Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 20

Rasamañjarī 20

Language
Sanskrit

20.1

kelyantaramāhaghanacayeti | cikure tasyāḥ keśapāśe kurabakakusumaṃ śoṇāmlānapuṣpaṃ, aruṇajhiṇṭīpuṣpaṃ vā racayati | yathāvinyāsamadhyetītyarthaḥ | kīdṛśe cikure | ghanacayavanmeghasamūhavadrucire manohare | punaḥ kīdṛśe | ratipatiḥ kāmaḥ sa eva mṛgastasya kānane vane | punaḥ kīdṛśe | taralitāni vilokanena cañcalīkṛtāni taruṇānāṃ yūnāmānanāni mukhāni

20.2

pūrve gītena kasyāścidviparītaratamuktamadhunā kasyāścitsvādhīnabhartṛkāyā nāyakakartṛkāṃ krīḍāmāha-samuditeti | gurjarīrāga'syaikatālaḥ | gītārthastu-vijayī jayaśīlo murāriryamunāpuline vane yamunāyāḥ saikate yadvanaṃ tatra ramate krīḍati | niḥśaṅkakelipratipādanāya vijayītyuktam | krīḍāmevāha-samuditeti | ramaṇīvadane kāminīmukhe sapulakaṃ romāñcaṃ yathā syādevaṃ mṛgamadatilakaṃ kastūrītilakaṃ likhati | kīdṛśe | cumbanāya valitaḥ saṃmukhīkṛtya saṃkocito'dharo yatra tādṛśe | kutra kamiva | rajanīkare candre mṛgamiva | kīdṛśe candre | samuditaḥ samyagudito madano yasmāttādṛśe | pūrṇacandrasya kāmoddīpakatvāditi bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśe candre | cumbanāya valitaḥ saṃmukhīkṛto'dharo yasmāttādṛśe | candradarśanāvadhūnoścumbanādau pravṛttiḥ | atra mukhasyāhlādakāritvādino candrasāmyaṃ kastūrītilakasya ca mṛgasāmyaṃ bodhyam |
kelyantaramāha—ghaṭayatīti | kucayugaṃ gaganamiva | bṛhattvāt | tatrāmalaṃ nirmalaṃ maṇisaraṃ muktāhāraṃ tadeva tārakasamūhaṃ ghaṭayati prāpayati | kīdṛśe kucayugagagane | suṣṭhu atiśayena ghano vistāro yatra tādṛśe | mṛgamadasya kastūryā rucyā dīptyā rūṣite vyāpte | punaḥ kīdṛśe | nakhapadaṃ nakhāṅkastadeva śaśī tena bhūṣite'laṅkṛte | nakhakṣataṃ cedarddhendusāmyaṃ bodhyam | taduktaṃ pañcasāyake—'arddhendusaṃkāśamidaṃ nakhakṣatamarddhendusaṃjñaṃ kathitaṃ samāsataḥ | kakṣānitambastanapārśvamadhye dātavyametatkarajaṃ sadaiva' iti | ata evātra śaśipadamapyarddhacandraparaṃ bodhyam | pūrṇacandrasya tatsāmyābhāvāt | atra kucayugasya vistīrṇatvātkastūrikayā śyāmatvānnakharūpacandravattvādgaganatvena nirūpaṇam | gaganasyāpi kavisaṃpradāye śyāmatvenaiva prasiddheḥ ata eva sughana ityādibhistribhirviśeṣaṇairgaganatvanirūpaṇaupamakaviśeṣaṇopādānātsāṅgarūpakam | 'ghanaḥ sāndre dṛḍhe dīrghe vistāre lohamudgare' iti viśvaḥ | 'guṇṭhitarūpite' ityamaraḥ | etadvyākhyānasamaye kṣīrasvāmināpyuktam—"rūṣite laukikavyāvṛttyerthaḥ | yatrāntārgerireṇurūṣitaḥ" || 'nakṣatre cāpi madhye ca tārakaṃ tārakāpi ca' iti viśvaḥ |

20.3

kiṃ ca | jitabiseti | mṛdubhujayugale tasyāḥ komale bāhuyuge marakatavalayamindranīlamaṇikaṅkaṇaṃ tameva madhukaranicayaṃ bhramarasamūhaṃ vikirati arpayati | kīdṛśe bhujayugale | jitaṃ nija-

