
yavāgvā'māvāsyāyām̐ saṃnayan .

2.6.6.p6

tasyā uccheṇamātañcanārthaṃ nidadhāti .
nānṛtaṃ vadati na mām̐samaśnāti na striyamupaiti naitām̐ rātrimaśnāti .
āraṇyasya sāyamaśnāti .
āmārgādā madhuna āprāśātikādityekeṣām .
āraṇyāyopavasannapo'śnīyānna vā kiṃcana .
ubhāvagnī upastṛṇate devatā upavasantu me .
ahaṃ grāmyānupavasāpi mahyaṃ gopataye paśūniti paristīryamāṇeṣu japati .
āhavanīyāgāre gārhapatyāgāre vā saṃviśati .

2.6.6.p7

amāvāsyāyāṃ rātriṃ jāgarti .
api vā yathā śaknuyāttathā kuryāt .
upari tveva na śayīta .
kāmaṃ vopari śayīta .
vratacārī tveva syāt .
śvobhūte .
bhūpate bhuvanapate mahato bhūtasya pate brahmāṇaṃ tvā vṛṇīmahe iti brahmiṣṭhaṃ vrahmāṇaṃ vṛtvā .
apareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tikramyāpareṇa brahmasadanamupaviśati .

2.6.6.p8

āsam̐sthānādanvāste .
yajamāna vācaṃ yacchetyucyamāne bācaṃ yacchatyā haviṣkṛtaḥ .
bhūśca kaśca vākcarkca gauśca baṭca khaṃ ca dhūśca nūśca pūścaikākṣarāḥ pūrdaśamā virājo yā idaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ vyānaśustā no devīstarasā saṃvidānāḥ svasti yajñaṃ nayata prajānatīriti praṇītāḥ praṇīyamānā anumantrayate brahmapūtāḥ stha ko vo yunakti sa vo yunaktvati sādyamānāḥ .
kastvā yunakti sa tvā yunaktviti yajñaṃ yunakti .
sarvamanuvīkṣate .
yajamāna irirnirvapsyāmītyucyamāna oṃ nirvapeti pratyāhāgnim̐ hotāramiha tam̐ huva iti havirnirupyamāṇamanumantrayate niruptaṃ nirvapaṇārthaṃ vā pātram .. 2 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhe praśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..

2.6.6.3

6.2 atha ṣaṣṭhe praśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
idaṃ tasmai harmyaṃ karomi yo vo devāścarati brahmacaryam . medhāvī dikṣu manasā tapasvyantardūtaścarati mānuṣīṣviti vedideśamabhimṛśati .
catuḥśikhaṇḍā yuvatiḥ supeśā ghṛtapratīkā bhuvanasya madhye . marmṛjyamānā mahate saubhagāya mahyaṃ dhukṣva yajamānāya kā mān. vedena vediṃ bṛhatīmavindansā pṛthivyāṃ prayatāṃ pārthi- vāni .tasyāṃ barhiḥ prathatām̐ sādhvantarahim̐srā ṇaḥ pṛthivī devyastu . vedena vedimiti vedena vedim̐ saṃmṛjyamānām . abhimantrayate . vedeneti paṭhito mantra ādhvaryave .
yo mā hṛdā manasā yaśca vācā yo brahmaṇā karmaṇā dveṣṭi devāḥ . yaḥ śrutena hṛdayeneṣṇatā ca tasyendravajreṇa śiracchinadmīti stambayajurhriyamāṇam .
yaduddhanto jihim̐sima pṛthivīmodhadhīrapaḥ . adhvaryavasphyakṛtasphyenāntarikṣaṃ morupāva tasmāt .
yaduddhanto jihim̐sima jīvamasyā vediṃ cakṛmā manasā devayantaḥ .
mā tena heḍa upagāma bhūmyāḥ śivā no viśvairbhuvanebhirastviti sphyenottamāṃ tvacamuddhanyamānām .
bṛhaspate parigṛhāṇa vedimiti parigrāhayoḥ .
bhūmirbhrūtvā mahimānaṃ pupoṣa tato devī vardhayate payām̐si . yajñiyā yajñaṃ vi ca yanti śaṃ cauṣadhīrāpa iha śakvarīśceti kṛtām .
īḍe'nyakratūrahamapo devīrupabruve divā naktaṃ ca sasruṣīrapasvarīriti prokṣaṇīrāsādyamānāḥ .
ājyamasītyājyamavekṣate yathā'dhvaryuradbhirājyamājyenāpaḥ samyakpunīta savituḥ pavitraiḥ . tā devīḥ śakvarīḥ śākvareṇemaṃ yajñamavata saṃvidānā ityājyamapaścotpūyamānāḥ .
pañcānāṃ tvā vātānāmityetairājyāni gṛhyamāṇānyaśiśrema barhirantaḥ pṛthivyām̐ sam̐rohayanta oṣadhīrvivṛkṇā: . yāsāṃ mūlamudavadhī: sphyena śivā nastāḥ suhavā bhavantvityantarvedi barhirāsādyamānam .. 3.. sumanaso yajamānāya santvoṣadhīrāpa iha śakvarīśca . vṛṣṭidyāvāparjanya enā virohayatu hiraṇyavarṇāḥ śatavalśā adabdhā iti barhiḥ prokṣyamāṇamūrṇā mṛdu prathamānam̐ syonaṃ devebhyo juṣṭam̐ sadanāya barhiḥ . suvarge loke yajamānam̐ hi dhehi māṃ nākasya pṛṣṭhe parame vyomanniti barhiḥ stīryamāṇam .

2.6.6.4

catuḥśikhaṇḍā yuvati: supeśā ghṛtapratīkā vayunāni vaste . sā stīryamāṇā mahate saubhagāya sā me dhukṣva yajamānāya kāmāniti barhiṣā vedim̐ stīryamāṇām .
śivā ca me śagmā caidhi syonā ca me suṣadā caidhyūrjasvatī ca me payasvatī caighi sūpacaraṇā ca me svadhicaraṇā caidhīṣamūrjaṃ me pinvasva brahmatejo me pinvasva kṣattramojo me pinvasva viśaṃ puṣṭiṃ me pinvasvā''yurannādyaṃ me pinvasva prajāṃ paśūnme pinvasveti stīrṇām .
asminyajña upabhūya innu me vikṣobhāya paridhīndadhāmi . dhartā dharuṇo dharīyānagnirdveṣām̐si
nirito nu dātā iti paridhīnparidhīyamānāt .
dhruvo'si dhruvo'ham̐ sajāteṣu bhūyāsamiti ca .
yunajmi tvāṃ yanme agna iti dvābhyāmagniṃ paridhīyamānam .
tejiṣṭhā te tapanā yā ca rocanā pratyoṣantīstanuvo yāste agne tābhirvarmāṇyabhito vyayasva mā tvā dabhanyātudhānāḥ piśācā iti paridhitam .
vicchinadmi vidhṛtībhyām̐ sapatnānjātānbhrātṛvyānye ca janiṣyamāṇāḥ . viśo yantrābhyāṃ vidhamāmyenānaham̐ svānāmuttamo'sāni devāḥ . viśo yantre nudamāne arātiṃ viśvaṃ pāpmānamamatiṃ durmarāyum . sīdantī devī sukṛtasya loke dhṛtī stho vidhṛtī svadhṛtī prāṇānmayi dhārayataṃ prajāṃ mayi dhārayataṃ paśūnmayi dhārayatamiti vidhṛtī sādyamāne .. 4 .. ayaṃ prastara ubhayasya dharttā dharttā prayājānāmutānūyājānām . sa dādhāra samidho viśvarūpāstasminsruco adhyāsādayāmīti vidhṛtyoḥ prastaram̐ sādyamānam .

2.6.6.5

āroha patho juhu devayānānyatrarṣayaḥ prathamajā ye purāṇāḥ . hiraṇyapakṣājirāsaṃbhṛtāṅgo vahāsi mā sukṛtāṃ yatra lokāḥ . juhūrasi ghṛtācī gāyatriyāmnī kavibhirjuṣāṇā . avyathamānā yajñamanuyacchasva sunītī yajñaṃ nayāsyupadevānāgneyena śarmaṇā daivyeneti juhūmavāhaṃ bādha upabhṛtā sapatnāñjātānbhrātṛvyānye ca janiṣyamāṇāḥ . dohai yajñam̐ sudughāmiva dhenumahamuttaro bhūyāsamadhare matsapatnāḥ . subhṛdasyupabhṛdghṛtācī traiṣṭubhena chandasā viśvavedaḥ . avyathamānā yajñamanuyacchasva sunītī yajñaṃ nayāsyupadevā naindreṇa śarmaṇā daivyenetyupabhṛtaṃ yo mā vācā manasā durmarāyurhṛdārātīyādabhidāsadagne . idamasya cittamadharaṃ dhruvāyā ahamuttaro bhūyāsamadhare matsapatnāḥ . dhruvā'si dharaṇī dhanasya pūrṇā jāgatena chandasā viśvavedaḥ. avyathamānā yajñamanuyacchasva sunītī yajñaṃ nayāsyupadevānvaiśvadevena śarmaṇā daivyeneti dhruvām̐ syono me sīda suṣadaḥ pṛthivyāṃ prathayi prajayā paśubhiḥ suvarge loke divi sīda pṛthivyāmantarikṣe'hamuttaro bhūyāsamadhare matsapatnāḥ . ayam̐ sruvo abhijiharti homānchatakṣaraṃ chandasā''nuṣṭubhena . sarvā yajñasya samanaktu viṣṭhā bārhaspatyena śarmaṇā daivyeneti sruvamiyam̐ sthālī ghṛtasya pūrṇā chinnapayāḥ śatadhāra utsaḥ. mārutena śarmaṇā daivyenetyājyasthālīm ..5.. yajño'si sarvataḥ śritaḥ sarvato māṃ bhūtaṃ bhaviṣyacchrayatām̐ śataṃ me santvāśiṣaḥ sahasraṃ me santu sūnṛtā irāvatīḥ paśumatīrityāgneyaṃ prajāpatirasi sarvataḥ śritaḥ sarvato māṃ bhūtaṃ bhaviṣyacchrayatām̐ śataṃ me santvāśiṣaḥ sahasraṃ me santu sūnṛtā irāvatīḥ paśumatīrityagnīṣomīyaṃ yo naḥ kanīya iha kāmayātā asminyajñe yajamānāya mahyam . apa tamindrāgnī bhuvanāṃ nude tāmahaṃ prajāṃ vīravatīṃ videyetyaindrāgnam .

