Treasury of Narratives (Caturviṃśatiprabandha) 15.1-2
Prabandhakośa 15.1-2
- Language
- Sanskrit
15.1-2.1
caturthyoktam-ekadā 8vikramārkeṇottamaṃ saudhaṃ kāritam | rājā tatra gataḥ vilokanāya | tatra
caṭakayugamamupaviṣṭamasti | caṭakenoktam-suṣṭhu saudhamasti | caṭikayoktam-yādṛśaṃ strīrājye līlādevyā bāhyagṛhamasti tādṛśametat | rājñā tacchrutam | tadgamanautsukyaṃ jātam9 | 10paraṃ sthānaṃ tu na
vetti | tena sacinto 11jātaḥ | bhaṭṭamātro nṛpāśayaṃ jñātvā tatsthānakajñānāya cacāla | tanmārge
lavaṇasamudraṃ tato dhūlīsamudramuttīrya tatra rātrau madyanāyatane sthitaḥ | niśīthe hayaheṣāravasaṃsūcitaṃ
divyālaṅkārabhūṣitaṃ divyastrīvṛndamāgamat | tatsvāminyā kāmaḥ pūjitaḥ 12vyāvṛttamānānāṃ tāsāṃ
aśvapucche lagitvā tatra gataḥ | dāsībhirdṛṣṭaḥ | svāminī pārśve nītaḥ | tayā snānādi kāritaḥ
rātrau tadgṛha eva sthitaḥ | tayā svapatyā uktam-mama vikramādityo bharttā bhūyāt, kiṃ vā yo māṃ
caturbhiḥ śabdairjāgarayati | ityuktvā suptā | tena cintitam-kiṃ caturbhirapi śabdairna jāgartti
tarhi enāmahameva jāgarayiṣyāmi | catvāraḥ śabdāḥ kṛtāḥ | yadā na jāgartti tadā pādāṅguṣṭhaśca5 mpitaḥ | tayā pādenāhato yatra vikramādityaḥ supto'sti tatra patitaḥ | rājñā pṛṣṭam-kimidaṃ ?
tena sarvo'pi vṛttāntaḥ proktaḥ
tato rājā'gnisañjñaṃ vetālamāruhya tatra gataḥ | vetālaḥ pracchanno jātaḥ | rājā dāsībhistatra
nītaḥ | tayā bhaktiḥ kṛtā | tadrūpadarśanātsarāgā jātā| paraṃ śayānayā pratijñā kṛtā | tathaivoktam
rājñā dīpasthito vetāla uktaḥ-bhoḥ pradīpa ! kāmapi kathāṃ kathaya | sa vaktumārebhe-kaści10 dvipraḥ | tasya putrī | sā caturṇāṃ varāṇāṃ dattā pṛthak pṛthag grāme' | catvāro'pyāgatāḥ | vivādo
15.1-2.2
jātaḥ | tayā mahāntamanarthaṃ dṛṣṭvā kāṣṭhabhakṣaṇaṃ kṛtam | snehādekena vareṇāpi citāmadhye jhampāpitam | eko'sthīni gṛhītvā gaṅgāṃ gataḥ | ekastatroṭajaṃ kṛtvā sthito bhasmarakṣārtham | eko
deśāntaraṃ gataḥ | bhramatā ca tena sañjīvanī vidyā śikṣitā | punarapi tatrāgataḥ | apare'pyāgatāḥ
sā jīvāpitā | punarvivādo jātaḥ | tarhi caturṇāṃ madhye kasya sā patnī ? | rājñoktam-ahaṃ na
15 vedmi | tvameva brūhi | sa āha-yannitayā sahotthitaḥ sa bhrātā | yo'sthinetā sa putraḥ | yena
jīvāpitā sa pitā, utpattihetutvāt | yo bhasmarakṣakaḥ sa bharttā, pālakatvāt || 4-1
rājñā tāmbūlasthagikā 'dvitīyakathāṃ pṛṣṭā | vetālādhiṣṭhānātsāpyāha-kutrāpi mṛtabhartṛkā
brāhmaṇī abhūt' | tasyā jāreṇa saha sutā jātā | tāṃ rātrau bahirityaktuṃ gatā | itaśca tatra ko'pi
