Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 4

Rasikapriyā 4

Language
Sanskrit

4.1

idānīṃ bhaṇiteṣu maricāvacūrṇanāsā yūyaṃ(nūnaṃ)kaṭurapi spṛhāvaheti yogamāśritya vipralambhapūrvako hi saṃbhogo rasikajanarasanīyatāmāpadyata iti kavinā ādyapadye kathābījatvena saṃbhogasya yadvipralambhapūrvakatvaṃ sūcitaṃ tadeva prakaṭīkurvankṛṣṇotkaṇṭhitāṃ rādhāṃ kāpyuttambhitamukhena harikathayā protsāhayannāha—vasante vāsantīti | kācana sahacarī idaṃ vakṣyamāṇaṃ sarasaṃ rasavat rādhāmūce uktavatī | kiṃbhūtām | vasante ṛtau amandaṃ yathā syāttathā kandarpajvarajanitacintākulatayā valadvādhām | kandarpahetujvarajanitacintākulatvena valantī yātāyātaṃ kurvāṇā bādhā yasyāḥ | cintākule hi cetasi bādhā yātāyāti ceti prasiddham | kiṃbhūtām | bahu anekadhā dūtyādinā vihitakṛṣṇānusaraṇāṃ tadarthameva kāntāre bhramantīm | kiṃbhūtām | vāsantīkusumavanmādhavīlatākusumavatsukumārairavayavairupalakṣitām | vasante hi mādhavīkusumamudriktaṃ bhavati | ataḥ kāmodrekasaukumārye ca sāmyam | atra luptopamālaṃkāraḥ | dakṣiṇo nāyakaḥ | tallakṣaṇam—‘snehaśailatyamavaiṣamyavaśatastulyatāmiṣan | nāyikāsrvapyanekāsu dakṣiṇaḥ sa smṛto yathā’ || virahotkaṇṭhitā nāyikā | ‘uktā bhavati sā yasyā vāsakenāgataḥ priyaḥ | tasyā nāgapane hetuṃ cintayatyākulā yathā’ || tasyābhilāṣo nāma daśāṃtiśeṣo yathā— ‘vyavasāyo bhavedyatra bāḍhaṃ tatsaṃgamāśayā | saṃkalpākulacittatvātsābhilāṣaḥ smṛto yathā||’ iti vaidarbhīrītiḥ| yathā| dādelo̍pi samāse vā karmadhārayaṃ trikāṇḍikarma karma kartrīrṇamulītyādinā | vāsantīkusumasukumārairityatra luptopamālaṃkāraḥ anuprāsaśca | ekasyāpyasakṛtpara iti vṛtyanuprāsaḥ | ‘rasai rudraiśchinnā yamanasabhalāgaḥ śikhariṇī’ | tasyāścaiva nāriketi saṃjñāntaram | yathā ‘mādhuryavyañjakairvaṇaiairupanāgarikeṣyate’ iti | baladvādhāmiti
anyatrāpi prayogo'pyasti tathā | sāvevottaratrodā dūṣaṇavān punarbalaḥ(?)kevalāditi | amumevārthaṃ viśadayati || jhampatālena drutadvayena virāmāntena | laliteti | viśeṣaṇasaukaryārthaṃ pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākhyāyate—viharatīti | iha rādhāsakhī sabādhāṃ rādhāṃ vinodāyai śrīkṛṣṇaṃ prati prerayati | he sakhi rādhe ! sara cala | yaṃ hariṃ tvaṃ vilokayase sa haririha vṛndāvane vasante vasantasamaye viharati | ka sati | samaṃ saśobhaṃ sākaṃ yuvatijane nṛtyati sati | kiṃbhūte vasante | calanārthahetugarbhaṃ viśeṣaṇam | virahijanasya durante na iti na api tu durante eveti kākobhayadarśanam | athavā jano jīvanaṃ tena samaṃ durante | jīvanaṃ vasantaścobhayaṃ virahiṇāṃ duḥkhaprāpyaṃ tasmin | athavā sarasavasanta iti padam | sarasaḥ sābhilāṣaḥ sa cāsau vasantaśca tasmin | viharati yuvatijanena samaṃ nṛtyati ca | cakāro'dhyāhāryaḥ | iti dhruvapadam || laliteti—lalitalavaṅgalatāpariśīlanena komalo malayamāruto yatra vasanta iti | etena śīto mandaḥ surabhiśceti vāyostraividhyamuktam | atra lavaṅgalatāsamīrayornāyikānāyakatvenoddīpanavibhāvatvamuktam | punaḥ kiṃbhūte vasante | madhukaranikareṇa karambitairmiśritaiḥ kokilaiḥ kūjitaḥ śabditaḥ kuñja eva kuṭīro'lpā kuṭī yatra