2.6.6.6

yasta ātmā paśuṣu praviṣṭa iti sāṃnāyya āsādyamāne .
idamindriyamamṛtaṃ vīryamanenendrāya paśavo'cikitsan . tena devā avatopamāmiheṣamūrjaṃ yaśaḥ saha ojaḥ saneyam̐ śṛtaṃ mayi śrayatāmiti śṛtaṃ yatpṛthivīmacarattatpraviṣṭaṃ yenāsiñcadbalamindre prajāpatiḥ . idaṃ tacchukraṃ madhu vājinīvadyenopariṣṭādadhi nonmahendraṃ dadhi māṃ dhinotviti dadhi .
ayaṃ yajñaḥ samasadaddhaviṣmānṛcā sāmnā yajuṣā devatābhiḥ . tena lokānsūryavato jayemendrasya sakhyamamṛtatvamaśyāmiti sam̐sannānyabhimṛśati .. 6 ..

2.6.6.6_9

iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ ..2..

2.6.6.7

6.3 atha ṣaṣṭhapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
vihavyasyāṣṭābhiḥ paurṇamāsyām̐ havīm̐ṣyāsannānyabhimṛśati caturhotrā ca .
(+ pañcahotraivāmāvāsyāyāmaṅgiraso mā'sya yajñasya prātaranuvākairavantvityanūcyamānāsu sāmidhenīṣu japati daśahotāraṃ purastātsāmidhenīnāmupariṣṭādvā vyācakṣīta samiddho agnirāhutaḥ svāhākṛtaḥ pipartu naḥ . svagādevebhya idaṃ nama iti samiddhamagnimucchuṣmo agna iti ca mano'si prājāpatyamiti sruvādhāramanumantrayate vāgasīti srucyaṃ devāḥ pitaro devā yo'hamasmi sa sanyaje yasyāsmi na tamantaremi svaṃ ma iṣṭam̐ svaṃ dattam̐ svaṃ pūrtam̐ svam̐ śrāntam̐ svam̐ hutaṃ tasya me'gnirupadraṣṭā vāyurupaśrotā''dityo'nukhyātā dyauḥ pitā pṛthivī mātā prajāpatirbandhurya evāsmi sa sanyaje yasyāsmi na tamantaremīti hotṛpravare'dhvaryupravare ca japati māṃ deveṣvāśrāvayā''yuṣe varcasa ityadhvaryupravare vaiśeṣikaṃ caturhotāraṃ purastātprayājānāmupariṣṭādvā vyācakṣīta vasantamṛtūnāṃ prīṇāmītyetaiḥ prayājānām̐ hutam̐ hutamanumantrayate'gniścakṣuṣmām̐stasyāhaṃ devayajyayā cakṣuṣmānbhūyāsamityāgneyasyā''jyabhāgasya somaścakṣuṣmām̐stasyāhaṃ devayajyayā cakṣuṣmānbhūyāsamiti saumyasyāgnīṣomayorahamiti samastānumantraṇameke samāmananti pañcahotāraṃ purastāddhaviṣāmavadānānāmupariṣṭādvā vyācakṣītāgnerahaṃ devayajyayā'nnādo bhūyāsamityāgneyasya dabdhirasītyupām̐śuyājasyāgnīṣomayorahamityagnīṣomīyasyendrāgniyorahamityaindrāgnasyendrasyāhamityaindrasya mahendrasyāhamiti māhendrasyāgneḥ sviṣṭakṛto'hamiti sviṣṭakṛto'gnirmā duriṣṭātpātviti ca surūpavarṣavarṇa ehītīḍāmāhriyamāṇāṃ pratīkṣate .. 7 .. iḍa ehyadita ehi bhūyasyehi śreyasyehi vasīyasyehi citta ehi dadhiṣa ehītyupām̐śūpahave sapta devagavīrjapati cidasi manāsi vasvī rantī ramatiḥ sūnarī sūnṛtetyuccairupahave sapta manuṣyagavīrjapati viśvā tvaṃ bhūtā'nuprāṇihi viśvā tvā bhūtā'nuprāṇantu bhūrasyāyurasīṣṭirasi surūpavarṣavarṇa ehīmānbhadrānduryām̐ abhyehi māmanuvratānyu śīrṣāṇi mṛḍḍhvam̐ sā naḥ priyāsu pratūrttiḥ priyā naḥ suhṛnnaḥ priyavatī maghonī juṣṭa ehi ranta ehi ramata ehi sūnṛta ehi suhavāma ehi saha rāyaspoṣeṇa devīrdevairabhi mā nivartadhvam̐ syonā syonena ghṛtena mā samukṣata nama etadupadaṃ bhiṣagṛṣirbrahmā yaddadau samudrādudañcanniva srucāvāgagre viprasya tiṣṭhati śṛṅgebhirdaśabhirdiśannityuccairupahave vāyaviḍā te māteti hotāramīkṣamāṇo vāyuṃ manasā dhyāyedupahūto'yaṃ yajamāna ityucyamāna upahūtaḥ paśumānasānīti japatyasmāsvindra indriyaṃ dadhātviti ceḍāyā ahaṃ devayajyayā puṣṭimānpaśumānbhūyāsamiḍe bhāgaṃ juṣasva no jinva gā jinvārvatastasyāste bhakṣivāṇa: syāma sarvātmānaḥ sarvagaṇāḥ . iḍā dhenuḥ sahavatsā na āgādūrjaṃ duhānā payasā prapīnā . sā no annena haviṣota gobhiriḍā jinvatāṃ payasā'bhyasmānityupahūtāmiḍāṃ vyākhyātā mārjanī .

2.6.6.8

bradhna pinvasva dadato me mā kṣāyi kurvato me mopadasaddiśāṃ klṛptirasi diśo me kalpantāṃ kalpantāṃ me diśo daivīśca mānuṣīścāhorātre me kalpetāmardhamāsā me kalpantāṃ māsā me kalpantāmṛtavo me kalpantām̐ saṃvatsaro me kalpatāṃ klṛptirasi kalpatāṃ ma āśānāṃ tvā'śāpālebhyaścaturbhyo amṛtebhya idaṃ bhūtasyādhyakṣebhyo vidhema haviṣā vayamiti pratidiśaṃ vyūhati bhajatāṃ bhāgī bhāgaṃ mā bhāgobhaktanirabhāgaṃ bhajāmo'paspinvauṣadhīrjinva dvipātpāhi catuṣpādava divo vṛṣṭimeraya brāhmaṇānāmidam̐ haviḥ somyānām̐ somapīthināṃ nirbhakto brāhmaṇo nehābrāhmaṇasyāstīti ca .. 8 .. idaṃ brahmaṇa idam̐ hoturidamadhvaryoridamagnīdha iti caturdhā vyādiśati . āgnīdhraprathamānvyādeśāneke samāmananti .

2.6.6.9

iyam̐ sthālyamṛtasya pūrṇā sahasradhāra utso akṣīyamāṇaḥ . sa dādhāra pṛthivīmantarikṣaṃ divaṃ ca tenaudanenātitarāṇi mṛtyumityantarvedyanvāhāryamāsannamabhimṛśati prajāpaterbhāgo'sīti ca .
dakṣiṇasadbhya upahartavā ityucyamāne dakṣiṇata etetyṛtvijaḥ saṃpreṣyati .
brāhmaṇā ayaṃ va odana iti dakṣiṇataḥ parikrāntebhyastaṃ caturdhā vyuddhṛtyai dadāti . eṣā te agne samittayā vardhasva cā''ca pyāyasva vardhiṣīmahi ca vayamā ca pyāsiṣīmahi . yaṃ te agna āvṛścāmyahaṃ vākṣipitaścaran . prajāṃ ca tasya mūlaṃ ca . nīcairdevā nivṛścata . agne yo no bhidā sati samāno yaśca niṣṭyaḥ . idhmasyeva prakṣāyato mā tasyoccheṣi kiṃcana . yo māṃ dveṣṭi jātavedo yaṃ cāhaṃ dveṣmi yaśca mām . sarvām̐stānagne saṃdaha yām̐ścāhaṃ dveṣmi ye ca māmityanūyājasamidhamādhīyamānām .
vedirbarhiḥ śṛtam̐ haviridhmaḥ paridhayaḥ srucaḥ . ājyaṃ yajña ruco yajuryājyāśca vaṣaṭkārāḥ saṃ me sannatayo namantāmidhmasaṃnahane huta itīdhmasaṃnahane hute . aṅgiraso mā'sya yajñasya prātaranuvākairahauṣurityanūyājeṣu japati
saptahotāraṃ purastādanūyājānāmupariṣṭādvā vyācakṣīta barhiṣo'haṃ devayajyayā prajāvānbhūyāsamityetairanūyājānām̐ hutam̐ hutamanumantrayate vājasya mā prasaveneti dvābhyām̐ srucau vyūhyamāne ..9..

