Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 21

Rasamañjarī 21

Language
Sanskrit

21.1

atha ca | vikasiteti | yā vanamālinā ramitā sā manasijaviśikhena kāmabāṇena na sphuṭati na dvidhā bhavati | kīdṛśena vanamālinā | vikasitaṃ puṣpitaṃ yatsarasijaṃ padmaṃ
iti śrīmanmahāmahopādhyāyaśrīśaṅkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjarīsamākhyāyāṃ saptamaḥ sargaḥ ||

21.2

tibhogalakṣyo'pi nirmayaḥ' iti 36 || saṃprati kṛṣṇena ramamāṇāyāḥ saubhāgyasukhaṃ tadvirahiṇyāśca saṃtāpamaṣṭapadyā kathayati-anileti | gītasyāsya deśākhyarāgo rūpakatālaḥ| gītārthastu he sakhi, yā vanamālinā kṛṣṇena ramitā krīḍitā sā kisalayaśayane pallavaśayyāyāṃ na tapati nopataptā bhavati | kṛṣṇāṅgasaṅge tatsukhapadameva bhavatīti bhāvaḥ | kīdṛśena vanamālinā | anilena vāyunā tarale'nilavadvā tarale cañcale kuvalaye tadvannayane yasya tena | nāyikāsaṃnidhau sādhvasavaśāccañcalanetreṇetyarthaḥ | athavā yā ramitetyatra āśleṣaḥ | tathā ca yā vanamālināramitā sā kisalayaśayane na tapatīti na, api tu tapatyeva | nadvayena prakṛtasyaivārthasya prāpteḥ | yadvā | kisalayaśayanenetyevaṃ tṛtīyaiva | nañ śiraścālane | tathā cāyamarthaḥ | yā ramitā vanamālinā kisalayaśayane na tapati | api tu tapatyeva ceti kākā labhyate | 'anilo vasuvātayoḥ' iti viśvaḥ |
api ca | amṛteti | kiṃbhūtena hariṇā | amṛtavanmadhurataraṃ komalaṃ vacanaṃ yasya tena | sā malyānilena na jvalati na dīpyate | atipriyavacanasya dātā na bhāvaṃ dyotayati | tena 'priyavāk strīśīlaḥ strīṇāṃ bhavati vallabhaḥ' iti vāllabhyanirāsānmano'navasthānānmalayamārutena jvalatyeva |

21.3

api ca | sthaleti | kiṃbhūtena hariṇā | sthalakamalakāntikaracaraṇena sā gopikā candrakiraṇena na luṭhati na bhūmau parivartate | tataḥ pakṣe sthalakamalagrahaṇena tadaṅgasya tasyāpaddhāyitvamuktam |

21.4

api ca | sajaleti | kiṃbhūtena hariṇā | sajalajaladodayavaddīptimatā | sā gopikā hṛdi duḥsahavirahabhareṇa na dīryate | pakṣe | atra sajalajaladagrahaṇenaiva viraheṇa saṃyoge'pi priyavirahasāmyamiti nindārthaḥ |

21.5

api ca | kanaketi | kiṃbhūtena hariṇā | kanakanikaṣaśyāmaruciścāsau śu-

21.6

bhavati | pakṣe vilāsakalāvimukhena | kevalaṃ prasāritamukhena saṃbhogamāpnoti | sā madanabāṇairmanasi na vidhyate | api tu vidhyata eva |
sakaleti | yā vanamālinā ramitā sātikaruṇenātiśayitakaruṇārasenopalakṣitā satī rujaṃ tadviśleṣajanyāṃ vyādhyavasthāṃ tadvanna vahati dhārayati | kīdṛśena vanamālinā | sakalabhuvane samastaloke ye janāstebhyo'pi varataruṇena śreṣṭhataruṇena | athavā yā vanamālinā ramitā sātikaruṇenopalakṣitā rujaṃ na vahati | api tu vahatyevetyarthaḥ | asminpakṣe'tikaruṇeneti kṛṣṇasya viśeṣaṇam | tadatikrāntā karuṇā dayā yasya tādṛśena nirdayenetyarthaḥ | 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā matā' iti viśvaḥ |

21.7

śrījayadeveti | anena jayadevabhaṇitamilanena śrījayadevena kavinā bhaṇitaṃ varṇitaṃ yanmilanaṃ kṛṣṇasya kāminyā sahetyarthaḥ | tvāṃ te(?)harirapi kṛṣṇo'pi hṛdayamarthādgātṝṇāṃ śrotṝṇāṃ praviśatu | yadvā śrījayadevabhaṇitasya yanmilanaṃ saṃbandho'dhyayanagānarūpastena harirapi hṛdayaṃ praviśatvi-
adhunā mamaivāparādho nānyasyetyāha—ripuriveti | yasminkṛṣṇe manogate cetasi kṛte sati sakhīsaṃvāsaḥ sakhībhiḥ sahāvasthānaṃ ripuriva śatruriva dunotyupatāpayati | sakhīrdṛṣṭvā tatkṛtālaṅkāraracanāparihāsavāsabhavanapariṣkārādismaraṇenādhikatara upatāpo bhavatīti bhāvaḥ | ayaṃ ca himānilo himagarbho'pyatiśītalo

21.8

janānāṃ hāsyena na śvasiti na saṃtāpaniśvārsa tyajati | kīdṛśena vanamālinā | kanakanikaṣaḥ suvarṇakaṣakapaṭṭikā tasyaiva rucirdīptiryasyaitādṛśaṃ śucyanupahataṃ vastraṃ yasya tena | atra kanakapadenaiva pītatve prāpte'pi snigdhatvaprāptaye nikaṣapadopādānam | athavā yā vanamālinā ramitā sā parijanahasanena na śvasiti | api tu śvasityevetyarthaḥ | 'nikaṣaḥ kaṣapaṭṭikā' iti hārāvalī | 'śuciḥ śuddhe'nupahate' iti viśvaḥ |
tyarthaḥ |
saṃpratyanilameva saṃtāpaṃ matvopālambhate—manobhaveti | he candanānila, candanasaṃbandhavāyo, me mama prasīda prasādaṃ kuru | he dakṣiṇa, sarveṣāṃ vilāsināmanukūlasvabhāva, vāmatāṃ pratikūlatāṃ muñca | atra candanatarusaṃgatasya vāmatvaṃ nocitamiti candanāniladakṣiṇapadābhyāṃ dhvanitam | vāmatvena hetugarbhaviśeṣaṇamāha—manobhaveti | manobhavaṃ kāmamānandayatīti manobhavānandanaḥ | tathā ca | mama vairī kāmastaṃ yadānandayasi tadeva pratikūlamācarasīti bhāvaḥ | yadi ca vāmatāṃ na muñcasi tadā mādhavaṃ kṛṣṇaṃ janaṃ mama puro'gre nidhāya kṛtvā paścāttaddarśanaṃ kṛtvātha prāṇaharaḥ prāṇānāṃ harttā bhaviṣyasi | yathā virahiṇīṃ māṃ vyathayasi tathā mayā virahitaṃ tamapi saṃtāpaya tena madantikaṃ sa āyāsyatīti bhāvaḥ | kīdṛśaḥ | jagatprāṇaharaṇe vāyoḥ sāmarthyaṃ dhvanitam | yadvā candanānila, kṣaṇaṃ vāmatāṃ muñca, mādhavaṃ puro nidhāya paścānmama prāṇaharo bhaviṣyasītyanvayaḥ | śeṣaṃ pūrvavat | jagatprāṇa jagatāṃ prāṇabhūta | tu tena kṛṣṇasyānayanatatrāṇānāmasaṃkhye(?) prati ye ca ‘draviṇe cāti sundare’ iti viśvaḥ | ‘dakṣiṇaḥ saralāvāmaparacchandānuvarttiṣu’ iti ca |
saṃprativirahaduḥkhamasahmānā malayānilādīnprārthayati-bādhāmiti | he malayanila malayasaṃbandhivāyo, bādhāṃ pīḍāṃ vidhehi kuru | atra malayajacandanāśrayatvena mahāśayo'tastadāśritasya te yācakapratyākhyātaṃ nocitamiti sūcanāya malayānilapadopādānam | he pañcabāṇa, mama prāṇāngṛhāṇa | pañcabhirbāṇaiḥ pañcānāmapi prāṇānāṃ grahaṇaṃ kāmasyocitamiti sūcanāya pañcapadopādānam | nanu kṛṣṇena cedupekṣitā tadā gṛhaṃ kimiti na gacchasītyata āha-na gṛhamiti | gṛhaṃ punaḥ bhūyo nāśrayiṣye | tena vinā gṛhamapi me saṃtāpajanakameva bhaviṣyatīti bhāvaḥ | he kṛtāntabhagini, te kṣamayā sahiṣṇutāyā kim | kiṃ prayojanamityarthaḥ | taraṅgairūrmibhirme'ṅgāni siñca plāvaya | dehadāho virahajanyo dehadāhaḥ śāmyatu nivartatām | kṛtānto nirdayastadbhaginyāste'pi dayā na yuktetyākhyāpanāya kṛtāntetyupā-

21.9

vāyuḥ śikhīvāgniriva dunoti | ayaṃ sudhāraśmiścandro viṣamiva dunoti | tasminneva kṛṣṇe'daye dayārahite hṛdayaṃ punarbhūyo'pi balāddhaṭhādgalate nivāryamāṇamapi tatraiva gacchatītyarthaḥ | ataḥ kuvalayadṛśāṃ kamalanetrāṇāṃ kāmo nikāmamapyarthe niraṅkuśastyaktamaryādo'ta eva me pratikūlaḥ | anyonyānurāgo hi kāmo manoho bhavati | atra tu sa mayi nīrāgaḥ kevalaṃ mamaiva cetastatra dhāvatīti vāmatā kāmasyeti bhāvaḥ | atra sakhīnāṃ saṃvāsasya ripuvat, himānilasya vahnivat, sudhāraśmerviṣavadapakāritvaṃ viruddhamiti viruddhālaṅkāraḥ | 'śikhinau barhiṇau' ityamaraḥ |
(atra 'sāndretyādi' ślokaṭīkā nopalabdhādarśapustake) |

21.10

ttam | 'bhaginī svasā' ityamaraḥ | kāmabāṇā api- 'saṃmohanaḥ kṣobhaṇaśca dahanaḥ śoṣaṇastathā | uccāṭanaśca kāmasya bāṇāḥ pañca prakīrttitāḥ' iti |
antastamāṃsi haratī nitarāmanalpasnehānuvartiratinarma vibhāvayantī | gūḍhānapadārthanicayānsphuṭatāṃ nayantī dīpaprabheva rucirā rasamañjarīyam |

Linked texts (1)