4.2

pāṭhe ‘valaṅ kṣṛtisaṃvaraṇayoḥ’ ityātmanepadī | valaḍaḥ parasmaipadatvaṃ cintyam |
unmadamadaneti | kiṃbhūte vasante | udgatau madamadanau harṣakāmau yatra | pūrvabhūto manoratho yasya pathikavadhūjanasya sa tathā tena janito vilāpo yatra vasante | udriktasmarajanitamanorathapathikavadhūjanasya janito vilāpo yena | athavā utsukamadanamanorathena pathikavadhūnāṃ janito vilāpo yatra vasante | alikulavyāsakusumasamūhena nirākulo bakulānāṃ kalāpaḥ saṃhatiryatra | bakulā eva kalāpastūṇīro vā smaraśaradhiḥ | 'kalāpo barhatūṇayoḥ' |

4.3

mṛgamadasairabheti | mṛgamadasairabhasya rabhasena sahasā vaśaṃvadā anukāriṇī tadgandhā navadalānāṃ mālā yeṣāṃ tādṛśāstamālā yatra vasante | vā tadāmodāni navadalāni mālante dhārayantīti | yuvajaneti | yuvajanasya hṛdayavidāraṇāya manasijasya nakhasya ruciriva ruciryeṣāṃ te tādṛśāḥ kiṃśukānāṃ jālāni korakā yatra vasante | atra kāmasya nakharāyudhatvaṃ kavisamaye'prasiddham |

4.4

madanamahīpatīti | atrālāpaḥ | kāmarājasya hemadaṇḍacchatrasaṃnibhaṃ bakulakesarapuṣpaṃ tasya vikāso yatra | atra kevalakanakadṇḍasya chatre vāca-

4.5

vasante |
vigaliteti || lajjaiva lajjitam | bhāve ktaḥ | gatalajjajagadavalokanena taruṇaiḥ karuṇaiḥ kṛtaḥ kusumavikāsavyājena hāso yatra | virahinikṛntanakuntamukhākāraiḥ ketakairdanturitā viṣamīkṛtā āśā diśo yatra | nikṛntanamiti cintyam |

4.6

mādhavikāparimaleti | kiṃbhūte vasante | vāsantyāḥ parimalena gandhaviśeṣeṇa lalite manohare |

4.7

klānmahīpatiśabdasāhacaryādavirodhaḥ | athavā hemadaṇḍarucīni kesarāṇīti yojyam| mahīpateragre kanakavetradhāriṇo bhavanti | militeti | saṃgataśilīmukhaiḥ pāṭalapaṭalaiḥ pāṭalākusumasamūhaiḥ | athavā pāṭilapaṭaleti pāṭhaḥ | kṛtaḥ smaraśaradhivilāso'nukāro yatra | śilīmukhā bhramarāḥ bāṇāśca | 'alibāṇau śilīmukhau' ityabhidhānāt |
sphuradatimuktalateti | kiṃbhūte vasante | sphurantyaścalantyo'timuktalatāyā vāsantyāḥ parirambhaṇena mukulitaḥ puṣpitaḥ pulakitaḥ jātaromāñcaśca cūtaḥ| atra puṣpāṇi romāñcenopamīyante | anena sāttvikabhāvo darśitaḥ | vṛndāvaneti | atra pūrve dhruvapade iha vane hariviharatītyaṣṭapadyā ekavākyatvāt | vihārāddheyatve vṛndāvanaśabdo vyākhyātaḥ | saṃprati vasantaviśeṣaṇatvena vyākriyate | kiṃbhūte vasante | vṛndāvanavipine | vṛndamavatīti vṛndāvanaṃ tadvipinaṃ yasminsa tathā tasmin parisare paryantabhuvi parigataṃ yadyamunājalaṃ tena pūte |

4.8

śrījayadevabhaṇiteti | teneti maṅgalavācakam | tataḥ pāṭāvādyākṣarottaraḥ | tataḥ kharaḥ ṣaḍjādiḥ | idaṃ śrījayadevabhaṇitaṃ sarasavasantasamayavarṇanamudayati udayaṃ prāpnoti sarvotkṛṣṭatvena vartate | sarasaṃ śṛṅgārarasayuktaṃ vasantakālīnavanavarṇanaṃ yatra | sarvotkṛṣṭatve hetumāha | haricaraṇasmṛtireva sāraṃ yatra | vā haricaraṇasmṛtyā hetubhūtayā sāram | athavā haricaraṇayoḥ smṛtiścintanaṃ sāramutkṛṣṭaṃ yatra | sarasavasantatve hetumāha | anugato madanavikāro yatra yena vā | anugato'nusyūtaḥ || asyāmaṣṭapadyāṃ jātiralaṃkāraḥ | madhyā nā-

4.9

punaḥ kiṃbhūte | navamālyā jātyātisugandhau | punaḥ kiṃbhūte | munimanasāmapi mohanakāriṇi | taruṇānāṃ kā katheti | vyāmohakārake | suratārthaṃ prerake vā| punaḥ kiṃbhūte | taruṇānāmakāraṇabandhau nisargamitre | vasante hi kāminyaḥ svayameva mānaṃ tyajanti |
iti mādhavotsavakamalākūranāmā tṛtīyaḥ prabandhaḥ || dareti | iha vane vasante vā gandhavāho vāyuśceto dahati | arthāt virahiṇām | kiṃbhūtaṃ cetaḥ | prasarat | arthānmanorathaṃ prati | punaḥ kiṃbhūtam | asamabāṇaprāṇavatkāmasya jīvitamiva | athavā prasaradasamabāṇaprāṇavadgandhavāha iti padam | prasaratā asamabāṇena prāṇavāṃścāsau gandhavāhaḥ | vā prasaranyo'sāvasamabāṇaśca tasya prāṇavajjīvitamiva | prāṇavato vā | kiṃbhūto vāyuḥ | ketakīgandhasahacaraḥ | kiṃ kurvan | kānanāni vāsayan | kaiḥ | īṣadvikasitamallīvallīnāṃ jātīlatānāṃ cañcanto gacchanto ye parāgāstaiḥ prakaṭitā ye paṭavāsāḥ vāsacūrṇāni taiḥ || ‘nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ’ iti mālinīchandaḥ | atra samāsoktivarṇānuprāsopamālaṃkārāḥ | vipralambhākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | pāñcālī rītiḥ | atra virahihṛdayavidāraṇapaṭīyasaḥ pavanasya traividhyena cetodāhakatvopanyāsena yuvatijanasya ātmasātkartṛtvena yatsmaraprāṇavattvamuditaṃ tadaucityasaraṇisāmraplavanataraṇitvamātanotitarām | yadabhāṇi kṣemendreṇa—‘tilakaṃ bibhratī sūktirbhātyekamucitaṃ padam | candrānaneva kastūrī kṛtaṃ śyāmeva candanam’ |

4.10

yikā | gurjarīrāgeṇa ṛṣabhādinā | dakṣiṇo nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ prāguktam | vipralambhākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | layo nāma chandaḥ | tallakṣaṇam—‘muniyamagaṇairlayamāmamananti tajjñāḥ’ iti | taduktaṃ chandaścūḍāmaṇau calayaiti | vipralambhavibhāvaprasaṅgādvāyuṃ varṇayati—‘racito gadyapadyādyairvasante pārthivotsave | vasantarāge jhampākhyatāle madhyalayānvite || gamakālaptibhūyiṣṭhaḥ pūrṇakalpaḥ prakīrtitaḥ | pūrtau punastenapāṭasvarāśvitavirājitaḥ || mādhavotsavakamalākūranāmā prabandharāṭ’ |

Linked texts (1)