2.6.6.10

vasūndevānyajñenāpipreyam̐ rudrāndevānyajñenāpipreyamādityāndevānyajñenāpipreyamiti paridhīnajyamānānsamaṅktāṃ barhirhaviṣā ghṛtena samādityairvasubhiḥ saṃ marudbhiḥ . samindreṇa viśvebhirdevebhiraṅktāṃ divyaṃ nabho gacchatu yatsvāheti srukṣu prastaramajyamānamapipreḍyajño yajñamayāṅdevām̐ araṃkṛtaḥ somaḥ . taṃ mitro varuṇo
aryamā rāyasyoṣā yajamānaṃ viśantviti prastarasya tṛṇamapāttam .
agnerahamujjitimanujjeṣamitisūktavākena hotā yāṃ yāṃ devatāmabhivyāharati tāṃ tāṃ yajamāno'numantrayate .
yarhi hotā yajamānasya nāma gṛhṇīyāttarhi brūyādemā agmannāśiṣo dohakāmā iti .
sā me satyā''śīrdeveṣu bhūyānmanyānmanyatamājjuṣṭājjuṣṭatamādaraiḍatā manasā taccha keyaṃ yajño divam̐ rohatu yajño divaṃ gacchatu yo devayānaḥ panthāstena yajño devām̐ apyetvityāśīṣṣu japati .
ado ma āgamyāditi yatkāmayate tasya nāma gṛhṇāti .
rohitena tvā'gnirdevatāṃ gamayattvityetaiḥ prastaramavasṛṣṭam .
divaḥ khīlo'vatataḥ pṛthivyā adhyutthitaḥ . tenāsahasrakāṇḍena dviṣantaṃ tāpayāmasi dviṣannastāpyatāṃ bahumānāgāstapyauṣadhaya iti prastarasya tṛṇamanuprahṛtam .
viṣṇoḥ śaṃyorahamiti śaṃyuvāke .
vi te muñcāmi raśanā iti dvābhyāmagniṃ paridhiṣu prahriyamāṇeṣu .
iṣṭo yajño bhṛgubhirdraviṇodā yatibhirāśīrdā vasubhirāśīrvām̐ atharvabhiḥ . tasya meṣṭasya vītasya draviṇamāgamyādvasuryajño vasumānyajñastasya mā yajñasya vasorvasumato vasvihā''gacchatvado ma āgacchatviti sam̐srāvabhāgānyatkāmayate tasya nāma gṛhṇāti .
vedo'si vittirasītivedamantarvedyāsannamabhimṛśati .
videyetyasya purastādupariṣṭādvā yadyadbhrātṛvyasyābhidhyāyettasya nāma gṛhṇīyāttadevāsya sarvaṃ vṛṅkta iti vijñāyate ..10..

2.6.6.10_10

iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhe yājamānapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ..3..

2.6.6.11

6.4 atha ṣaṣṭhapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
patnīsaṃyājeṣu somasyāhaṃ devayajyayā suretā reto dhiṣīyeti somasya tvaṣṭurahaṃ devayajyayā paśūnām̐ rūpaṃ puṣeyamiti tvaṣṭurdevānāṃ patnīnāmahaṃ devayajyayā prajaniṣīya prajayā ca paśubhiśceti devapatnī rākāyā ahaṃ devayajyayā prajāvānbhūyāsamiti rākāṃ sinīvālyā ahaṃ devayajyayā paśumānbhūyāsamiti sinīvālīṃ kuhvā ahaṃ devayajyayā puṣṭimānbhūyāsamiti kuhūmagnirgṛhapatiryajñasya pratiṣṭhā tasyāhaṃ devayajyayā pratiṣṭhāvānbhūyāsamityagniṃ gṛhapatiṃ devānāṃ patnīragnirgṛhapatiriti samastānumantraṇameke samāmananti .
iḍā'smānanuvastānghṛtena yasyāḥ pade punate devayantaḥ. vaiśvānarī śakvarī vāvṛdhānopayajñamasthita vaiśvadevītyājyeḍām .
yā sarasvatī yaśobhagīnā tasyai te svāheti phalīkaraṇahome hūyamāne mukhaṃ vimṛṣṭe . yā sarasvatī veśabhagīnā tasyai te svāheti hute mukhaṃ vimṛṣṭe .
vedo'si vittirasīti vedam̐ hotrā patnyai pradīyamānam .
vedo'si vedase tvā vedo me vindeti vā .
ghṛtavantaṃ kulāyinamiti vedamupasthe'syamānam .
vedo'si vedo ma āhara tṛptastvaṃ tṛpto'haṃ prajayā paśubhirbhūyāsamiti vā .
tvayā vediṃ vividuḥ pṛthivīṃ tvayā yajño jāyate viśvadāniḥ . acchidraṃ yajñamanveṣi vidvāntvayā hotā saṃtanotyardhamāsāniti vedam̐ stīryamāṇam .
agne'dabdhāyo iti samiṣṭayajuḥ .
divaḥ khīlo'vatataḥ pṛthivyā adhyutthitaḥ tenāsahasrakāṇḍena dviṣantam̐ śocayāmasi dviṣanme bahu śocatvoṣadhe mo aham̐ śucamiti barhiranuprahṛtam .
saṃ yajñapatirāśiṣeti .. 11.. yajamānabhāgaṃ prāśnāti śṛtasya dadhnaśca brāhmaṇo'śnāti na vaiśyarājanyāvidam̐ haviḥ prajananaṃ me astviti śṛtasya dadhikrāvṇo akāriṣamiti dadhnaḥ .

2.6.6.12

antarvedi praṇītāsu mārjayate .
adhvaryuścāsmai saṃtatāṃ dhārā srāvayati sadasi sanme bhūyā ityānīyamānāsu japati . prācyāṃ diśi devā ṛtvijo mārjayantāmiti pratidiśaṃ vyutsiñcati samudraṃ vaḥ prahiṇomyakṣitāḥ svāṃ yonimapigacchata . acchidraḥ prajayā bhūyāsaṃ mā parāsecimatpaya iti śeṣaṃ ninayati.
yadapsu te sarasvati goṣvaśveṣu yanmadhu . tena me vājinīvati mukhamaṅgdhi sarasvatīti mukhaṃ vimṛṣṭe.
atra yajamānabhāgaprāśanameke samāmananti .
ata evopotthāya viṣṇoḥ kramo'sīti caturo viṣṇukramānkrāmati dakṣiṇena prakramya savyenānuprakrāmati na savyena dakṣiṇamatikrāmati nā''havanīyamatikrāmatyuttaramuttaraṃ jyāyām̐saṃ tiṣṭham̐ścaturthaṃ japati .
udyannadya mitramahaḥ sapatnānme anīnaśaḥ. divainānvidyutā jahi nimrocannadharānkṛdhi . udyannadya vi no bhaja pitā putrebhyo yathā . dīrghāyutvasya heśiṣe tasya no dehi sūrya . udyannadya mitramaha ārohannuttarāṃ divam . hṛdrogaṃ mama sūrya harimāṇaṃ ca nāśaya . śukeṣu me harimāṇam̐ ropaṇākāsu dadhmasi . atho hāridraveṣu me harimāṇaṃ nidadhmasi . udagādayamādityo viśvena sahasā saha . dviṣantaṃ mama randhayanmo ahaṃ dviṣato radham . yo naḥ śapādaśapato yaśca naḥ śapataḥ śapāt . uṣāśca tasmai nimrukca sarvapāpam̐ samūhatām . yo naḥ sapatno yo raṇo marto bhidāsati devāḥ . idhmasyeva prakṣāyato mā tasyoccheṣi kiṃcaneti ..12..

2.6.6.13

ādityamupatiṣṭhate'ganma suvaḥ suvaraganmeti ca .
idamahamamuṃ bhrātṛvyamābhyo digbhyo'syai diva iti yaṃ dveṣṭi tasya vadhaṃ manasā dhyāyati .
yadyabhicaredidamahamamuṣyā''muṣyāyaṇasya prāṇaṃ ni aindrīmāvṛtamanvāvarta iti pradakṣiṇamāvartate puṇyā bhavantu yā lakṣmīḥ parābhavantu yāḥ pāpīriti dakṣiṇamam̐samabhiparyāvartate .
tejo'sītyāhavanīyamupaparyāvartate .
samahaṃ prajayetyupatiṣṭhate .
samiddho agna ityupasamindhe .
vasumānyajña ityupatiṣṭhate.
agne vahne svadituṃ nastanaye pituṃ paca . vibhum̐ śaṃ tokāya tanuve syona iti dakṣiṇāgnimupatiṣṭhate'gna āyūm̐ṣyagne pavasvetyāgnipāvamānībhyāṃ gāīpatyamupatiṣṭhate'gne gṛhapata iti ca tāmāśiṣamāśāse tantave jyotiṣmatīmityajātaputro brūyāt .
tāmāśiṣamāśāse'muṣmai jyotiṣmatīmiti jātaputraḥ .
bahuputraḥ sarveṣāṃ putrāṇāṃ nāmānyanudrutya jyotiṣmatīmityantato vadati .
jyotiṣe tantave tvā'sāvanu mā jyotiṣā tanvityantarā'gnī niṣīdati . vedatṛṇānyupastha ādhāya ye devā yajñahana ityantarvedyāsīno'tīmokṣājapati .
kastvā yunakti sa tvā vimuñcatviti yajñaṃ vimuñcati sarvamanuvīkṣate'gne vratapate vratamacāriṣamityetairvrataṃ visṛjate yajño babhūva sa ābabhūveti yajñasya punarālambhaṃ japati gomām̐ agne'vimām̐aśvī yajña iti prāṅutkramya japati .. 13 ..

2.6.6.14

yajña śaṃ ca te yajña namo namaśca te yajña śivena me saṃtiṣṭhasvaṃ syonena me saṃtiṣṭhasva subhūtena me saṃtiṣṭhasva brahmavarcasena me saṃtiṣṭhasva yajñasyardhimanu saṃtiṣṭhasvopa te yajña nama upa te nama upa te nama iti japati .
vṛṣṭirasi vṛśca me pāpmānamṛtātsatyamupāgāmapsu śraddhetyapa upaspṛśya yathetaṃ pratiniṣkrāmati .
brāhmaṇām̐starpayitavā iti saṃpreṣyati .
evaṃ vihitaṃ pravasato'pi yājamānam .
yasyāmasya diśyagnayo bhavanti tāṃ diśamabhimukho mantrāñjapati .
adhvaryuḥ karmāṇi karoti .
anyānyabhimarśanāt ..
yajamāno mantrāñjapatyanyānvyādeśanāt .
evaṃ vihitamiṣṭipaśubandhānāṃ yājamānam .
yathāvikāramanumantraṇāḥ .
indrasya vaimṛdhasyāhaṃ devayajyayā'sapatno bhūyāsam̐ sarasvatyā ahaṃ devayajyayā vācamannādyaṃ puṣeyaṃ pūṣṇo'haṃ devayajyayā puṣṭimānpaśumānbhūyāsamadityā ahaṃ devayajyayā prajaniṣīya prajayā ca paśubhiśca dyāvāpṛthivyorahaṃ devayajyayobhayorlokayorṛdhyāsaṃ bhūmānaṃ pratiṣṭhāṃ gameyamaryamṇo'haṃ devayajyayā svargaṃ lokaṃ puṣeyaṃ viśveṣāṃ devānāmahaṃ devayajyayā prāṇaiḥ sāyujyaṃ gameyamindrasyendriyāvato'haṃ devayajyayendriyāvī paśumānbhūyāsamindrasya trāturahaṃ devayajyayā trāto bhūyāsamiti pratyakṣāmnātā anumantraṇāḥ .. 14 ..