śūlākṣipto jīvannasti | tasya pāde skhalitā | tenoktam-kaḥ pāpī duḥkhino'pi duḥkhamutpādayati
20 kiṃ duḥkham ? | so'pyāha-dehapīḍādikaṃ, viśeṣato niṣputratvaṃ kathitam | punaḥ śūlānareṇoktamtvamapi kathaya,-kā tvam ? | nijacaritaṃ tayoktam | tanniśamya tenāpyuktam-purāhṛtaṃ bhūnikṣiptaṃ
atrasthaṃ dravyaṃ tvaṃ madīyamādāya sutāṃ mayā saha vivāhaya | brāhmaṇī prāha-tvamidānīṃ mariṣyasi
sutā ca laghvī | kathaṃ putrotpattiḥ ? | ṛtukāle kasyāpi dravyaṃ dattvā putramutpādayeḥ | tayā tathaiva
sarvaṃ kṛtam | putro jātaḥ | sa rātrau rājño dvāre kṣiptaḥ | rājñaḥ kenāpyarpitaḥ | kālena niṣputrasya
15.1-2.3
25 nṛpasya rājye sa evopaviṣṭaḥ | śrāddhadivase gaṅgāyāṃ piṇḍadānaṃ karttuṃ gataḥ | jalāddhastatrayaṃ nirgatam | sa rājā vismitaḥ | kasya karasya piṇḍaṃ dadāmi | tarhi bho rājan ! vada kasya deyaḥ piṇḍaḥ
rājñoktam-caurahastasya || 4-2
rājñā svarṇapālakaṃ jalpitam | tadapi kathāmāha-kasminnapi grāme kaścitkulaputraḥ | sa pariṇīto'nyagrāme | paraṃ tatpatnī śvaśuragṛhaṃ nāgacchati | svajanairnirguṇa iti hasyate | ekadā sarvajana30 prerito mitrayutastatra gataḥ | mārge yakṣasya śiro nāmitam | tatprabhāvātsāvarā jātā | āgantuṃ
pravṛttā | yakṣabhavane' samīpamāgate sa ekākī yakṣaṃ nantumagacchat | yakṣeṇa strīlomena tasya śiraścheditam | mahatyāṃ velāyāṃ mitramāgatam | tadavastho jāto dṛṣṭaḥ | cintitaṃ ca tena-janapravādo
bhaviṣyati, yathā-anena strīhetorhataḥ | tarhi mamāpi marttuṃ yuktam | iti vicintya tenāpi svaśiraśchinnam | 'sāpyāgatā | dvāvapi tadavasthau prekṣya cintitaṃ tayā-jano'gre'pi māṃ patidveṣiṇīṃ
kathayannasti, samprati patighnīmiti kathayiṣyati | tarhi mriye'ham | iti dhyātvā gale śastrikā
lagitā' | tāvatā yakṣeṇa kare dhṛtā-mā sāhasaṃ kuru | tayoktam-dvāvapi jīvāpaya' | yakṣeṇoktam-śirasī nijanijakabandhe yojaya | tayotsukayā'nyānyakabanvayornyaste | tayorbhāryāvivādo
jātaḥ-eko vadati madīyā, dvitīyo'pi tathā | tarhi kasya sā ? | rājñoktam-yasya kabandhe śiraḥ
sa bharttā-'sarvasya gātrasya śiraḥ pradhāna' miti vacanāt || 4-3
karpūrasamudgako'pi kathāmāha-kuto'pi grāmātsvasvakalāvidaścatvāraḥ suhṛdo deśāntaraṃ celuḥ
15.1-2.4
ekaḥ kāṣṭhasūtradhāraḥ, dvitīyaḥ svarṇakāraḥ, tṛtīyaḥ śālāpatiḥ, turyo vipraḥ | kvāpi vane rātrāvuṣitāḥ | prathamayāme sūtradhāraḥ praharake sthitaḥ | tena kāṣṭhaputrikā taruṇīsadṛśī kṛtā samagrā'pi
dvitīye prahare svarṇakāro yāmikaḥ | tenābharaṇairvibhūṣitā | tṛtīye śālāpatiḥ | tena kṣaumāṇi
paridhāpitā | caturthe vipreṇa sajīvā kṛtā | prātaḥ sajīvāṃ dṛṣṭvā sarve'pi tajjighṛkṣayā mitho
vivadante | tarhi kasya sā, bho vikramādityanarendra ! ? | sā nāma śrutvā cukṣobha | rājñoktamtadahaṃ na vacmi" | tayorakathayatośca tayā jalpitam-bho rājan ! kasya sā ? | rājñoktam-svarṇakārasya | [ adhunāpi yaḥ svarṇaṃ caṭāpayati sa eva bharttā bhavati ] || 4-4
sā papraccha-ke yūyam ? | dīpasthena vetālenoktam-asau sa vikramādityaḥ | sā hṛṣṭā vyūḍhā
tāṃ gṛhītvā'vantīmāgamat | ya īdṛg tatsamaḥ 'kaḥ; ādhikye tu kā katheti hasitam | vikramasenena garvastyaktaḥ | iti śrīvikramaprabandhaḥ
§ 99) tato vikramasenaḥ purodhasamaprākṣīt-yadi kila etāḥ kāṣṭhaputrikā mama pitaramadbhūtaguṇaṃ
varṇayanti, tarhi sa eva loke tatprathamatayottamatvenāvatīrṇo bhaviṣyati | tataḥ prāk" tu na ko'pi
tādṛgguṇamo'bhūditi brūmaḥ | purodhāḥ prāha-rājan ! anādiriyaṃ ratnagarbhā | anādiścaturyugī | yuge
yuge nararatnāni jāyante | ahameva pradhānamiti garvo na hitakārī, na ca nirvahate | yatastvatpiturvikramādityasya manasyekadā evamabhūt; yathā-rāmeṇa vyavahṛtya lokaḥ sukhīkṛtaḥ, tathā'hamapi kariṣye
15.1-2.5
tato rāmāyaṇaṃ vyākhyāpitam | tatra yathā rāmasya dānaṃ, agārasthāpanaṃ, varṇāśramavyavasthā, gurubhaktistathā sarvamārabdham | tato'bhinavo rāma ityātmānaṃ pāṭhayati | tad dṛṣṭvā mantribhiścintyate
sma-anucitakārī asatprabhuḥ, yo" garvādātmānaṃ tadrūnmanyate| ayaṃ garvo'syopāyenoṭtārayitavyaḥ
prastāve | itaśca tvatpitrā vikramādityena pṛṣṭam-loke sa ko'pi kvāpyāste yo'śrutapūrvaṃ rāmasyācaraṇaṃ
jñāpayati naḥ | tata ekena jyāyasā mantriṇā'paramantriperitena kathitam-rājendra ! kośalāyāṃ
vipra eko vṛddho'sti | sa kāścit śrīrāmasya vārttāḥ pāramparyāyātāḥ samyag ^1viveda | āhūya
pṛcchayate | rājñā āhūtaḥ sa sagauravam | āyātaḥ | pūjitaḥ pṛṣṭaśca-vṛddha^2 ! vad kāścidrāmakathāṃ
navagrām | vipro babhāṇa-pṛthvīnātha ! yadi kośalāyāmāgacchasi, tadā rāmasya kamapi prabandhaṃ
sākṣāddarśayāmi | iha sthitastu vaktuṃ na pārayāmi | tadā rājñā rājyabhāro mantriṣu nyastaḥ | svayaṃ
5 mahācamūsahito vṛddhadvijayukta ayodhpopaśalyāṃ yayau | skandhāvāre tasthau | tadānīṃ sa eva sarvadigīśa ityabhīḥ | vipro bhāṣitaḥ kṣmāpālena-darśaya rāmadevacaritram | tato vipraḥ sthānamekaṃ
darśayitvā bhūpālamālapat-idaṃ bhūkhaṇḍaṃ khānayata | tataḥ khānayati kṣmāpālaḥ | khanatsu khanakeṣu
upari^3 hemakalaśaḥ, tato haimī maṇḍapikā prakaṭībabhūva | uparitanaṃ ^4rajo'pasāritam | paścānupūrvyā
prathamadvitīyatṛtīyakṣaṇā haimā dṛṣṭā mahībhujā | caturthe kṣaṇe nīrajī^5kṛte vipulā^6 upānadekā
10 hemasūtrakṛtā jyotirjālajaṭālamāṇikyakhacitā dṛṣṭā | bhūpena^7 vismitena^8 gṛhītvā hṛdi śirasi
15.1-2.6
nihitā | aho ! asāmānyā ratnajātiriyam | tato vipreṇa vijñaptam-deva ! carmakārapadvayā upānadeṣā ; na spraṣṭumarhā^9 tava viṣṭapapateḥ | vikrameṇoktam-sā carmakāryapi dhanyā, yasyā īdṛgupānat
vad keyaṃ kathā ? | tato vipro brūte-viśveśvara ! śrīrāme rājyaṃ kurvati sati, atra carmakārasadanāni
āsan | idamekasya carmakārasya sadanam | tasya patnī lāḍabahulā | ato garbhamudvahati; vinayaṃ na
15 karoti | tataḥ^10sā tena hṛkkitā hatā ca | yāhi re duḥkhaṃ gṛhītvā ityuktā ca| tato ruṣṭā'syāmekasyāṃ
upānahi taṭapatitāyāṃ aparihitāyāṃ dvitīyāsyāṃ tu parihitāyāṃ nijatātasya sadanaṃ jagāma
gatvā patyuḥ kaṭhoraṃ bhāṣitaṃ pitre babhāṇa | pitrā dinadvayamasthāpi,^11 āvāñjitā ca | athoktāvatse ! kulastriyaḥ patireva śaraṇam | tatraiva yāhi | soce-na yāmi mānakṣayāt | dvitriruktipratyuktayo bhaṇitāḥ | pitṛbhyāṃ bhaṇitāpi yadā patigṛhaṃ na yāti tadā pitrā bhāṣitam-vatse !
20 ahamevaṃ manye-yadā śrīrāmaḥ sītā-lakṣmaṇasahitaḥ svayamāgatyānunīya tvāṃ śvaśurakule prahitā,
tadā tatra gantrī tvam | sā'pyalīkābhimāninī pravadati-idamitthameva, rāma evāgate yāmi tanna
nāparathā | imaṃ vṛttāntaṃ caratvaniyuktāḥ pracchannāḥ surā gatvā rāmaṃ vyajijñapan-deva ! ayaṃ vṛttāntaścarmakāraputryāḥ | tato devaḥ śrīrāmaḥ prajāvatsalaḥ prātaḥ sasītaḥ salakṣmaṇaḥ sāmātyastaccarmakārabhavanamagāt | tanmadhyaṃ praviṣṭaḥ | pūjitaḥ kārubhirvismitairvijñaptaśca-deva ! ayamasmān kīṭān
15.1-2.7
25 prati kiyān prasādaḥ kṛtaḥ | svapne'pi nedaṃ sambhāvyate-yaddevo'smānupatiṣṭhate | kiṃ kāraṇamāgamanasya ? | śrīrāmaḥ prāha-tvatputryāḥ śvaśurakule preṣaṇāyāyātāḥ smaḥ | tasyā hi varākyāstathāvidhā
^12pratijñā''ste | tato hṛṣṭastajjanakaḥ | apavarakaṃ gatvā duhitaramāha sa-mugdhike^13 ! tava pratijñā
pūrṇā | śrīrāmadeva āyātaḥ sadevīkaḥ | ehi, vandasva taṃ jagatpatim | tatastuṣṭā rāmāntikamāgatā | vavande tam | ālāpitā prajātātena^14-vatse ! gaccha śvaśuramandiram | tayā bhaṇitam30 ādeśaḥ pramāṇam | tato^15 gatā patigṛham | rāmaḥ svasthānamāyāsīt | śrīvikrama ! asyā^6
dvitīyā upānat tatra^16 pitṛgṛhe khanyamāne lapsyate | svāmin ! āyāhi, tatra^17 khānyate | gato
rājā tatra | khānitaṃ tat | labdhā dvitīyā'pyupānat | dṛṣṭaṃ haimaṃ gṛham | evamanyānyapi tena vipreṇa
khānayitāni¹ | lātaṃ taddema | rājñā vipraḥ pṛṣṭaḥ-vipra' ! kathamīdṛśaṃ samyag jānāsi ? | vipreṇa
gaditam-pūrvajapāramparyopadeśāt jñātaṃ tubhyamuktaṃ ca | paraṃ garva mā dhāḥ | sa rāmaḥ sa eva | tasya
jñājñayā³ jala-jvalanau stambhete sma | patantyo bhittayo dattāyāṃ tadājñāyāṃ na petuḥ | lūtā
dvicatvāriṃśat , andhagaṇḍāḥ saptaviṃśatiḥ, sphoṭikā aṣṭottaraṃ śatam, viḍūvarāṇi doṣāśca sarve
vyaneśanan | yā tu taddevī sītā, ye trayastadbhātaraḥ, ye tadbhṛtyā hanūmatsugrīvādayasteṣāṃ mahimānaṃ
varṣaśatenāpi vākpatirapi vaktuṃ na śaktaḥ | iti śrutvā vikrameṇa garvo muktaḥ | birudaṃ niṣiddhaṃ
15.1-2.8
'abhinavarāmaḥ' iti | punarujjayinīmāgāt | yathāśakti lokamudadharat | tasya hi agnivetālapuruṣasiddhibhyāṃ suvarṇasiddhyā copakāraiśvaryaṃ tadā nirupamamāsīt | tato vikramo dhanya eva
tato'dhikāstu pare 4koṭākoṭayo'bhūvan | ityākarṇya vikramaseno vivekī abhūt
§ 100) jainatattvabāhyamugdhajanacitramātraphalaṃ vikramādityaprabandhamekaṃ brūmaḥ
ujjayinyāṃ rājyaṃ śāsati vikramāditye, āsanne grāme vipreṇaikena halaṃ kheḍayatā divyaṃ jyotiṣmadratnamekaṃ bhūmau patitaṃ lebhe' | jagṛhe | tanmaulyaprabhārthamujjayinyāṃ ratnaparīkṣinaiga mapārśvamāgamat
darśitaṃ tadratnam | vismitāste ūcuḥ-na vayamasya ratnasya maulyakaraṇe kṣamāḥ, īdṛśasya pūrvamadṛṣṭatvāt; alīkamaulyakaraṇe tīvradoṣācca | kevalaṃ devaḥ śrīvikramādityo yadi vetti mūlyamasya
sa hi rekhāprāpto ratnamūlyajñāne | vipra upavikramaṃ jagāma | ratnamadīdṛśat | vikrameṇa pṛṣṭam-kva
labdhamidam ? | vipreṇoktam-deva ! halaṃ kheṭayatā svakṣetrabhūmau labdham | rājñā bhaṇitam-tarhi
dinadvayena vakṣyāmaḥ | ratnamasmaddhasta evāstu | vipra ! mā bhaiḥ, na vayaṃ paradhanabaddhābhilāṣāḥ | dhīrāṃ
dattvā svasaudhamadhya eva sthāpitaḥ saḥ
atha rātrau vikrameṇa vimṛṣṭam-ratnaparīkṣakāḥ saṃsāre balimranu | sa ca pātāle| tatrāpi gantavyam
'kutūhalī hyalaso na bhavet' | tato'gnivetālamāruhyāśu pātālaṃ gataḥ | balibhuvanadvāre'sthāt
tatra nārāyaṇo dvāsthaḥ | praṇataḥ | nārāyaṇena pṛṣṭam-kiṃ kārye te'trāgamane ? | vikrameṇoktam-upabaligato vijñapaya, rājā kāryagauravādāyāto'sti | yathādeśaḥ syāttadā darśanaṃ labhate | tataḥ
15.1-2.9
kṛṣṇenoktaṃ baliṃye-rājā samāgato'sti dvāre | balinā niveditam-rājā cedyudhiṣṭhiraḥ ?, pṛccheḥ