20.4

yena tādṛśe | kīdṛśaṃ kusumam | capalā iva raktavidyudiva suṣamātiśayitā śobhā yasya tādṛśam | yadvā | capalāvatsuṣamaṃ cāru | atra virahutāpaśāmakatayātiśyāmalatayā cikurāṇāṃ sajalameghasāmyam | keśagrathitakurabakakusumānāṃ cāntarāntarā dṛśyamānatayā virahiṇāṃ saṃtāpajanakatyā raktatayā lohitavidyutsāmyam | 'cikuraḥ kuntalo bālaḥ kacaḥ keśaḥ śiroruhaḥ' ityamaraḥ | 'smṛtaḥ kurabakaḥ śoṇāmlānajhiṇṭīprabhedayoḥ' iti viśvaḥ | 'kusumaṃ puṣpaphalayoḥ' ityapi | 'capalā kapilāvidyutpuṃścalīpippalīṣu ca' ityapi | 'suṣamaṃ cārusamayaḥ suṣamā paramādyutau' iti ca |
kiṃ ca | ratigṛheti | rateḥ śṛṅgārasya gṛhe āśraye maṇimayarasanaṃ muktāmayīṃ mekhalāṃ vikirati kṣipati | atra vikiratītyanena kāñcībandhanasamaye śroṇīsparśajanitasādhvasavaśātkampyamānakarā kṣipati na tu badhnātīti dhvanitam | kīdṛśe | vipulāpaghane vipulo vistīrṇo'paghano'vayavo yasya tādṛśe | ati māṃsala ityarthaḥ | punaḥ kīdṛśe | manasijasya kāmasya kanakanirmitasiṃhāsana iva | vistīrṇatvādatigauratvācca jaghanasya kanakāsanasāmyam | atra jaghanasya kanakāsanatvarūpaṇamanupadyamānamanasijasya mahārājatvamājīvatītyekadeśavivarti ityādi rūpakamiti | kīdṛśaṃ maṇimayarasanam | toraṇasya maṅgalasya srajo hasanamupahāso yasmāttādṛśam | anyo'pi yadi siṃhāsana upaviśati tadā tatra parijanairvandanamālikā badhyate | manasijasiṃhāsanībhūte tasyā jaghane kṣudramaṇikārūpamāṅgalyasragayaṃ badhnātīti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśe jaghane | kṛtaṃ vāsanaṃ vastraṃ samāhṛtyāpi kāñcīṃ badhnāti | kṛṣṇe'tilajjayā nāyikayā kṛtaṃ śāṭikādirūpaṃ vastraṃ yatretyarthaḥ | yadvā | kṛtaṃ vāsanaṃ śrīkṛṣṇavaśīkaraṇāya dhūpaviśeṣo yatra tādṛśe | ata eva tayā vaśīkṛtaḥ san māmavadhūya tayā saha ramata iti bhāvaḥ | dhūpaviśeṣaśca svadehe nāyakavaśīkaraṇāya ca nāyikayā kartavya iti kāmaśāstre uktam | taduktaṃ ratirahatye—‘varayuvatīmalayodbhavasūkṣmailāsarjaruṣṭasiddhārthaiḥ | sarvāṅgīṇo dhūpaḥ sarvajanānāṃ vaśīkaraṇam’ || iti | yadvā | kṛtā tatkāntidarśanātkṛṣṇena vāsanābhogecchā yatra tādṛśe | yadvā | kṛtavāsanamarthātkāmena sthānaṃ yatra tādṛśe | yadyapi manasijakanakāsana ityanenaiva kāma-

20.5

mārdavena śaityena cābhibhūtaṃ bisaśakalaṃ mṛṇālakhaṇḍaṃ yena tādṛśe | punaḥ kīdṛśe | karatalameva nalinīdalaṃ padmaṃ yatra tādṛśe | yadvā | karatalameva nalinīdalaṃ padminīpatraṃ yatra tādṛśe | punaḥ kīdṛśe | himavacchītale | atra yadyapi karatalasya padminīpatratvarūpaṇaṃ na viruddhamiti | atra dvitīyavyākhyāne marakatavalayasya padmarūpaṇamākṣopalabhyamityekadeśavivartirūpakam | taduktaṃ kāvyaprakāśe—‘śrautā ārthāśca te yasminnekadeśavivartitam’ | asyārthaḥ—kecana padārthāḥ śrautāḥ śrutipaṇḍitāḥ (?) sākṣācchabdāḥ paṭhitāḥ kecana ārthāstadanyārthānupapattigamyā yatra rūpake tadekadeśavartīti | ‘nalinī padminī padmavyomasinadhusarovare’ iti viśvaḥ | ‘marakato nīlamaṇiḥ’ iti |
kiṃ ca | caraṇakisalaye caraṇa eva kisalayamātāmratvātkomalatvācca | tatra yāvakabharaṇaṃ janayati | kīdṛśe | kamalāyāḥ śriyo nilayo āśrayaḥ | kīdṛśe | nakhā eva maṇigaṇā maṇisamūhāstaiḥ pūjite'laṅkṛte | kīdṛśaṃ yāvakabharaṇam | bahirbhūtaṃ dūrībhūtamapavaraṇaṃ yasya tādṛśam | spaṣṭamityarthaḥ | punaḥ kīdṛśe | hṛdi hṛdaye yojite | anurāgātiśayāllāpitaṃ svahṛdaye taccaraṇakisalayaṃ kṛtvā yāvakaṃ ca racayatītyarthaḥ | yadvā | hṛdi tasyaiva viśeṣaṇam | kīdṛśe hṛdi | kamalāyā lakṣmyā nilaye āśraye | lakṣmyāḥ kṛṣṇavakṣasyeva sarvadā sthitiḥ | punaḥ kīdṛśe | nakhā eva maṇigaṇāstairbhūṣite | lakṣmyā api gṛhe tadīyacaraṇakisalayaṃ dadāti | tasya saubhāgyātiśayo dhvanitaḥ | atra caraṇakisalaye nakhamaṇigaṇa ityatra rūpyamānayoḥ kisalayatvamaṇigaṇatvayoḥ parasparamayogādayuktaṃ nāmarūpakam | taduktaṃ daṇḍinā—' idaṃ mandasmitaṃ jyotsnā snigdhanetrotpalaṃ mukham | iti jyotsnotpalayogādayuktaṃ nāma rūpakam' iti | 'kamalāpīvarayoḥ' iti viśvaḥ | 'lākṣā rakṣā jatu klībe yāvakālaktakāmayaḥ' iti viśvaḥ |

20.6

sthānaṃ prāptaṃ tathāpi nityaṃ tatsānnidhyasūcanāyaitaduktam | ' aṅgaṃ pratīko'vayavo'paghano'tha kalevaram | ' ityamaraḥ | 'siṃhāsanaṃ taddhaimam' ityapi | 'rasanaṃ svādane pāne | rasanā kāñcījivhayo rasanaṃ cāpi' iti viśvaḥ | ' maṅgalyastaktoraṇo bhavedvandanamālikā' iti kṣīrasvāmilikhitakoṣaḥ | 'vasanaṃ vasane cātha sthāne jñāne dhūpane' iti viśvaḥ |
ramayatīti | evaṃ svameva tattadābharaṇaṃ vidhāya kāmapi sudṛśaṃ śobhane dṛśau netre yasyāstām | khalo durjano yo haladharo balarāmastasya sodaro bhrātā kṛṣṇastatsubhṛśamatiśayena ramayati | he sakhi, vada kathaya iha viṭapodare kuñjamadhye virasaṃ rasaśūnyaṃ yathā syādevamata evāphalaṃ yathā syādevaṃ ciraṃ bahukālaṃ vyāpya
api ca | āścaryasya priyasaya kṛṣṇasya saṃgamāya milanāyedaṃ mama ceto'ntaḥkaraṇaṃ yāsyati | kīdṛśam | dayitasya kṛṣṇasya guṇaiḥ saundaryādibhirākṛṣyamāṇaṃ balātkāreṇānīyamānam | aparamapi guṇai rajjubhirākṛṣyamāṇamanyatra nīyata iti dhvanitam | kīdṛśaṃ cetaḥ | utkaṇṭhārtinirbharādiva sphuṭam | utkaṇṭhā autsukyamārtiḥ pīḍā | tayoryo'tiśayastasmādiva bahirbhavat | aparamapi vastvantarasaṃkule sthāne sthitaṃ vastu śaṅkayā bahirbhavatīti dhvanitam | tathā ca | ataḥ paraṃ virahaduḥkhaṃ soḍhumaśaktatayā tadguṇāneva smarantyā prāṇā eva tyājyāstato'nte yā matiḥ sā gatiriti svayameva cetastatra yāsyatīti kimataḥ paraṃ tavātra gatāgatāyāseneti bhāvaḥ | atha ṛtuviśeṣādvoddhavyaviśeṣācchabdādipadācca dhvanito'yamarthaḥ | he dūti, yadi sa nāyātastadā tvaṃ kiṃ dūyase | tadanāgamanaṃ mamottaptaye yujyate na tava | tvaṃ tu tatsaṃgabhogenaiva kṛtārthā jātā | sakhīmapi sotkaṇṭhāmāha | samīcīnaṃ sakhyamācaritamiti bhāvaḥ | yadi ca nirdayakucopamardanagāḍhāliṅganādinā tvadgātrapīḍane dayārahitastadāpi tvaṃ kiṃ dūyase | nāyakasya tādṛśaṃ dayārāhityaṃ nāyikayā bhāgyena labhyata iti bhāvaḥ | yadi ca śaṭhastadapi kiṃ dūyase | śaṭhatvenaiva madvacanaṃ kṛtavatā tvamupabhukteti śaṭhakṛte bhāvaḥ | yadi ca bahuvallabhaḥ svacchandaṃ ramate sa tadapi te kiṃ dūṣaṇam | kiṃ ca bahvīṣu vallabhāsu madhye saṃprati tvamekā priyā jāteti bhāvaḥ | paśyādyeti | tathā ca bhavādṛśīnāmupabhogamātramuddeśyamiti tasya bahuvallabhatve'pi na kṣatiḥ | mama tu prathamānurāgasamayamārabhya priyeṇānyā manasyapi na kṛtā | mamāpi svapne'pi tavānyo necchāviṣayo'bhūdadhunā tu vidhivaśādvaiparītye prāṇāniva tyakṣyāmīti bhāvaḥ | atra prathamapade śaṭho nāyaka uktaḥ | svacchandamityādinā ca dhṛṣṭaḥ | tadubhayalakṣaṇaṃ rasārṇavasudhākare-'anukūlastyekajātiḥ śaṭho gūḍhāparādhakṛt | dhṛṣṭo vyaktānyayuva-