2.6.6.14_11

iti hiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhe yājamānapraśne caturthaḥ paṭalaḥ ..4..

2.6.6.15

.
6.5 atha ṣaṣṭhapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
agnyādheyasya yājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
purastādbrāhmaudanikātkeśaśmaśrūṇi vāpayate nakhāni nikṛntate dato dhāvate snātyahataṃ vāsaḥ paridhatte .
brahmaudanaṃ prāśitavadbhyo varaṃ dadāti .
āhitāsu samitsu mithunāvasiktaretasau dadāti .
na prayāti na pravasati.
nāsyāgniṃ gṛhāddharanti .
anyataśca nā''haranti .
śilpairetām̐ rātriṃ jāgarti .
śalkairagnimindhāna ubhau lokau sanemaham. ubhayorlokayorṛddhvā'timṛtyuṃ tarāmyahamiti śalkaistām̐ rātrimagnimindhe .
mahī viśpatnī sadane ṛtasyārvācī etaṃ dharuṇe rayīṇām . antarvatnī janyaṃ jātavedasamadhvarāṇāṃ janayathaḥ purogāmītyaraṇī pradīyamāne pratīkṣata ārohataṃ daśatam̐ śakvarīrmamartenāgna āyuṣā varcasā saha . jyogjīvanta uttarāmuttarām̐ samāṃ darśamahaṃ pūrṇamāsaṃ yajñaṃ yathā yajā iti pratigṛhṇātyṛtviyavatī stho agniretasau garbhaṃ dadhāthāṃ te vāmahaṃ dade tatsatyaṃ yadvīra bibhṛtho vīraṃ janayiṣyathaḥ . te matprātaḥ prajanayiṣyethe te mā prajāte prajanayiṣyathaḥ . prajayā paśubhirbrahmavarcasena suvarge loka iti pratigṛhyābhimantrayate .
ātmannāgniṃ gṛhṇīte yathā'dhvaryuridamahamanṛtātsatyamupaimi satyānmānuṣamupaimi mānuṣāddaivyamupaimi daivīṃ vācaṃ yacchāmīti vācaṃ yacchati majāpatestvā prāṇenābhi prāṇimi pūṣṇaḥ poṣeṇa mahyam . dīrghāyutvāya śataśāradāya śatam̐ śaradbhya āyuṣe varcase jīvātvai puṇyāyeti jātamabhiprāṇityahaṃ tvadasmi madasi tvametanmamāsi yonistava yonirasmi . mamaiva sanvaha havyānyagne putraḥ pitre lokakṛjjātaveda iti jātamabhimantrya varaṃ dadāti .
vācaṃ visṛjate'tra kṣaume vāsasī paridadhāte yajamānaḥ patnī ca .
te apavṛtte'gnyādheye'dhvaryave datto yābhyāṃ yābhyāṃ vyāhṛtībhyāṃ yena yena yatharṣyādhānena yābhyāṃ yābhyām̐ sārparājñībhyāṃ yena yena ca gharmaśirasā dadhāti sarvatra tena tenopatiṣṭhate .. 15 ..

2.6.6.17

sugārhapatyo vidahannarātīruṣasaḥ śreyasīḥ śreyasīrdadhat . agne sapatnām̐ apabādhamāno rāyaspoṣamiṣamūrjamasmāmu dhehītyāhitaṃ gārhapatyamupatiṣṭhata imā u māmupatiṣṭhantu rāya ābhiḥ prajābhiriha saṃvaseya . iho iḍā tiṣṭhatu viśvarūpī madhye vasordīdihi jātaveda iti madhyadeśe hriyamāṇamabhimantrayate samayārdhe varaṃ dadātyānaśe vyānaśe sarvamāyurvyānaśa ityāhitamāhavanīyamupatiṣṭhate.
ye te agne śive tanuvau virāṭca svarāṭca te mā viśatāṃ te mā jinvatāṃ ye te agne śive tanuvau samrāṭcābhibhūśca te mā viśatāṃ te mā jinvatāṃ ye te agne śive tanuvau vibhūśca paribhūśca te mā viśatāṃ te mā jinvatāṃ ye te agne śive tanuvau prabhvī ca mabhūtiśca te mā viśatāṃ te mā jinvatāṃ yāste agne śivāstanuvastābhistvā dadha iti śivābhistanūbhirāhitamāhavanīyamupatiṣṭhate snikca snīhitiśca snihitiśca sadāmnī cāmatiścānāhutiśca nirṛtiretāste agne ghorāstanuvo'martyo martyastāngacchantu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti purastātpūrṇāhuterghorābhirupatiṣṭhate pūrṇāhutau varaṃ dadātyupariṣṭātpūrṇāhuteḥ śivābhirupasthāya .
virājakramairupatiṣṭhate'tharvapituṃ me gopāyānnaṃ prāṇena saṃmitam . tvayā guptā iṣamūrjaṃ madantaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ savīrā iti dakṣiṇāgniṃ narya prajāṃ me gopāya mūlaṃ lokasya saṃtatim . ātmano hṛdayānnirmitāṃ tā te paridadāmyahamiti gārhapatyam̐ śam̐sya paśūnme gopāya viśvarūpaṃ dhanaṃ vasu . gṛhāṇāṃ puṣṭimānandaṃ tām̐ste paridadāmyahamityāhavanīyam̐ saprathasabhāṃ me gopāyendriyaṃ bhūtivardhanam . viśvajanasya chāyāṃ tāṃ te paridadāmyahamiti sa pratha sabhāṃ me gopāya ye ca sabhyāḥ sabhāsadaḥ. tānindriyāvataḥ kuru sarvamāyurupāsatāmiti sabhyamahe budhniya mantraṃ me gopāya śriyaṃ ca yaśasā saha . ahaye budhniyāya mantraṃ śriyai yaśaḥ paridadāmyahamityāvasathyaṃ pañcadhā'gnīnvyakrāmadvirāṭsṛṣṭā prajāpateḥ .
ūrdhvārohadrohiṇī yoniragneḥ pratiṣṭhitiriti sarvān .
yatrāsmai .. 16 .. śatamakṣānprayacchati teṣu kṛtaṃ vijitya sabhāsadbhyaḥ prayacchati te yajjayanti tadubhayamannam̐ sam̐skṛtya brāhmaṇānbhojayati .
āgneyasya dakṣiṇākāle'jaṃ pūrṇapātramupabarhaṇam̐ sārvasūtramaśvam̐ rathaṃ vāsaḥ ṣaṅgā dvādaśa caturvim̐śatiraparimitā vardhamānā dadāti tāsāṃ dhenuranaḍvānmithunau cā''diṣṭarūpāṇyajaṃ pūrṇapātramupabarhaṇaṃ cāgnīdhe dadātyaśvaṃ brahmaṇe dhenum̐ hotre gārhapatyadeśe'naḍvāhamāhavanīyadeśe'dhvaryave śeṣaḥ sādhāraṇastriṃm̐śanmāne pūrvayoḥ pavamāna haviṣorhiraṇye dakṣiṇāṃ dadāti catvārim̐śanmānamuttame dhenumāditye.
ādhānaprabhṛti yāvajjīvaṃ nānṛtaṃ vadet .
nāsya brāhmaṇo'nāśvāngṛhe vaset .
sūryoḍhamatithiṃ vasatyai nāparundhyāt .
na naktamanyatrānnāddadyāt .
annaṃ dadannaktamadayīta .
narbīṣapakvasyāśnīyāt ..
yā antarnāvyā āpastāsāṃ nāśnīyāt .
rajatam̐ hiraṇyaṃ barhiṣi na dadyāt .
klinnaṃ dāru nābhyādadhyādabhyādadhyādvā .
svakṛta iriṇe pradare vā nāvasyet .
hiṃkṛtya vāgyataḥ striyaṃ saṃbhavet .
vyāharedvā.
naitasminsaṃvatsare paśunā'niṣṭvā'nādiṣṭo mām̐saṃ bhakṣayet .
yadi bhakṣayenmanasā'gnibhyaḥ prahiṇomi bhakṣaṃ mama vācā taṃ saha bhakṣayantu . apramādyannapramattaścarāmi śivena manasā saha bhakṣayatetyuktvā''diṣṭo bhakṣayati . dvādaśarātramajasreṣvagniṣvājyena svayamagnihotraṃ juhoti.
ahataṃ vāso vaste .
kāmamanyo juhuyāt .
vratacārī tveva syāt .
svayaṃ trayodaśīṃ juhoti .
yāṃ prathamāmagnihotrāya duhanti sā'gnihotrasya dakṣiṇā.
mithunau gāvāvanvārambhaṇīyāyāṃ dadātyubhayīḥ punarādheya agnyādheyikīrdattvā paunarādheyikīrdadāti punarniṣkṛto rathaḥ punarutsyūtaṃ vāsaḥ punarutsṛṣṭo'navāñśatamānaṃ ca hiraṇyaṃ punarādheyasya dakṣiṇā'pi vā paunarādheyikīreva dadyāditi paiṅgyabrāhmaṇam .. 17 ..

2.6.6.17_12

iti satyāṣāḍhahiraṇyakaśisūtre ṣaṣṭhapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ ..5..

2.6.6.18

6.6 atha ṣaṣṭhapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
viśvadānīmābharanto'nātureṇa manasā . agne mā te prativeśā riṣāmeti vihāramabhyeti .
yadagne yāni kāni ceti pratimantramāhavanīye varṣiṣṭhamidhmamādadhāti .
uddharetyuddhriyamāṇamabhimantrayate .
uddharaṇaprabhṛti nāśnīyādāhomādvidyudasītyapa upaspṛśyāpareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tikramya dakṣiṇata upaviśati patnī patnyā loka iḍā'si vratabhṛdahaṃ nāvubhayorvrataṃ cariṣyāmyāditya vratabhṛdahaṃ nāvubhayorvrataṃ cariṣyāmi surūpe'haṃ nāvubhayorvrataṃ cariṣyāmīḍa ehi mayi śrayasveti yadagnihotryāṃ vrataṃ tadātmankurute .
śraddha ehi satyena tvā''hvayāmītyāhūyamānāmiyamasi tasyāste'gnirvatsaḥ sā me svargaṃ ca lokamubhayaṃ ca dhukṣveti duhyamānāmomunneṣyāmyunnayāmīti vocyamāne havirdevānāmasi mṛtyormesbhayam̐ svasti me'stvabhayaṃ me astvityupām̐śūktvomunnayetyuccaiḥ pratyāhonnīyamāne tiṣṭhati na caṃkramyate vācaṃ yacchatyāhomādunnīta upaviśati .
uttarāmāhutimupotthāya kavātiryaṅṅiva.
āhavanīyamupatiṣṭhate sarvairupasthānaiḥ .
upaprayanto adhvaramiti ṣaḍbhistāsāmagnīṣomīyayā pūrvapakṣa upatiṣṭhetaindrāgnyā'parapakṣe .
agnīṣomāvimam̐ suma ityagnīṣomīyobhā vāmindrāgnī ityaindrāgnī tayoḥ .
parastādvihavyasyā''ditaścatasṛbhirupatiṣṭhate .
tāsāmupariṣṭādagna āyūm̐ṣi pavasa iti ṣaḍbhirāgnipāvamānībhiḥ.
saṃvatsare gārhapatyamupatiṣṭhata āyurdā agne'syāyurme dehīti caturbhirāhavanīyaṃ citrāvaso svasti te pāramaśīyeti dvirāvartayatyasau svasti te'stvasau svasti te'stviti sarveṣāṃ putrāṇāṃ nāmāni gṛhṇāti dvirdviraikaikasya .
aṃgneḥ samidasyabhiśastyā mā pāhi somasya samidasi parasyā ma ehi yamasya samidasi mṛtyormā pāhītyetaistisraḥ samidha ādadhyādindhānāstvā śatam̐ himā iti caturthīm .
vayam̐ soma vrate tava manastanūṣu bibhrataḥ . prajāvanto aśīmahīti mukhaṃ vimṛṣṭe saṃ tvamagne sūryasya varcasāgathā iti ca .
saṃpaśyāmi prajā ahamiti .. 18 .. manuṣyānupatiṣṭhate'mbhasyāmbho vo bhakṣīyeti paśūnrevatī ramadhvamityantarā'gnī tiṣṭhañjapati sam̐hitā'si viśvarūpīriti gāmālabhate vatsaṃ vopa tvā'gne dive diva iti ṣaḍbhirgāyatrībhirdvipadābhirgārhapatyamupatiṣṭhata ūrjā vaḥ paśyāmyūrjā mā paśyateti goṣṭhaṃ bhuvanamasi sahasrapoṣaṃ puṣisahasrapoṣasyeśiṣe tasyāste bhūyiṣṭhabhājo bhūyāsmeti punareva gāmālabhate vatsaṃ vā mahitrīṇāmavo'stu dyukṣaṃ mitrasyāryamṇaḥ . durādharṣaṃ varuṇasya . nahi teṣāmamācana nādhvasu vāraṇeṣu. īśe ripuraghaśam̐saḥ. te ha putrāso aditeḥ śarma yacchantvajasram . pradāśuṣe vāryāṇīti māhitreṇa tṛcenopatiṣṭhate tatsaviturvareṇyamiti sāvitryā somānam̐ svaraṇamityeṣā somānam̐ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate . kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ. yorevānyo amīvahā vasuvitpuṣṭivardhanaḥ . sa naḥ siṣaktu yasturaḥ. mā naḥ śam̐so araruṣo dhūrtiḥ praṇaṅmartyasya . rakṣā ṇo brahmaṇaspata iti brāhmaṇaspatyābhirupatiṣṭhate kadācana starīrasi kadācana prayucchasīti dve pari tvā'gne puraṃ vayamityeṣā pari te dūḍhabho ratho'smām̐ aśnotu viśvataḥ . yena rakṣasi dāśuṣa iti paryāvartyāntata upatiṣṭhate .

2.6.6.20

dūḍhabhavatīmuttamāmeke samāmananti nimṛdo'si nyahaṃ taṃ mṛdhāsaṃ yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti purastātprapadenāvagṛhṇīyādyadi śreyasā spardheta prabhūrasi prāhaṃ tamabhibhūyāsaṃ yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti dakṣiṇataḥ pado'vagṛhṇīyādyadi sadṛśena spardhetābhibhūrasyabhyahaṃ tamabhibhūyāsaṃ yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti paścātpārṣṇyāvagṛhṇīyādyadi pāpīyasā spardheta .. 1m̐ .. pūṣā mā paśupāḥ pātu pūṣā mā pathipāḥ pātu pūṣā mā'dhipāḥ pātu pūṣā mā'dhipatiḥ pātviti japitvā prācī digagnirdevatā yo maitasyai diśobhidāsādagnim̐ sa ṛcchatvagnirme tasyai diśo gopāyatu dakṣiṇā digindro devatā yo maitasyai diśobhidāsādindram̐ sa ṛcchatvindro me tasyai diśo gopāyatu pratīcī diṅmaruto devatā yo maitasyai diśo bhidāsānmarutaḥ sa ṛcchatu maruto me tasyai diśo gopāyantu udīcī diṅmitrāvaruṇau devatā yo maitasyai diśo bhidāsānmitrāvaruṇau sa ṛcchatu mitrāvaruṇau me tasyai diśo gopāyetām . ūrdhvā digbṛhaspatirdevatā yo maitasyai diśo bhidāsādbṛhaspatim̐ sa ṛcchatu bṛhaspatirme tasyai diśo gopāyatu . iyaṃ digaditirdevatā yo maitasyai diśo bhidāsādaditim̐ sa ṛcchatvaditirme tasyai diśo gopāya
tviti diśa upasthāya dharmo mā dharmiṇaḥ pātu vidharmo mā vidharmiṇaḥ pātvāyuśca prāyuśca cakṣuśca vicakṣuśca prāṇaścāpānaśca prāñcāvāñcoruga urugo'rkasya te vayaṃ vācā saṃbhaktena gamema hyacchinno daivyastanturmā manuṣyaśchedi divyāddhāmno mā chitsi māmāyuṣā jyotiṣe tantave tvā'sāvanu mā jyotiṣā tanvityantarā'gnī tiṣṭhañjapatyagna āyum̐ṣyagne pavasvetyāgnipāvamānībhyāṃ gārhapatyamupatiṣṭhate'gne gṛhapata iti ca tāmāśiṣamāśāse tantave jyotiṣmatīmityajātaputro brūyāttāmāśiṣamāśāse'muṣmai jyotiṣmatīmiti jātaputro bahuputrā sarveṣāṃ putrāṇāṃ nāmānyanudrutya jyotiṣmatīmityantato vadati sāyam̐ sāyamupatiṣṭhate..20..

2.6.6.21

api vā divaitat .
bhūrbhuvaḥ suvaḥ suprajāḥ prajayā bhūyāsam̐ suvīro vīraiḥ
suvarcā varcasā supoṣaḥ poṣairiti vā kāmamaindro vittāditi
vā śraddhā me mā vyagāditi vā bhartuṃ vaḥ śakeyamiti vā .
tatsarvaṃ kṛtākṛtam .
prātaravanekena prātarupastheyaḥ.
tatrādhiśrita unnīyamāne vā.
vihavyasyā''ditaścatasṛbhirupasthāya .
apāṃ pata iti trīnudakāñjalīnninayati pratiṣiktā arātaya iti triḥ pariṣiñcati kālāya vāṃ jaitriyāya vāmiti pāṇī prakṣālayata idamahaṃ duradmanyāṃ ni:plāvayāmītyapa ācamya niṣṭhīvati bhrātṛvyāṇām̐ sapatnānāmiti punareva pāṇī prakṣālayata indriyavatīmadyāhaṃ vācamudyāsamiti yathārūpaṃ prāṇāyatanāni saṃmṛjyottareṇānuvākenopatiṣṭhate tatrārvāgvasoḥ svasti te pāramaśīyeti trirāvartayatyasau svasti te'stvasau svasti te'stviti sarveṣāṃ putrāṇāṃ nāmāni gṛhṇāti trirekaikasya purastādagnīṣomīyā-
dvihavyasyottarābhiścatasṛbhirupasthāyānuvākaśeṣeṇopatiṣṭhate .
tasmātpurā prātaragnihotre nopāvarohedityekeṣām .
agnestṛṇānyapacinoti tejasvī brahmavarcasī bhavatīti vijñāyate .. 21 ..

2.6.6.21_13

iti satyāṣāḍhahiraṇyakaśisūtre ṣaṣṭhapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ..6..

2.6.6.22

.
6.7 atha ṣaṣṭhapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
ṛte gṛhasya pravāsaṃ vyākhyāsyāmaḥ.
agnīnsamādhehīti saṃpreṣyati pravatsyanbhāsvata upatiṣṭhate mama nāma prathamaṃ jātaveda iti catasṛbhirāhavanīyaṃ paśūnme śam̐sya pāhi tānme gopāyāsmākaṃ punarāgamādityāhavanīyamupasthāyābhiprāṇyāgne sahasrākṣetyupatiṣṭhate prajāṃ me narya pāhi tāṃ me gopāyāsmākaṃ punarāgamāditi gārhapatyamupasthāyābhiprāṇyāgne gṛhapata ityupatiṣṭhate'nnaṃ me budhnya pāhi tanme gopāyāsmākaṃ punarāgamāditi dakṣiṇāgnimupasthāyābhiprāṇyāgne vahna ityupasthāya virājakramairupatiṣṭhate yathā purastādimānme mitrāvaruṇā gṛhāngopāyataṃ yuvam . avinaṣṭānavihṛtānpuṣainānabhirakṣatvasmākaṃ punarāgamādityantarā'gnī tiṣṭhañjapati mā pragāma patho vayaṃ mā yajñādindra sominaḥ . māṃ tasthurno arātayaḥ . udasmām̐ uttarānnayāgne ghṛtenā''huta . rāyaspoṣeṇa sam̐sṛja prajayā ca bahūnkṛdhīti prakrāmati sakāśe'gnīnāṃ vācaṃ yacchatyasakāśe visṛjate vratakāleṣu vrataṃ carati .
ṛtuṃ pratyupatiṣṭhate .
yadyanupasthitāgnirāpadyate pravāsaḥ .
ihaiva saṃ tatra sato vo agnayaḥ prāṇena vācā manasā bibharmi . tiro mā santamāyurmā prahāsījjyotiṣā vo vaiśvānareṇopatiṣṭha ityupatiṣṭhate .
proṣya .
samidho dhārayanviśvadānīmābharanto'nātureṇa manasā . agne mā te prativeśā riṣāmeti vihāramabhyetya sakāśe'gnīnāṃ vācaṃ yacchati sakāśe visṛjate'gnīnsamādhehīti saṃpreṣyati .. 22 .. jvalata upatiṣṭhate namaste astu mīḍhuṣe namasta upasadvane . agne śumbhasva tanvā saṃ mā rayyā sam̐sṛjetyupasamindhe'gneḥ samidasyabhiśastyā mā pāhītyetaistribhistisraḥ samidha ādadhyādindhānāstvā śatam̐ himā iti caturthī mano jyotirjuṣatāmityadhvaryurāhutiṃ juhoti yadi daśamīmatipravasati mama nāma tava ca jātaveda iti catasṛbhirāhavanīyaṃ paśūnme śam̐syājugupastānme punardehītyāhavanīyamupasthāyābhyapānyāgne sahasrākṣetyupatiṣṭhate prajāṃ me naryājugupastāṃ me punardehīti gārhapatyamupasthāyābhyapānyāgne gṛhapata ityupatiṣṭhate'nnaṃ me budhnyājugupastanme punardehīti dakṣiṇāgnimupasthāyābhyapānyāgne vahna ityupasthāya virājakramairupatiṣṭhate yathā purastādimānme mitrāvaruṇā gṛhānajugupataṃ yuvam . avinaṣṭānavihṛtānpūṣainānabhyaparākṣīdāsmākaṃ punarāgamādityantarā'gnī tiṣṭhañjapati gopāyājugupa iti sarvatrānuṣajati gopāyeti vā .

2.6.6.24

athaikeṣāṃ vijñāyate kaḥ śreyām̐saṃ viṣuptaṃ bodhayiṣyatītyaprāduṣkṛtānāmevopasthānam̐ syādabhayaṃkarābhayaṃ me kuru svasti me'stu pravatsyāmīti pravatsyannabhayaṃkarābhayaṃ me'kārṣīḥ svasti me'stu prāvātsyamiti proṣya .. 23 .. gṛhā mā vibhīta mā vepīḍhvamūrjaṃ bibhrata emasi . ūrjaṃ bibhradvasuvaniḥ sumedhā gṛhānemi manasā modamānaḥ . yeṣāmabhyeti pravasanyeṣu saumanaso babhuḥ . gṛhānupahvayāmahe te no jānantu jānataḥ . upahūtā iha gāva upahūtā ajāvayaḥ . atho annasya kīlāla upahūto gṛheṣu naḥ . upahūtā bhūrisakhāḥ sakhāyaḥ svādu saṃmudaḥ. ariṣṭāḥ sarvapūruṣā gṛhā naḥ santu sarvadā . ūrjasvantaḥ payasvanta irāvanto ha sāmudaḥ . anaśyā atṛṣyā gṛhā māsmadbibhītaneti gṛhānabhyeti kṣemāya vaḥ śāntyai prapadye śivam̐ śagmam̐ śaṃyoḥ śaṃyoriti praviśati na tadaharāgataḥ kalahaṃ karoti gṛhānaham̐ sumanasaḥ prapadye vīraghno vīratamaḥ suśevān . irāṃ vahantaḥ sumanasyamānāsteṣvaham̐ sumanāḥ saṃviśāmīti saṃviśati viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva . atigāhemahi dviṣa iti bhāryām̐ samīkṣate .. 24 ..

2.6.6.24_14

iti satyāṣāḍhahiraṇyakośisūtre ṣaṣṭhapraśne saptamaḥ paṭalaḥ ..7..

2.6.6.25

6.8 atha ṣaṣṭhapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
āgrayaṇeṣṭau vatsaṃ prathamajaṃ dadāti nānātantre śyāmāke babhruṃ piṅgalaṃ madhuparkaṃ madhumanthaṃ dadhimanthaṃ kṣīraudanasya vā pātraṃ kṣaumaṃ vāso varṣādhṛtaṃ bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devā iti vrīhīṇāṃ prāśnātyagniḥ prathamaḥ prāśnātu sa hi veda yathā haviḥ . śivā asmabhyamoṣadhīḥ kṛṇotu viśvacarṣaṇiriti śyāmākānāmetamu tyaṃ madhunā saṃyutaṃ yavam̐ sarasvatyā adhimanā'vacarkṛṣuḥ . indra āsītsīrapatiḥ śatakratu: kīnāśā āsanmarutaḥ sudānava iti yavānām .
yathāvikāraṃ paśāvekādaśa prayājānanumantrayate .
caturaścaturbhirāditaścaturthasyānumantraṇena duraḥprabhṛtīm̐ścatura uttamenetarān .
svarvidasi svarvittvā svarihi svarmahyaṃ svaḥ paśubhyo lokavidasi lokaṃ vittvā lokamihi lokaṃ mahyaṃ lokaṃ paśubhyo gātuvidasi gātuṃ vittvā gātumihi gātuṃ mahyaṃ gātuṃ paśubhyo nāthavidasi nāthaṃ vittvā nāthamihi nāthaṃ mahyaṃ nāthaṃ paśubhyo na vā uvetanmriyasa āśānāṃ tvā viśvā āśā iti paśau saṃjñapyamāne japati hutāyāṃ vapāyāṃ paraṃ dadāti tisro vā dakṣiṇā nayet .
yathāvikāraṃ paśāvekādaśānūyājānanumantrayate trīm̐strīnekaikena prathamena daśamamuttamenottamam .
śṛṅgāṇīvecchṛṅgiṇām̐ saṃdadṛśrire caṣālavantaḥ svaravaḥ pṛthivyām . te devāsaḥ svaravastasthivām̐so namaḥ sakhibhyaḥ sannānmā'vagāteti .. 25 .. hutam̐ svarumupatiṣṭhata āśāsānaḥ suvīryamiti saṃm̐sthite yūpam . cāturmāsyeṣvanaḍvāhamanaḍuho vā hiraṇyaṃ vaiśvānare dadāti dhenuṃ pārjanye yathāvikāraṃ nava prayājānanumantrayate caturaścaturbhirāditaścaturthasyānumantraṇena duraḥprabhṛtīm̐ścatura uttamenottamaṃ vatsaṃ prathamajaṃ vaiśvadeve dadāti yathāvikāraṃ navānūyājānanumantrayate trīm̐strīnekaikena .

2.6.6.26

tadṛtaṃ tatsatyaṃ tadvrataṃ tacchakeyaṃ tena śakeyaṃ tena rādhyāsamiti sarvatra keśeṣūpyamāneṣu japati caturo māsānnānṛtaṃ vadati na mām̐samaśnāti na striyamupaiti noparyāste jugupsetānṛtātprāṅśete na madhvaśnāti nāñjīta nābhyañjītartau jāyāmupeyātsarveṣāṃ cāturmāsyānāmetānyantarālavratāni bhavanti dhenuṃ varuṇapraghāseṣu dadātyṛṣabhaṃ pravayasam̐ sākamedheṣu yasya ravate juhoti tameva paurṇādarvye'śvam̐ śvetamāditye gāṃ vā śvetam̐ ṣaḍgavaṃ dvādaśagavaṃ vā sīramuṣṭārau voṣṭāraṃ vā'nyataram̐ śunāsīrīye'śvam̐ śvetam̐ saurye gāṃ vā śvetaṃ tadabhāve'gauḥ śvetaḥ syācchvetaḥ syāt .. 26 ..

2.6.6.26_15

iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ ..8..

2.6.6.26_16

iti hiraṇyakeśisūtre ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ..6..

2.6.6.26_17

650 paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
cāturmāsyānāṃ dvirāvṛttiḥ sarveṣāṃ bhavati saṃvatsaradvayena punaśca vaiśvadevaparvamātraṃ
cāturmāsyamadhye bhavati . tata ūrdhvamāṣāḍhamāso bhavati tasminprāpte varuṇapradhāsaina yaṣṭavyaṃ
taṃ māsamatikramya śrāvaṇyāṃ varuṇapraghāsairyaṣṭavyaṃ caiyāmuekame tu saṃvatsaratrayamabhyasya
punaścaiyāṃ vaiśvadeveneṣṭvā śrāvaṇyāṃ varuṇaprayāsarevaṃ caitramārabhyartutrayaṃ bhādrapade bhavati tato
māsamatikramya kārtike sākamedhairyajet . anena prakāreṇa pañca saṃvatsarānyajati .
tato'pi phalabhamno dvistriī pañcasaṃvatsarāṇi cāturmāsyāni yaneta . tathā ca pañca daśa
pañcadaśa vā trayaḥ prayogā vikalpena bhavanti . abhyāsaḥ praśnasamāptyarthaḥ .
iti satyāpāḍhahiraṇyakaśisūtravyākhyāyāṃ mahādevakṛtāyāṃ prayogavai.
jayantyāṃ pañcamapraśne śunāsīrīyaḥ ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .. 6 ..

2.6.6.26_18

iti hiraṇyakaśisūtravyākhyāyāṃ mahādevakṛtayāṃ prayogavaijayantyāṃ
pañcamaścāturmāsyapraśnaḥ.
6.1 atha ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ .
(tatra prathamaḥ paṭalaḥ .)
.
ṛgvedāyupaviṣṭeṣu sānakarmasu kartatā .
hotrādeḥ paribhāṣyāyādhvayoryājuṣakarmasu .. 1 ..

2.6.6.26_19

nirūpitā brahmaṇo'pi haviyajñeṣu teṣu tu .
pradhānakartṛdaṃpatyoḥ phalāprāpti nivārayan ..1..

2.6.6.26_20

saṃkalpādeva kartṛtvamanayormukhyamādiśan .
phalaṃ ca sarvakarmasvatraivānyacca prasaṅgataḥ .. 3..

2.6.6.26_21

kiṃcidyuktvā haviryajñayājamānaṃ savistaram .
hotrādivedasaṃjñābhirvihiteṣvapi karmam .. 4 ..

