The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.28.18
Bhāratabhāvadīpa 6.28.18
- Language
- Sanskrit
6.28.18.1
yatkarmādestattvaṃ vakṣyāmīti pratijñātaṃ tadāha - karmaṇīti | karmaṇi karmākarmavikarmātmake dehendriyādivyāpāre avidyayā pratyagātmanyāropite sati tatrākarma karmābhāvaṃ nausthena tīratarau calane āropite sati tattvabuddhyā tatra calanābhāvamiva yaḥ paśyet | tathā “calaṃ guṇavṛttam” iti nyāyena triguṇātmakeṣu dehendriyādiṣu nityakarmavatsu yaścandratārakādau gatyabhāvamiva tūṣṇīmbhūto'hamasmi na kiñcitkaromītyadhyaste akarmaṇi karmābhāve karma tannigrahākhyaprayatnarūpaṃ yaḥ paśyati, sa manuṣyeṣu buddhimān tattvadarśī | ātmani bhrāntijanitavyāpārasya anātmani ca tādṛśanirvyāpāratvasya bādhāt | sa eva ca yukto yogī kṛtsnakarmakṛcca | karmayogaphalasya tattvajñānasya prāptatvāditi stutimātram | ātmano'kartṛtvaṃ saṅghātasyaiva kartṛtvamiti bhāvayatā karmāṇi kartavyānītyarthaḥ | yadyapyetadbahudhā prapañcitaṃ ‘avyakto'yam’ ityādau tathāpi tattvasya durjñeyatvātpunaḥpunarucyata iti prāñcaḥ | yattu karmaṇi nitye parameśvarārthe'nuṣṭhīyamāne bandhahetutvābhāvādakarmedamiti yaḥ paśyettathā'karmaṇi nityakarmākaraṇe pratyavāyahetutvena karmedamiti ca yaḥ paśyetsa buddhimāniti tadasaṅgatameva | nityakarmaṇyakarmedamiti jñānasyāśubhamokṣahetutvābhāvānmithyājñānatvena tasyaivāśubhatvācca | na caitādṛśaṃ mithyājñānaṃ boddhavyaṃ tattvaṃ nāpyetādṛśajñāne buddhimattvādistutyupapattiriti dik |
6.28.18.2
ye tu karmaṇi jñānakarmaṇi dṛśye jaḍe sadrūpeṇa sphuraṇarūpeṇa vānusyūtaṃ sarvabhramādhiṣṭhānam akarma avedyaṃ svaprakāśacaitanyaṃ paramārthadṛṣṭyā yaḥ paśyet, tathā akarmaṇi svaprakāśe dṛgvastuni kalpitaṃ karma dṛśyaṃ māyāmayaṃ na paramārthaṃ saditi yaḥ paśyati sa buddhimāniti, paramārthadarśitatvādvāstavaireva guṇaiḥ stūyata ityapi vyācakhyustadapyasaṅgatameva | karma kuru karma pravakṣyāmītyanuṣṭheyakarmaprastāve tattvajñānānavasarāt | nāpi “karturīpsitatamaṃ karma” iti pāribhāṣikyā karmasañjñayā dṛśyasya karmaśabdārthatvaṃ grahītuṃ śakyam | tasyā ghuṭibhādisañjñānāmivāgamārthanirṇayānarhatvāditi saṅkṣepaḥ | vastutastu ‘karmaṇo hi’ iti śloke karmavikarmākarmaṇāṃ gatiśabditaṃ paryavasānaṃ gahanatvādboddhavyamityupakṣiptaṃ tadvyākhyānaṃ karmaṇyakarma yaḥ paśyetsa manuṣyeṣu buddhimāniti | tathāhi | karmaṇi karmākarmavikarmarūpe akarma tadvaiparītyaṃ śāstrato dṛśyate | yathā kratuḥ karmaṇi śraddhāhīnasya kṛto'pyakṛta eva bhavatītyakarmaṇi paryavasyati | dāmbhikasya tu vikarmaṇi paryavasyati | yathoktaṃ ‘aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha’ iti “catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni | mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ |” iti ca | evamaudāsīnyamakarmāpi śaktasyārtaparitrāṇābhāvādvikarmaṇi paryavasyati | dīkṣitasya bhagavaddhyānādyāsaktasya vā svakāle pañcayajñādyakaraṇaṃ “dīkṣito na dadāti” ityādivacanāt ‘sarvadharmānparityajya’ ityādivacanācca karmaṇyeva paryavasyati |
6.28.18.3
nityakarmakāle pratyavāyahetoranyasyāvihitasyākaraṇāt | evaṃ vikarmāpi hiṃsā “agnīṣomīyaṃ paśumālabheta” iti vacanādyajñe karmaiva bhavati saiva vṛthā naṣṭe paśau na karma | vidhyarthāniṣpatteḥ | nāpi vikarma kāmakāreṇākṛtatvāt | kintu pariśeṣātkṛtāpyakṛtaivetyakarmaṇi paryavasyati | evaṃ stenapramocanaṃ tatsayūthyānāṃ karmāpi rājño vikarma | “stenaḥ pramukto rājani pāpaṃ mārṣṭi” iti vacanāt tadeva yatīnāmupekṣaṇīyatvādakarma | evaṃ hiṃsāphalake satyādau dānaphalake'nṛtādau ca vikarmatvakarmatve bodhye | tasmātkarmākarmavikarmākhye karmaṇi akarma tadvaiparītyaṃ yaḥ paśyet sa kāryākāryavibhāgajño boddhavyānāmeṣāṃ prabodhāt buddhimānityucyate | tathā kiṃ karmeti śloke yatra kavīnāmapi moho'sti yayośca jñānamaśubhamokṣahetuste karmākarmaṇī pravakṣyāmītyupakṣiptaṃ tadvyākhyānam akarmaṇi ca karma yaḥ paśyetsa yukta iti | cakāro darśanadvayasamuccayārthaḥ | tena yo buddhimānyuktaśca sa eva kṛtsnakarmakṛt natvekaika ityapi jñeyam | tathāhi - akarmaṇi spandaśūnye kūṭasthe vastuni karma saspandaṃ bāhyaṃ viyadādi ābhyantaraṃ pramātrādikaṃ cādhārādheyabhāvena vā upādānopādeyabhāvena vā adhiṣṭhānādhyastabhāvena vā paśyantaḥ śāstravidaḥ karmāṇi kurvanti | tatrādyaḥ sāṅkhyaḥ asaṅge mayi saṅghātadharma eva sankartrādiravivekātsphaṭike lauhityamiva bhātīti manyate | dvitīyastu kanakakuṇḍalavadbrahmodbhavaṃ sarvaṃ brahmaiveti karma tatsādhanādikamahaṃ ca brahmaiveti bhāvayankaroti | etau yuktāvapyatibuddhimānapyayuktaḥ karoti, tasya sarvamasadeva bhavati natvaśubhamokṣāya |
6.28.18.4
“yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsminloke yajati dadāti tapastapyate'pi bahūni varṣasahasrāṇyantavadevāsya tadbhavati” iti śruteḥ | yastu yukto'pi nirbuddhitvādakāryamapi karoti sa pratyaveti | pāpāśleṣanimittasyāparokṣajñānasyābhāvāt | anayoścāvidyāvidyāśabditayoḥ karmaparokṣajñānayoḥ samuccayaḥ śrūyate “vidyāṃ cāvidyāṃ ca” iti mantre | yadvā dvividhaṃ karmaṇi karmadarśanaṃ parokṣamaparokṣaṃ ca | tatrādyavān jñānakarmasamuccayānuṣṭhātā buddhimānucyate | aparokṣamapi dvividham | upāsyasākṣātkārarūpaṃ tattvasākṣātkārarūpaṃ ca | tatrādyamapi vyākṛtāvyākṛtarūpopāsyabhedena dvividham | tatrāpi vyākṛtaṃ sūtraṃ kāryam | taddarśī vigatadehāhaṅkāratvādyogaśāstre videha ucyate | avyākṛtaṃ kāraṇaṃ taddarśī prakṛtilaya ucyate | anayorupāsanayoḥ sambhavāsambhavasañjñayoḥ samuccayo vidhīyate “anyadevāhuḥ sambhavāt” ityādinā | soyaṃ yukta ityucyate | asyāpyagre kartavyamavaśiṣṭamastīti nāyamapi kṛtsnakarmakṛt | kintu yasya karmabādhenākarmadarśanaṃ mukhyamasti sa eva kṛtakṛtyatvānmukhyaḥ kṛtsnakarmakṛditi | eteṣvādyo manuṣyeṣu dehābhimāniṣveva buddhimānityakrāntadarśitvādakavireva | madhyamau krāntadarśināvapi tattvaviṣaye mūḍhatvātkavayo'pyatra mohitā ityuktau | etayorvyavadhānenāśubhānmuktiḥ | uttamastu jīvannevāśubhānmukta iti ślokārthaḥ pratibhāti | “vyākhyāturapi me nāsti bhāṣyakāreṇa tulyatā | guhāvadyotino'pyasti kiṃ dīpasyārkatulyatā” | yadvā karmākarmaṇī vaktavyatvena boddhavyatvena copakṣipyātra tayorlakṣaṇapradarśanamucitam |
6.28.18.5
ato yadakarmaṇā viśeṣitaṃ tadeva karma nānyaditi karmalakṣaṇam | yacca karmaṇā viśeṣitaṃ tadevākarmetyakarmalakṣaṇamiti vyākhyeyam | akṣarārthastu karma yajñādikaṃ sasādhanam | tatrākarma spandaśūnyaṃ kūṭasthaṃ brahma yaḥ paśyet karmatadaṅgeṣu brahmadṛṣṭimadhyasyet ‘ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham | mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam’ ityuktaprakāreṇa | anyathā yatkṛtaṃ tadvṛthā ceṣṭārūpamevāto gahanā karmaṇo gatiḥ | kiṃ tadakarma yatkarmaṇyadhyasyata ityākāṅkṣāyāṃ yatraitatkarma puṇyapāpātmakaṃ dṛśyate “puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena” iti tatphalaṃ ca sukhaduḥkhādikam ahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhīti sa pratyakcetano'karma tatraivedaṃ karma aspande spandātmakamasarpe sarpa ivādhyastamiti yaḥ paśyediti | ayaṃ bhāvaḥ - yathā rajjvāmadhyastaṃ sarpaṃ paśyannāyaṃ sarpo rajjuriyamiti vākyāttasya rajjutvaṃ vikṣepaprābalyādapratipadyamāno naraḥ sarpamimaṃ rajjudṛṣṭyopāssveti niyojyate sa copāsanādārḍhye sarpaṃ vismṛtya rajjutattvameva vindati | yastu vākyādeva rajjutattvaṃ vindati na tasya pratyayāvṛttilakṣaṇayā upāstyā prayojanamasti | evamakarmaṇyadhyastaṃ kartrāditattvamasītivākyādbādhitatvā'karmapratipattirbhavati śuddhasatvasya | anyasya tu kartrādīnevākarmadṛṣṭyāupāsīnasya bhāvanādārḍhyātkartrādirūpatirodhānenākarmatattvapratipattiriti | yadvā karmaṇīvākarmaṇyapi vikarmasahite'karmadṛṣṭirmābhūdityāśaṅkyāha - karmaṇīti | vihitākaraṇe pratiṣiddhācaraṇe ca karmadṛṣṭireva bhavet |
6.28.18.6
akarmato bibhyatkarma brahmadṛṣṭyā kuryānna tvakarmāpi tādṛśadṛṣṭyā kuryādityarthaḥ ||