20.8

kiṃ kimityavasaṃsthitāsmītyarthaḥ | atra ca haladharasodaratvena kṛṣṇasyopādānam | haladharo grāmyastatsodaro'yamapi tathaiva bhaviṣyatīti tasya māṃ vihāya kayācidgopikayā saha kelikaraṇamucitameveti sūcanāya | 'viṭapaḥ pallave śṛṅge vistāre stambaśākhayoḥ' iti viśvaḥ | avasamiti 'vasa nivāse' ityasya dhātoruttamapuruṣaikavacanam | laṅ | svādhīnabhartṛkeyaṃ nāyikā | taduktaṃ śṛṅgāratilake—'yasyā ratiguṇākṛṣṭaḥ patiḥ pārśve na muñcati | vicitravibhramāsaktā svādhīnanāyikā yathā' iti |
7 || ihaitatkāvyakartari kavinṛpajayadevake kaliyuge caritamācaritaṃ kṛtaṃ duritaṃ na vasatu na tiṣṭhatu | kīdṛśam | rasasya kṛṣṇaviṣayaśśṛṅgārarasasya bhaṇanaṃ kathanaṃ yasya tādṛśe | ata eva kṛtaṃ harerguṇanaṃ cintanaṃ yena tādṛśe | atra hetumāha—madhuripoḥ kṛṣṇasya padasevake |
pūrvamanyasyāḥ kasyāścitkṛṣṇena saha kelīmutprekṣya sakhyā agre varṇitavatī | saṃprati dūtīṃ kṛṣṇenopabhuktāṃ śaṅkamānā vakroktyā dūtīṃ prāha—nāyāta iti | he sakhi, dūti, dūtyakarmakuśale, sa nirdayo dayārahito'ta eva śaṭhaḥ kṛtagūḍhamadaparādho yadi nāyātastadā kiṃ dūyase kimiti duḥkhitā bhavasi | sa tu śaṭho bhavati | kiṃ tu dhṛṣṭaḥ svacchandameva ramate'to kiṃ dūyase ityāha—svacchandamiti | sa kṛṣṇo bahuvallabho'nekanāyikāpriyo'ta eva svacchandaṃ niḥśaṅkaṃ ramate | yayā kayācidgopikayā saha keliṃ karoti | tatrārthe te tava kiṃ dūṣaṇam |

Linked texts (1)