2.6.6.26_22

hotrādikartṛniyamāpavādena nirūpyate .
liṅgādvākyādviśeṣābhidhānācchrutyā ca bādhane ..5..

2.6.6.26_23

santi sāmānya saṃjñāyāḥ ṣaṣṭhe praśne pratijñayā .
avaitānikakarmāṇi sabrahmāṇyapi cavinām ..6..

2.6.6.26_24

sādhyāni teṣu cotsatkirtṛgāmi phalaṃ sthitam .
nyāyavaidagbhyavijñeyaṃ yājamānamitīritum || 7 ||

2.6.6.26_25

satyāpāviracitaṃ śrautasūtra-
[6 ṣaṣṭhapraśne-
pratijñākaraṇaṃ tāvadādau sarvasya tanyate .
hapiyajñe darśapūrṇamāsādau tannirūpyate .. 8 ..

2.6.6.26_26

yājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
yadyapi pana devapūjāsamatikaraṇadānevitidhātvanuśāsanasūtreṇa yatī pūjādyarthasya
laṭaḥ śatṛśānacāviti sūtreṇa laḍādeśaśānacpratyayāntatya vyutpattyā yajamānaśabdena
devapūnādikarmaṇaḥ kartā''tmanepadārthācca phalabhoktā pratīyate tathā'pi yāga(yo) rūḍhayā
paviksādhye karmaṇi phalamoktā yaḥ sa eva pratīyate . pūrteṣu yajatyartheṣvapi yajamāna-
śabdaprayogāt . devapūjākartaryadarśanācca . tasgādakṣiṇā pravṛttatvikartṛke karmaṇi yaḥ
phalabhoktā sa eva yajamānaśabdavācyaḥ . naca karmamātraphalabhoktari dṛśyate prayoga
upanayanādiṣu sāmayācārikeṣvapi ca phalabhoktari prayogābhāvāt . tayoḥ phalamoktroḥ
karma tadyānamānam . patnyā api phalaṃ bhoktṛtvasyā''dhānapraśne nirūpittatvāt . yadyapi
tattadavihitāni vaitānikāni hotavedādisaṃjñāmihotrādiniyatakartṛkāpyeveti sthā-
pitaṃ tathā'pi viśeṣapramāgastadbādhena daṃpatyorapi kacitkartṛtva prāptaṃ tannirūpyata
ityarthaḥ .
tatra phalaprāpakaṃ yajamānamātrānuṣṭheyaṃ pramāṇamāha-

2.6.6.26_27

samaste kratāvarthaṃ śrūyamāṇaṃ yajamānaḥ kāmayate .
samaste niyate'niyate ca sāṅge katau kratuśabdapuraskāreṇavigvidhibhivihitātvika
rtṛke karmaṇi . darśa pūrṇamāsayoścatvāra svija ityādinā'gnihotrasya yajñakratorevamantena
darśapūrṇamāsa cāturmāsyapaśvagnihotrāṇāmakraturūpāṇāmapi kratuśabdena gauṇenāpyupāttānā-
miha grahaṇaṃ, jyotiṣṭomasya tu mukhyatvenopāttasya yāgaviśeṣa eva sapaśuke somākhye
ṛtuśabdo yātikaprasiddhyā rūḍho vede ca vājapeye sarve yajñakatavo'varudhyanta ityādī
bato'nyatra pañcamahāyajñeṣu yajñasatraśabdavadgauṇaḥ . prakṛte mukhyamātragrahaṇe haviryajñayāja.
mānakarmavidhānaṃ virudhyeta tasmāṅgoṇamukhyānāṃ grahaṇam . yajñaṃ vyākhyāsyāma ityatra vidhila-

2.6.6.26_28

kṣaṇāni karmāṇi karmaminiḥśreyasamityādau ca prayuktayajñaśabdakarmaśabdāvapahāya ṛtuśabda
prayuñjānenā''cāryeṇaviksādhyānyeva karmāṇi kratuśabdena gṛhītānīti gamyate . artha mamedaṃ
bhyādityadhyate tadartha phalamiti yāvat . katau prayojanatayā sādhyatvena prayojako'rthaḥ .
taṃ kratī sādhyaṃ vidhiśrutyeṣṭasādhanayogyaparayā niyateṣu niḥśreyasaliṅgasahakṛtayā viśva.
jidādau svarga rātrisatrādau pratiṣṭhādikaṃ kāmādipadavadvākyasahakṛtathā va vāyavyara
śvetamālabheta bhūtikāma ityādī bhūtyādikamarthatvenā''veditaṃ yajamānaḥ kāmayate . naca
vartamānāpadeśādanuvādaḥ kāmasyeti vācyam . niṣprayojanavādānarthakyameva syāt . tasmā-
kāmayateti vidhau prayogo'prāptatvāt . naca phalakāmanāyāṃ vidhirasti . kāmanecchā

2.6.6.26_29

.
na
1pra0paṭaḻa: ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
sā vastu saundaryajñānādeva jāyate natu vidhinā . vidhihi na phale pravartakaḥ . ata eva
phalāṃśe bhāvanāyāstu pratyayo na vidhāyaka ityuktaṃ tasmātphalasādhane vidhiriti vācyam .
tatra vāciko yaḥ kāmābhinayo'prāptaḥ sa eva kāmayato vihito'to yanamāna eve.
tyayaṃ niyamo'pi yujyate . nānāvedagataṃ phalaṃ tathā'pi nasvigbhiḥ saṃkalpanīyaṃ samā-
rūyāyā bādhāt . ata eva yo yakṣya ityuktvetyatrā''tmanepadaṃ śrūyate . uktvetyanena

2.6.6.26_30

saṃkalpasya vācikatvamuktaṃ tadeva prathamaṃ yajamānakarma śrutyaivoktaṃ puruṣarūpaprāptaṃ tena yajñe
pravartamānatvena yajamāno natvanārabdhayajño yajamānaḥ syākiṃtu yakṣyamāṇaḥ . ato'nena
yajñena yakṣya iti kṛtavācikasaṃkalpo'ṅgaprāsamāno yena ṛtunā yakṣya iti kṛtasaṃ-
kalpaḥ . tatra śrūyamāṇaṃ phalamapi kāmaviṣayatvenānuvadedamukāma iti tadvākyaśeṣatvenā-
nyathā sidhyataḥ phalasthānanvaye saṃkalpavākyamasamartha syāt . yāgena bhāvayiṣya ityukte
kimityākākṣā jāyate tatpūraṇāyāmukakāma iti vaktavyamityarthaḥ . ata evānyapha-
lakarmaṇi cavika tvavidhānāya yajatīti parasmaipadanirdeśo nahi prayatnaparispandāśrayatva .
mātreṇa mukhya kartṛtvaṃ saṃbhavati . svatantraḥ karteti pāṇinismaraṇātsvātantryaṃ bhoktareṣa

2.6.6.26_31

mukhyaṃ tatpreriteṣu tu svātanya gogaṃ vivakṣita darśayituṃ yatīti parasmaipadaprayogaḥ.
sūtrakṛtā'pyūgvedena hotā karotītyādau parasmaipadaprayogeṇānyapreritatvaṃ darśitaṃ, nahi
parārthaphale kaṇi pareṇāpravartitaḥ pravartate . nanu sa kathaṃ phalabhoktā syātpradhānakarmaṇo'.
kartā yato naca vaidika karmaṇi svātantryamātreṇa kartṛtā . tathā ca jaiminiḥ pūrvapakṣa-
siddhāntāvāha śāstraphaḻa prayoktari tallakṣaṇātvāditi sūtreṇa . sarva karma phalamoktraiva
kartavyamiti prā(tyabhidhā)ya rāddhāntitam- utsarge vā pradhāna syāditi . sarvasya
sāsya karmaṇo hi avisādhyatve'pi yāgamātrapradhāna tatpalyā kartavyametāvatā
tatphalaprāptiḥ . ata eva kātyāyanaḥ-pradhānasvāmī phalabhāgāditi . tenāpi dravyade.

2.6.6.26_32

batātyāgo yāga ityuktam . tasmātpradhānamātrakartṛtvena karmaphalaṃ tasyeti yuktam . bhava-
pakṣe tu tyāgapradhānatā prathamapaṭale nirākṛtā . pradhāna yāgo hotṛkatṛko homo'.
dhvaryukartṛka iti hotṛkartṛka iti sthitaṃ svātantryamātreṇa kartuḥ karmaphalaṃ syāditi
cet . ucyate--yaḥ pradhānasya kartā so'ṅgānāmiti paribhāṣitatvābāgasya pradhā-
nasya yanamānakartṛkatve tu panamānakartṛkatvamaṅgānāmapi syāditi samāsyābhirna-
svikartṛtā'pi syāt . ato na pradhānakartā yanamāna iṣṭaḥ sūtrakṛtā . tasmāda-
nyato'pravṛttaḥ phalāya saṃkalpena pravṛtta eva svatantraḥ kartā'nyo neti sūtratātparyam .
nacānyena kṛtasyānyaḥ phalabhoktā'tiprasaṅgāpatteriti vācyam . yathā yajamānena tyāge

2.6.6.26_33

kṛte pradhāne yanamānapatnyā api phalam . tatkena hetunā saṃkalpaneti vācyam .
tatrā''pastambasamādhiriti samaḥ samādhividhiḥ . yathā'ṅgeṣu karturanyasminnapi yaja.
māne'pūrvamutpadyate tadvatpradhānaṃ pūrvamapi saṃkalpakartaryeva syāttatphalaṃ ceti nātiprasaṅgaḥ .
-
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ-
[6 ṣaṣṭhamane-
yathā loke rājādiḥ saṃkalpamātreṇa rājyaṃ bhuṅkte prerita rājyagrahaṇāya pradhānādibhiḥ kṛta.
grahaṇamapi vihiteṣvapi devatāpratiṣṭhādipūrteṣu pratiṣṭhāpradhāneṣu tyāgāsaṃbhavādrumapādāvapi

