Gita Govinda 3

Rasamañjarī 3

Language: Sanskrit

3.1

etāvadgranthenābhidheyaprayojanakelivarṇanopayuktanāyakaguṇapratipādanapuraḥsarāṇi maṅgalāāni vidhāya kaviḥ śṛṅgārarasapradhānabhagavatkelivarṇanaṃ cikīrṣustatsaṃbhogāpekṣayā vipralambhasyotkṛṣṭatvādādau vipralambhaśṛṅgāravarṇanāya virahotkaṇṭhitarādhāyāścaritāni varṇayituṃ prastāvayati— vasanta iti | saṃbhogāpekṣayātra vipralambhasyotkarṣe prati tvālaṃkārikāḥ—‘saṃbhogavipralambhena vinā puṣṭiman(?) | kaṣāyite hi vastrādau bhūyānrāgo'bhijāyate’ iti | ślokārthastu—kācitsahacarī sakhī vasante sarasaṃ yathā syādevaṃ rādhāmidaṃ vakṣyamāṇamūce uvāca | kīdṛśīm | avayavairupalakṣitām | kīdṛśairavayavaiḥ | vāsantīkusumasukumāraiḥ mādhavīlatāpuṣpavatkomalaiḥ | punaḥ kīdṛśīm | kāntāre mahāraṇye bhramantīm | tatra hetugarbhaviṣeṣaṇamāha | bahuvihiteti | bahu vāraṃvāraṃ vihitaṃ kṛtaṃ kṛṣṇānusaraṇamanveṣaṇaṃ yayā tādṛśīm| atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha | kaṃdarpeti | kaṃdarpajvareṇa janitā yā cintā tatkṛtā yā ākulatā tayā amandamadhikaṃ yathā syādevaṃ caladvādhāṃ pravardhamānapīḍām | avayavairityatra
kimbhūce ityata āha— laliteti | gītasyāsya vasantarāgaḥ | rūpakatālaḥ | gītārthastu he sakhi, iha sarasavasante śṛṅgārarasapradhāne hariḥ kṛṣṇo viharati krīḍati | krīḍāprakarṣamāha | nṛtyatīti | yuvatijanena saha nṛtyati | kīdṛśe vasante | virahijanasya viyogino janasya durante duḥkhyenāntaḥ samāptiryasya sa tasmin | ayaṃ vasanto virahiṇīdāruṇo na tu yuvatibhiḥ saha krīḍataḥ kṛṣṇasya tvaṃ virahiṇī | yadi kṛṣṇaṃ nānusariṣyasi tadā sa tavāpi duranto bhaviṣyatīti bhāvaḥ | idaṃ ca dhruvapadam | ‘samaṃ saha’ ityamaraḥ | vasantasya sarasatāmāha— laliteti | lalitā manoharā yā lavaṅgalatā tasyāḥ pariśīlanena saṃparkeṇa komalo mṛdulaḥ malayasamīro malayācalasaṃbandhī vāyuryatra tādṛśe | punaḥ kīdṛśe | madhukaranikareṇa bhramarasamūhena karambitā miśritā ye kokilāstaiḥ kūjitaḥ śabdayuktaḥ kṛtaḥ kuñja eva kuṭīro'lpakuṭī yatra tādṛśe | ‘samīramārutamarujjagatprāṇasamīraṇāḥ’ ityamaraḥ | ‘madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ’ iti ca | ‘stomaughanikaravrātavārasaṃghātasaṃcayāḥ’ ityapi | ‘miśrite'pi karambitam’ iti viśvaḥ | ‘alpā kuṭī kuṭīraḥ syāt’ iti ca |

3.2

jaṭābhistāpasa itivat itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | ‘vāsantī mādhavīlatā’ ityamaraḥ | kāntāraṃ vartma durgamam’ iti ca | ‘pīḍā bādhā vyathā duḥkham’ ityapi |

3.3

punaḥ kīdṛśe | mṛgamadeti | mṛgamadasya kastūrikāyā yaḥ saurabhaurabhasaḥ saurabhavegastasya vaśaṃvada ātmadirectoryttatāvādī navadalamālatamālo nūtanapatrapaṅktiryasya etādṛśastamālo yatra tasmin | punaḥ kīdṛśe | yuvajanānāṃ taruṇapuruṣāṇāṃ hṛdayaṃ vidārayantīti yuvajanahṛdayavidāraṇāstādṛśāḥ ye manasijasya kāmasya nakhāsteṣāmiva rucirdīptiryeṣāṃ tādṛśā ye kiṃśukāḥ palāśakusumāni teṣāṃ jālaṃ samūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśāni kiṃśukajālāni palāśakalikā yatra tādṛśe | atra palāśapuṣpasya vakratvenāraktatvena hṛdayavidāraṇāsṛdhiraliptamiva manasijanakhasya sādṛśyaṃ bodhyam | 'mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrī ca' ityamaraḥ | 'rabhaso vegaharṣayoḥ' itica | 'kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ | śaṃbarārirmanasijaḥ' iti ca | 'rucirmayūkhe śobhāyāmabhiśvaṅgavilāsayoḥ' iti viśvaḥ | 'palāśe kiṃśukaḥ smṛtaḥ' iti ca | 'jālaṃ gavākṣa ānāye korake dṛṣṭavindvayoḥ' iti viśvaḥ |

3.4

punaḥ kīdṛśe | madaneti | madana eva mahīpatī rājā tasya yaḥ kanaka-

3.5

vasantasya durantatāmāha-unmadeti | unmada udbhaṭo yo madanaḥ sa eva manorathadṛṣṭaḥ pathikavadhūjanānāṃ tairjanitaḥ kṛto vilāpo yasmiṃstādṛśe | punaḥ kīdṛśe | alikulairbhṛmarasamūhaiḥ saṃkulo vyāpto yaḥ kusumasamūhastena nirākulo niḥśeṣeṇākulo bakulakalāpaḥ kesarasamūho yatra tādṛśe | yadvā tādṛśo bakula eva kalāpo bhūṣaṇaṃ yatra tādṛśe | 'kalāpo bhūṣaṇe barhe tūṇīre saṃhatāvapi' ityamaraḥ |
punaḥ kīdṛśe | vigaliteti | vigalitaṃ lajjitaṃ lajjā yasya jagataḥ prāṇigaṇasyāvalokitena darśanena taruṇakaruṇairnavakaruṇavṛkṣaiḥ puṣpavikāsavyājena kṛto hāso yatra tādṛśe vasante | atra hāsyarasasya śvetatvātpuṣpavikāsena sāmyam | yadāha bharataḥ-'śveto hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yadvā vigalitalajjitānāṃ viprayogijanānāmavalokitaistaruṇairarthādviyogibhiḥ karuṇaṃ karuṇarasasahitaṃ yathā syādevaṃ kṛto hāso yatra etādṛśe hāse | virahiṇo varākāḥ kaṣṭaṃ prāpnuvantīti karuṇāṃ lajjāṃ hitvā vilapantīti ca hāsasteṣāmiti bhāvaḥ | bālārasānabhijñā eva vṛddhāḥ parapracyave'pi kṛtasaṃvaraṇāḥ atastaruṇetyuktam | punaḥ kīdṛśe vasante | virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanāya vidāraṇāya kuntamukhākṛtiḥ kunta āyudhaviśeṣastasya mukhamagrabhāgastasyevākṛtiryasya tādṛśaṃ yatketakaṃ tena danturitā vyāptā āśā diśo yasmiṃstādṛśe vasante | lajjitetyatrāvalokitetyatrāpi ca napuṃsake bhāve ktaḥ | 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā matā' iti viśvaḥ | 'prāsastu kuntaḥ' ityamaraḥ | 'nimnonnatatayā vyāpte danturaṃ kathyate budhaiḥ' iti dharaṇiḥ | 'āśā tṛṣṇādiśoḥ' iti viśvaḥ | kṛtī chedane | hrasvāntasaṃśako'pyastīti kecit(?) | tasya yupratyayāntasya nikṛntanamiti | kvacicca 'ketakidanturitāśe' iti pāṭhaḥ | 'sapākādau svīkṛto hrasvaḥ kvāpi' ityatra kavivacanasya lajjānurodhārthatvātkṛtahrasvaketakīśabdena samarthanīyam |

3.6

mādhaviketi |

3.7

kadaṇḍaḥ suvarṇaghaṭitadaṇḍayuktacchatraṃ tasyeva ruciryasyaitādṛśasya nāgakesarapuṣpasya vikāsaḥ prakāśo yatra tādṛśe | punaḥ kiṃviśiṣṭe | militāḥ śilīmukhā bhramarā eva bāṇā yasmiṃstādṛśaṃ yatpāṭalipaṭanaṃ pāṭalāpuṣpasamūhastena kṛtaḥ smaratūṇasya kaṃdarpatūṇīrasya vilāsaśceṣṭitaṃ yatra tādṛśe | atra paraṃmarmavyathājanakatvena bhramarāṇāṃ bāṇasāmyam | 'cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ' ityamaraḥ | 'alibāṇau śilīmukhau' iti ca | 'samūhe paṭalaṃ smṛtam' iti ca | 'tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ' iti ca |
kīdṛśe | sphuraditi | sphurantī kampamānā śobhamānā vā yātimuktalatā tasyāḥ parirambhaṇena mukulitaṃ mañjarayuktaṃ tadeva pulako romāñcaḥ | romāñcakathanenācetanayorapi kāmaceṣṭā kathitā | tena ca vasantasyātidurantatvaṃ kathitam | atiśayena muktānāmapi parirambhaṇotsukateti atimuktapadena kathitam | etāvatā vasantasya sarasatā durantatā coktā | saṃprati krīḍāyāḥ sthānaviśeṣamāha—vṛndāvaneti | vṛndāvananāmni vipine vane hariviharatītyanvayaḥ | kīdṛśe vipine | parisare samīpapradeśe parigatena sarvatogatena yamunājalena pūte pavitre | 'atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā' ityamaraḥ | mukulaṃ karoti tadācaṣṭe | ṇijantādbhāve kte sati mukulitamiti bodhyam | paścānmukulitameva pulakaḥ saṃjāto'syeti tārakāditvāditac | 'āmraścūtaḥ' ityamaraḥ | 'paryantabhūḥ parisaraḥ' ityapi |

3.8

saṃprati gītārthamupasaṃharati | prekṣāvatpravṛttyarthaṃ svabhaṇite utkarṣamāha—śrījayadeveti | jayadevakaveridaṃ bhaṇitaṃ gītamudayati | tatra hetuḥ | haricaraṇayoḥ smṛtau smaraṇe sāraṃ śreṣṭhaṃ, haricaraṇasmṛtireva sāro'tra tat rasa-

3.9

3.10

mayasaṃbandhino vanasya varṇanaṃ yatra | ata eva anugatamadanavikāraṃ anugataḥ saṃprāpto madanasya vikāro yatra tat tādṛśam |

Linked texts (1)

Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit