Gita Govinda 15
Commentary of Mānāṅka 15
- Language
- Sanskrit
15.1
śrījayadevakaveḥ uditaṃ bhaṇitam idaṃ tanutāṃ vistārayatu| ⁴bhāve ktaprayoge kartari vā ṣaṣṭhī bhavati| atimuditaṃ sukhadāyakam| kaṃ prati| rasikajanaṃ prati|
rasikaśvāsau janaśca saḥ tam| athavā| rasikajanam atimuditam atihṛṣṭaṃ vistārayatu| gītārthaṃ ślokābhyāṃ vistārayati kaviḥ| vipulapulaketyādi|
atrāntare avasare induścandramāḥ| ⁶adīpayat prakāśitavān| kim| vṛndāvanāntaram vṛndāvanasya antaraṃ abhyantaramityarthaḥ| tattathā| kaiḥ| aṃśudīpaiḥ aṃśavaḥ kiraṇā eva dīpāstaiḥ| punaḥ kathambhūtaḥ| vadanacandanabinduḥ| candanasya binduḥ, prācī diśaiva sundarī, tasyāḥ vadanam, tatra candanabinduḥ punaḥ kimbhūtaḥ| sphuṭalāñchanaśrīḥ lāñchanasya kalaṅkasya śrī śobhā, sphuṭā ⁷pravyaktā lāñchanasya śrīryasmin sa tathā| kimbhūta iva| kulaṭākulavartmapātasañjātapātaka iva| ⁸kulaṭākulavartmapāte sañjātapātaka iva| kulānyaṭantīti kulaṭāḥ, vyabhicāriṇyaḥ, asatyaḥ, tāsāṃ kulaṃ samūhaḥ tasya vartma mārgaḥ tatra ⁹pātaḥ patanaṃ tena sañjātaṃ pātakaṃ yasya sa
tathā| ayamapi vyabhicārītyarthaḥ| ¹athavā tasya pāto nirodhaḥ tena sañjātaṃ pātakaṃ yasya sa tathā iti|
prasaratītyādi|
he ityaṣṭasambodhanam| he deva ⁹iha adhunā kaṃ śaraṇaṃ rakṣitāraṃ yāmi gacchāmi| kimbhūtā sakhījanavacanavañcitā| sakhī cāsau janaśceti| tasya vacanam| tena vañcitā ¹⁰| katham| yataḥ kathitasamaye'pi sakhyā kathitaścāsau samaya-śceti tasminnapi harirvanaṃ na yayā na gataḥ| ahaha mahākaṣṭaṃ tena kāraṇena mamedam amalaṃ sundaraṃ rūpaṃ yauvanamapi viphalaṃ niṣphalamevābhūt|
yadanugamanetyādi|
rādhā vadati | kāpi kācana yuvatiḥ adhikaguṇā madhuripuṇā mādhavena saha vilasati krīḍati | vināsahasamayoge tṛtīyā | adhiko guṇo yasyāḥ sā tathā | punaḥ kimbhūtā | smarasamarocitaviracitaveśā | smarasya kāmasya samaraḥ saṃgrāmaḥ athavā smareṇa hetubhūtena ^2samaraṃ strīpuruṣayoḥ saṃyogaḥ tasmai ucito yogyo viracitaḥ śṛṅgārādiveśo yayā sā tathā | punaḥ kathambhūtā | galitakusumadaravilulitakeśā galitāni kusumāni yebhyaḥ te tathā, īṣadvilulitāḥ ratisuratāyāsena muktāḥ keśāḥ yasyāḥ sā tathā | hariparirambhaṇetyādi |
kathambhūtā | hariparirambhaṇena śrīkṛṣṇāśleṣeṇa calito vikāro madanajanita-raso yasyāḥ sā | punaḥ kimbhūtā | kucakalaśopari taralitahārā | kucāveva kalaśau tayorupari taralito'sthiro hāro yasyāḥ sā tathā | vikacajalajetyādi |
15.2
sakhī vadati vāsudevaṃ prati| he kitava dhūrta kāpaṭika, sā mṛgākṣī mṛganayanā rādhikā vidhatte kurute| kām| amandakandarpacintām| amandaḥ ityutkaṭaśvāsau kandarpaśca tena cintāṃ suratasukhasaṃbhogaprayojanām| kimbhūtā| dhyānalagnā| dhyānaṃ samādhiḥ tatra lagnā tatparā| punaḥ kimbhūtā| rasajalanidhimagnā| rasaḥ śṛṅgāraḥ sa eva jalanidhiḥ tatra magnā praviṣṭā śṛṅgārarasakuśaletyarthaḥ| punaḥ kimbhūtā| vipulapulakapāliḥ| vipulāni pulakāni pāntīti rañ[ya]ntīti vipulapulakapāḥ teṣāmāliḥ paṅktiḥ vipulā vistṛtā pulakapāliryasyāḥ tathā| athavā| vipulā vistṛtā pulakapālirmālā yasyāḥ sā tathā| kiṃ kurvatī| vyāharantī vadantī| katham| antarjanitajaḍimakākuvyākulaṃ yathā bhavati tathā| janitaśvāsau jaḍimā jāḍyaṃ ca, antaḥ abhyantare antaḥkaraṇe janito jaḍimā tena kākurdhvaniḥ strīṇāṃ vikāraśabdaḥ, tena vyākulaṃ vyagraṃ tat| punaḥ kathambhūtam| sphītasītkāraṃ yathā bhavati, sphītaḥ pracuraḥ sītkāro yasmin tattathā| aṅgeṣviityādi|
sā rādhā paritāpaṃ khedam uccaiḥ atiśayena cakāra| kimbhūtam| vira-citavividhavilāpam| viracito vividho nānāprakāro vilāpo yasmin ²sa tathā| tasmin sati kimbhūtā sā| vidhurā duḥkhitā satī| kasmin sati| śaśadharavimbe candramaṇḍale prasarati sati| ³vistāraṃ prāpnuvati sati| na kevalaṃ candramaṇḍale prasarati| mādhave śrīkṛṣṇe ⁴vihitavilambe sati| viraciteti pāṭhe sati ⁵sā rādhā uccaiḥ paritāpaṃ cakāra| viracitaḥ kṛtaḥ vividho vilāpo yatra sa tathā tam| anena kimuktaṃ kavinā śrījayadevena| sā rādhā ⁶tadekamanāḥ kṛṣṇatatparā vartata ityarthaḥ|
kathitasamaye'pītyādi|
kiñca mayā yadanugamanāya yasya śrīkṛṣṇasya anugamanaṃ paścādgamanaṃ tasmai prayojanāya niśi rātrau gahanam araṇyamapi śīlitaṃ āloḍitam | yadanugamanāyeti katham | icchāyāmapi caturthī | ato hetoḥ tena kṛṣṇena mamedaṃ hṛdayaṃ asamaśareṇa kandarpeṇa kīlitaṃ śaṅkunā viddhamityarthaḥ | mama maraṇamityādi |
15.3
he nātha| eṣā varatanuḥ śobhanāṅgī rādhā| tvayā vinā tvāṃ prāṇanāthaṃ vinā antareṇa niśām imāṃ rātriṃ na neṣyati| kimbhūtā satī| ityākalpavikalparcanāsaṅkalpalīlāśatavyāsaktāpi| krameṇa| ākalpaḥ ābharaṇaṃ vikalpaḥ pariśaṅkā ca tarkayati talparacanā śayyāracanā| saṅkalpo mānasaṃ karma dhyānaṃ vā| ityā-
dīni ca līlāśataṃ ca tāni| teṣu vyāsaktāpi| analpamanaskāpi| iti katham| aṅgeṣu karacaraṇādiṣu bahuśo bahutaram ābharaṇamalaṅkāraṃ sā karoti| ¹atha bahulaṃ yathā syāttathā patre'pi sañcāriṇi calati sati| tvāṃ kṛṣṇaṃ prāptaṃ samāgataṃ pariśaṅkate vikalpayati| tathā citanute vistārayati| kāmū| śayyām| tathā tvāṃ ciraṃ ²dhyāyatītyanena [saṃkalpa uktaḥ|] ³iti gītagovindaṭīkāyāṃ sotkaṇṭhavaikuṇṭho nāma ṣaṣṭhaḥ ⁴sargaḥ|
atrāntara ityādi|
kiñca | atha tena śuddhirahitā satī ahamiha vane virahānalaṃ virahajanitāgniṃ kimiti viṣahāmi anubhavāmi | kimbhūtā | ativitathaketanā | ativitathaṃ ati neṣṭaṃ ketanaṃ saṅketasthānaṃ yasyāḥ sā tathā | ato virahānalasahanāt mama duḥkhitāyā: maraṇameva varaṃ śreṣṭhamityabhiprāyaḥ | ²viṣahāmīti gaṇakṛtasyānityatvāt parasmaipadam | māmahahetyādi |
yadyasmāt kāntaḥ priyaḥ śrīkṛṣṇaḥ saṅketīkṛtamañjulavañjulalatākuñje nāgata eva | mañju manojñaṃ vañjulasya vānīrasya latā vallyaḥ tābhiḥ sampāditaḥ kuñjaḥ latāgṛham asa taḥ saṅketīkṛtaścāsau vañjulatākuñjaśceti tasmin | nanu tasmātkāraṇāt kāmapi kāminīm abhisṛtaḥ upagataḥ | kiṃvā bandhubhirvayasyairbaddhaḥ | kimbhūtaiḥ | kalākelibhiḥ kalā parihāsādiḥ tasyāḥ keliḥ krīḍā yeṣāṃ te tathā taiḥ | athavā bandhubhiḥ srakāntābhiḥ kāmakalādibhiḥ kelayaḥ tābhiḥ kimu | kiṃvā vanopānte vanasamīpe jñātvā bhramati bhrāmyati | kimbhūte | andhakāriṇi | andhakāro vidyate yasmin tattathā tasmin | athavā klāntamanāḥ khinnamanāḥ pathi mārge manāgapi svalpamapi prasthātuṃ samāgantum akṣamaḥ | vakṣyamāṇagītaṃ ślokenāvatārayati | athāgatāmityādi |
punaḥ kimbhūtā | ²vikacajalajalitānanacandrā | vikacaṃ vikasitaṃ ca tat jalajaṃ paṅkaṃ ca tadvat lalitam ānanameva candro yasyāḥ sā tathā | ³vicaladalakalitānanacandrā iti pāṭhe | viśeṣeṇa calantaśca te alakāścūrṇakuntalāśceti tairlalitaḥ ānanacandro yasyāḥ sā tathā | punaḥ kathambhūtā | tadadharapānarabhasakṛtatandrā | tasya śrīkṛṣṇasya ⁴gāḍhāliṅganānantaraṃ yat adharapānaṃ tasya rabhasaḥ krīḍābalātkāraḥ tena kṛtā tandrā sukhānubhavo ⁵alasajaniteṣannatamudratābhāvo [? mudrābhāvo] yasyāḥ sā tathā | cañcalakuṇḍaletyādi |
15.4
⁵kiñca ahaha kaṣṭam | madhuramadhu⁴yāminī vasantarajanī māṃ vidhurayati duḥkhayati | madhurā ramaṇīyā ca madhorvasantasya yāminī ceti sā | tathā kāpi kṛtasukṛtakāminī hariṃ kṛṣṇam anubhavati | kṛtaṃ sampāditaṃ mahāpuṇyaṃ yayā sā cāsau kāminī ceti | ahahetyādi |
athānantaram iyaṃ rādhā dṛṣṭavadyathā bhavati tathā etadvakṣyamāṇagītena āha uvāca | kiṃ kṛtvā | mādhavamantareṇa kṛṣṇena vinā āgatāṃ sakhīṃ vīkṣya dṛṣṭvā | kathambhūtām | viṣādamūkāṃ viṣādena mūkā sā tathā tām | kāryābhāvādvismayena tūṣṇīṃ sthitām | kimbhūtā sā | janārdanaṃ śrīkṛṣṇaṃ kayāpi ramaṇyā ramitaṃ viśaṅkamānā satī | utprekṣyāha kavirityarthaḥ |
kathambhūtā sā | cañcale ca te kuṇḍale ceti tābhyāṃ ⁷dalitau abhihatā kapolau yasyāḥ sā tathā | punaḥ kimbhūtā | mukharitarasanajaghanagatilolā | mukharitā śabdāyamānā rasanā kṣudraghaṇṭikā jaghanayorgatyā lolā cañcalā yasyāḥ sā tathā | dayitavilokitetyādi |
15.5
ahaha kaṣṭam | ahaṃ kalayāmi | valayādimaṇibhūṣaṇam | ādiśabdena bisakisalayādikamapi prāpyate | kimbhūtam | bahudūṣaṇam | kena | harivirahadahanavahanena hareḥ sakāśādviraho viśleṣaḥ sa eva dahanaḥ kṛśānuḥ tasya vahanaṃ dhāraṇaṃ tena | kusumasukumāretyādi |
kathambhūtā sā | dayito mādhavastasya vilokitaṃ tena lajjitā hasitā ceti | atra sthitena keśavena mama puraḥ sarvāṅgamavalokitaṃ nirūpitaṃ ca strīsvabhāvāllajjitā | mayā abalayā kadāpi viparītena ratena kiṃ sa bhavān vañcayitavya iti hasitā | punaḥ kimbhūtā | bahuvidhena sārasa-pārāvata-lāvakādiśabdavat kūjitena ratirasena kokapañcasāyakādikāmaśāstragṛṅgāre rasitaṃ śabditaṃ yayā sā tathā |
vipulapulaketyādi |
15.6
⁵iyaṃ ca vartamānā smagapi mālāpi māṃ hanti vyathayati santāpayatītyarthaḥ | kayā | atanuśaralīlayā | na vidyate tanuryasya sa tathā atanuḥ kāmaḥ tasya śaralīlayā |