'kṛṣṇa ! | gataḥ kṛṣṇaḥ | papraccha-kiṃ yudhiṣṭhiro'si ? | vikrameṇoktam-rājānaṃ yudhiṣṭhiraṃ manyate
saḥ, tasmādanyaduktavyam| gaccha kṛṣṇa' !, maṇḍalīka āgato'stīti vada | gataḥ saḥ | vijñaptaṃ tat
balirūce-maṇḍalīkaḥ kiṃ rāvaṇaḥ ? | punarāgataḥ kṛṣṇaḥ | maṇḍalīkaścet kiṃ rāvaṇa iti pṛṣṭo'si
vikrameṇābhāṇi-tarhi gatvā vada, kumāra āgato'sti | gatvā tathoktam | balirāha-kiṃ kārtikeyaḥ, kiṃ vā lakṣmaṇaḥ, kiṃ vā pātālavāsī nāgaputro dhavalacandraḥ, kiṃvā vāliputro'ṅgado rāmadūta
iti khyātaḥ ? | punarehireyāhirā kṛṣṇasya | punarviikrameṇābhāṇi-vadestvam, vaṇṭha āyāto'sti
punargataḥ | balirbhaṇati-vaṇṭhaścetkiṃ hanūmān ? | punaḥ kṛṣṇo vāgaritaḥ | bhaṇitaṃ balivacaḥ
punarvikramaḥ proce-gatvā vada, talārakṣa āgato'sti | uktaṃ tena tattathā | tato balirjagāda-kiṃ
vikramakaḥ ? | kṛṣṇenaitya pṛṣṭam-kiṃ vikramādityaḥ ? | vikramādityena omityuktam | balyādeśādupabali nītaḥ| pṛṣṭo balinā-re vikrama! ratnamūlyaṃ praṣṭumāgato'si?| vikramādityo vadati
itthamevedam | darśitaṃ ratnam | balirbabhāṇa-īdṛśāni aṣṭāśītiṃ sahasrāṇi ratnāni nityaṃ
yudhiṣṭhiro nirmūlyānyadatta pātrebhyaḥ| teṣāṃ madhyādidamarulat 2 vipreṇa labdham | prāyo bhūmiṃ
gatāni sarvāṇi ratnāni, kālasya bahulatvāt | tato re! rājā yudhiṣṭhira eva, tvaṃ kaḥ?
15.1-2.10
vikrameṇoktam-deva! satyam| etatpraṣṭumicchāmi-īdṛksaṃpattiryudhiṣṭhirasya kutaḥ?| balirāhadigvijayadhanāni tasmai bhrātṛbhiścatur Brady bhirāhṛtāni | pūrvaṃ camatkṛtanāmā kārpaṭiko dāridryamagno
rudramārarādha | tena tuṣṭena tasmai svācchyā kailāsāsannā āmūlacūlaṃ hemaratnamayī pūrniṣpādya
dattā | sā sukhena tena bhuktā | tasminmṛte rudreṇa pāṃśuvṛṣṭyā sā pidadhe | yadā tu yudhiṣṭhirabāndhavaḥ sahadeva uttarāṃ diśaṃ sādhayitumupatasthe, tadā rudrastāṃ puraṃ khairgaṇairudghāṭya sarvāṃ tadvaimādivibhūtiṃ yudhiṣṭhiragṛhapraviṣṭāmacīkarat | tato yudhiṣṭhirasya dānecchāsiddhiḥ | tataḥ sa
rājā | maṇḍalīkastu rāvaṇa iti vyaktam | loke tādṛgbalavattvaṃ vidyādarpayogāt | kumārastu
kārtikeyo vaktuṃ yuktaḥ| sasāhravayāḥ san, yastārakaṃ jaghāna | lakṣṇo'pi kumāraḥ, yo meghanādaṃ
mamardda | tathā dhavalacandro'pi pīṭhuliputraḥ kumāraḥ, yo viṣeṇa jagaddhartuṃ kṣamaḥ| viṣamamapi viṣamamṛtatāṃ netuṃ samarthaḥ| aṅgado'pi kumāraḥ sāraḥ, ya evaṃ vaktuṃ samarthaḥ204. sandhau vā vigrahe vāpi mayi dūte daśānanī | akṣatā vā kṣatā vāpi kṣitipīṭhe luṭhiṣyati