2.6.6.26_34

tadhātvātsaṃkalpamātreṇavikṛtasya pradhānakarmaṇo yajamāna evāpūrvameva tasya phalaṃ ca bhava-
tīti na kiṃcidanupapannam . evaṃ vā sūtrayojanā-samaste sājhe karmakratau yo yakṣya
ityanuvādena vacanābhinayena conītena yakṣya iti saṃkalpe yadyapi phalaṃ tathā'pi vidhi-
vākye katau śrūyamāṇaṃ yajamāna eva kāmayate'nena yaśya iti vākya idamanena phalaṃ kāmaya
iti vākyaśeṣaṇa kāmayate . tasmādyajñārampa evānena karmaṇā yakṣye yāvajjīvamityādi
yathāsaṃbhavamuktvā'nena niḥśreyasaṃ kāmaya ityādi tattatkāmanānusāreṇa vadet . yathokta-
māpastambenāpi kratvādī katukāmaṃ kāmayeta yajñānādau yajñāṅgakāmamiti . samaste sāṅge'pi
ṛtau sādhyatveneṣṭaṃ śrāvayedityuktaṃ tacca yajñārambhe pradhānaphalamakārambhe cāṅgaphala-

2.6.6.26_35

mityuktaṃ bhavati .
nanu niyateṣvaṅgeṣu vidhiśrutimātreṇa na phalaṃ niḥśreyasa kalpyaṃ nāpi rātrisatranyāye.
mā''rthavādikam . nāpi viśvajinyāyena svargaphalam . kiṃtu niyatāṅgāni pradhānena
svaphalasiyartha karthabhāvākākṣigṛhītāni na pṛthakphalākāṅkṣāṇi tathā'pi atyā
kāmapadavatyā'nanyārthayā ca yatrāpi phalamaṅgeṣvanaṅgeṣu cāsti tatrāpi kāmanā
kacitviniṣṭhā'pi śrūyate tatra kimṛtvināṃ phalamathavā yajamānasyaiva . yajamānaphale'pi
saṃkalpo'travijāṃ yajamānasyeti nirṇayārthamāha-

2.6.6.26_36

tathā nityeṣu yajñāṅgeṣu yāni tu kāmayatiḥ śrāvayati .
tuśamenotsargabādho na sarvatrā varthavādaiḥ phalaphasanā . nāpyaneṣu phalaśrutirarthavāda
eveti . kiṃtu nityeṣu phalanirapekṣayā vidhiśrutyā phalavatpradhānāṅgeṣu tathā niya-
teṣu phalāmāve'pi niyamenānuṣṭheyeṣu yajñāṅgeṣu yajñaphalavattayā phalavatsū . nanu
kimayaṃ nityeṣviti yajñāṅgeṣu hi niyamenānuṣṭhānaṃ tadyajñānagrahaṇenaiva siddha-
miti cet . na . vaikalpikaṃ yatrāṅgamasti tathā'tirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti
nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātīti pākṣike ṣoḍaśiyāge phalārthatayaiva pravṛttirnānyathā yajñasya
tena vinā hyavaiguṇyāt . tasmādvaiguṇyaparihārārthamanuṣṭhīyamānaṃ nispamityarthaḥ . teṣvapyanya-

2.6.6.26_37

taḥsiddhasya sthāneṣvapi yāni cārtharūpāṇi sa(pū)sūtre'rthamiti padaṃ vyutpannamaryata iti
phalamuktaṃ tatra napuṃsakanirdeśena jātivācinopadiṣṭasyānna(ba) vyaktivācakena bahuvaca-
nāntena napuṃsakaliṅgena parāmarśo yānīti . yānyarthamānāni puruṣeṇa nityā sādhyāni
kāmayatirdhātuḥ śrāvayati abhidhayaiva bodhayati tānyevāṅgaphalāni nānyāni tānyeva
yanamāna eva kāmayate sarvānuṣaṅgaḥ . ayamabhiprāyaḥ-yajñāṅgevapi śrutyā'nanyaparayā
1. ca.ṭa, ṭha, "sti yā.
ha
pra.paṭaḻa:] mahādevakṛtavaijayantībyākhyāsametam .

2.6.6.26_38

bodhitāni phalānyeva na sā śrutirapavāda evānaneṣvapi ca kiṃ vaktavyaṃ yāni phalaṃ
vinā nānuṣṭheyāni tatrārthavāda evānanuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ syādvidheḥ . tasmādbhayatrāpi
nārthavādatā kiṃtu phalārtha taiva . atra kāmayatirū(ru)palakṣaṇamicchāviṣayatva(sve) nārthapra.
tipādakānāṃ śabdānām . bubhūṣati] titīpatyanayoḥ sākṣādekārthakatvāt . itarārthanaṃ.
pratyayasyāpi samānārthatvāt . abhicarannāmayācyādiśabdānāmaniṣṭārthānāmapi vidhiṣu
na śrutyāveditārthasyāpūrvasyeṣṭasya sādhyasyā''vedakānāmicchāviṣayatvaṃ vinā sāṃdhyatvā-
saṃbhavādavaśyamāṃkṣiptecchāviṣayatvamapi vodhayatāmupalakṣaṇam . tānyaṅgānaṅgaphalāni yana.
nasya karmaṇāṃ svatantrakartureva . tathā'pyadhvaryādikāmanā śrūyate tathā'pi nāvadiyaḥ

2.6.6.26_39

svārthatayā sādhayitumīśate śāstraphalaṃ ca karmaṇāṃ svatantrakartureveti nyāyāt . nahyanena
pravartitasya karmaṇaḥ phalamanyasya syāt . yadapyanyasya prapāpravartanādiṣu karmasu tṛptiḥ
phalamanyeṣvapyasti tathā'pi na tadvidhiphalam . kiṃtu tadānuṣaṅgika vidhiphalaṃ kareveti
na vyabhicāraḥ . tathā ca yānkāmayeta yajamānāniti tathā yaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi
panamānakāmyameva phalaṃ nādhvaryukāmamanicchato yajamānasya phalaṃ syāt . evamṛtvināmapi
kvacitvakāmanāviṣayatvena svaphalatā dṛśyate . tatrāpi yadi yajamāna evānena karmaṇā
ma vināṃ phalaṃ bhūyāditi kāmayate tadaiva nānyadā . tadetatsa yānītyanena darśitam .
tathā yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syādityāderapi na phalaparatā mānatvābhāvāt . adhvaryuṇās.

2.6.6.26_40

niṣṭa kāmyamānamapi na yajamānaprayuktena karmaṇā bhavatītyuktam . yathā yajamānāyāniṣṭa
kāmayate tāgeveti . tathā na kāryamityarthavādaḥ . yatra tu kāmanāpsamānārthapadairabodhitaṃ
tatkāmyamānamapi nāṅgaphalamityapi kāmayatirityanenoktam . śrāvayatītyanena kāmādi.
padanobhitamapi yadyabhidhayā na pratipādyate phitvandyate'bhidhāyāḥ padāntareṇa pratibandhāt .
tatrāpi na phaḻatā'pi tvarthavāda eva . yathā triṣṭubhā paridadhyādindriyaṃ vai triṣṭugindri-
yakāmaḥ khalu vai rājanyo yanata iti tathā jagatyetyapi . atra khalunaipadānāṃ hetutve-
nāmidhāpratibandhādanuvādenārthavādīva . yadi kāmayeta brahmavarcasamastviti gāyatriyā
paridadhyāditi phalaparatavātra nārthavādatā . atra phalavantyanāni kriyānātidravyaguṇāḥ .

2.6.6.26_41

kriyā tāvat-bhādhāne'gnaye magine'ṣṭākapāleṣṭiḥ . sā nityā ca kāmyā ca . tathā
rākā sinīvālī patnīsaṃyānabhāgau . jātiryāvatpālāśaṃ brahmavarcatakāmasya yūpaṃ kuryāt .
dravyamapi-dravyamagnihotrahome payaḥ . gumaḥ-yūpe trirasnipañcārasnitvaṃ ca . eṣāṃ saṃyo-
gapṛthaktvanyāyena yāgāṅgatā . tathā'naṅgānyapi kratvāśritāni caturdhā kuḍyāgaḥ
patnīsaṃyāneṣu . jātiḥ-yadi kāmayeta brahmavarcasamastviti gāyatriyā paridadhyā-
diti paridhānī[yā]yāṃ gāyatrītvam . dravyam –kāṃsyamṛnmaye praśayanāśrite . guṇaḥ-
1ca. ṭa. tayā'pi .
• satyāpāviracitaṃ śrautasūtra-

2.6.6.26_42

[6 paprabhe-
ābhāra uccanīcate . eteṣāṃ katvaṅmatvāvedakaṃ pramāṇaṃ nāsti . yadi prakaraṇenāśatvaṃ
tadā vākyamedaḥ syātsakṛcchrutasya vākyasya .
udāharati-

2.6.6.26_43

yathā''ghārasyordhvatāyāṃ nīcaistāyāṃ ca .
ūrdhamāghārayetsvargakāmasya nyaśca vṛṣṭi kāmasyeti yathā yajamāna eva kāmayate tathā
thānkāmayeta yajamānānsamāvatyenāniti vyāhṛtividhāne sthāna viśeṣalakṣaṇo guṇo yaśa.
mānaphaḻā vidhīyamāno yajamānenaiva kāmayitavyaḥ saṃkalpanetyarthaḥ .
etatsūtre niyamavidhānena phalitāṃ parisaṃkhyāṃ darśayati-

2.6.6.26_44

arthavādā itare .
ādhārasyetyanukarṣaḥ . ācāragataguṇavidhyarthavādā itare'nanyathāsiddhayā śrutyaivā''.
veditārthaprāpakā vidhyuddeśāntargatāste'to'nye vākyaśeṣā vidhyadeśānantargatāḥ santaḥ
pṛthagapi vākyārtha pratipādayanto vākyaikavākyatāṃ gacchanto'rthavādāḥ stāyakā na phala.
prāpakā ityarthaḥ . brahmamīmāṃsakānāmiva vākyaikavākyatā'rthavādānāmiṣṭā sūtrakṛtāmavā-
ntaravākyārthe'pi prāmāṇyasvīkārātattu(natu)naiminīyānāmiva padaikavākyatā .
yathā saṃtatamāghārayatītyatra prāṇānāmannādyasya saṃtatyā ityevamādayo'rthavāda ādhāra-
postathā'nyeṣvapi niyateṣu yajñāṅgeṣu prakārāntarasiddhā arthavādā evetyāha-

First 65 of 280 passages. Read on

Linked texts (6)