kasmin | hṛdi hṛdaye | kathambhūtayā | ativiṣamaśīlayā | ¹atiśayena viṣamaḥ duḥsahaḥ śīlaḥ svabhāvo yasyāḥ sā tathā | kimbhūtāṃ mām | kusumasukumāra-tanuṃ kusumādapi sukumārā tanuryasyāḥ sā tathā tām | ²‘kandarpo darpako'naṅgaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ’ ityamaraḥ |
ahamihetyādi |
punaḥ kimbhūtā | vipulapulakapṛthuvepathubhaṅgā vipulā vistīrṇāśca te pulakāśca te romaharṣāḥ, pṛthurmahān adhikaśvāsau vepathuḥ kampaśca teṣāṃ bhaṅgastaraṅgaḥ udito yasyāḥ sā tathā | punaḥ kimbhūtā | śvasitanimīlitavikasadanaṅgā | śvasitaṃ ca nimīlitaṃ ca tābhyāṃ vikasitaḥ vikāśamāgataḥ anaṅgo yasyāḥ sā tathā |
śramajaletyādi |
15.7
kiñca ahaṃ vane nivasāmi | sahāyābhāve kathaṃ na vibheṣi | tatrāha—na vigalitabalacetasā ⁴vigalitaṃ balaṃ ca cetaśca yasyāḥ sā tayā | sahāyābhāve'pi tena svadhairyeṇeha vasāmi iti bhāvaḥ ⁵| anugaṇitavanavetaseti pāṭhe | kimbhūtāham | viśeṣeṇa gaṇitā vanavetasā yayā sā tathā | kintu madhusūdano'pi māṃ tatparāṃ cetasāpi na smarati |
haricaraṇetyādi |
punaḥ kathambhūtā | śramajalakaṇabharasubhagaśarīrā | śrameṇa ¹jalaṃ svedaḥ tasya kaṇāḥ ²teṣāṃ bhara ādhikyaṃ tena subhagaṃ ³śrīyuktaṃ śarīraṃ yasyāḥ sā tathā | punaḥ kimbhūtā | paripatitorasi ratiraṇadhīrā | bhartuḥ svāminaḥ urasi hṛdaye pari samantādbhāvena patitā satī, ⁴ratiraṇe suratasaṅgrāme dhīrā kuśalā ⁵gāḍhāliṅgana-cumbananakhāghātādikarmalolupapuruṣanārāyaṇa⁶nirdayatraṇabharasahanasamarthā ityarthaḥ |
śrījayadevetyādi |
15.8
iyaṃ bhaktajanānāṃ hṛdi uraḥsthale haricaraṇaśaraṇajayadevakavibhāratī vasatu tiṣṭhatu | harervāsudevasya caraṇau śaraṇaṃ yasya sa cāsau jayadevakaviśceti tasya bhāratī gatirūpeṇeyaṃ vāṇī | keva | kāmināṃ hṛdaye yuvatiriva | kimbhūtā | komalakalāvatī mūrcchanādikalā vidyate yasyāḥ sā tathā | catuḥṣaṣṭikalā-nvitā ca sā tathā | karmadhārayaḥ samāsaḥ komalā cāsau kalāvatī ceti | yuvatirapi etāhaśī avayavakomalā śṛṅgārādikalāvatī bhavatītyarthaḥ | priyasyāgamanahetuṃ ślokena ⁶kalpayati |
tatkimityādi |
⁸kalikaluṣaṃ kalihetukaṃ pāpaṃ ⁹śamayatu nāśaṃ nayatu | kim | śrījayadeva-bhaṇitaṃ hariramitam | śrījayadevena bhaṇitaṃ ca tat hariramitaṃ ceti ¹⁰karmadhārayaḥ | gītaṃ ślokenāvatārayati |
virahetyādi |
15.9
rādhikā vadati| he sakhi ayaṃ vidhuścandraḥ mama hṛdaye madanavyathāṃ atīvātiśayena tanoti vistārayati ¹janayati| madanaklośena saṃtāpaduḥkhavyathā tām| kimbhūtaḥ| ²suhṛt sakhā| kasya| manobhuvaḥ hṛdayajasya, ³manasi bhavatīti manobhūḥ tasya| kimbhūtaḥ| virahapāṇḍumurārimukhāmbujadyutiḥ murārermukhāmbujaṃ paśca tasya dyutiriva śobhā yasya saḥ tathā| kiṃ kurvan| cetanāṃ dhairyaṃ vivekabuddhimapi tirayan ācchādayan| ⁴apiśabdo'vyayaḥ| vedanāmiti pāṭhe| ⁵vedanāṃ tirayannapi| vedanā jñāna-duḥkhayoriti hārāvalī| anena kimuktam| candramāḥ harermukhasadṛśa iti na paritāpaṃ prāpnomi| kāmasya suhṛddhetoḥ prapīḍayatyayyamāśayaḥ| ⁶pratima[?]rūpakālaṅkāraḥ| tatra hetumāha|
⁷gurjarīrāge pakatālītāle |
samuditamadanetyādi |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit