The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.34
Bhāratabhāvadīpa 6.34
- Language
- Sanskrit
6.34.1
saptame tvampadavācyo'rtho nirūpitaḥ? tadupāsanācca kramamuktirityaṣṭame proktam | navame tatpadalakṣyārtha uktastatprāptaye ca viśvatomukhaṃ sarvatra bhagavadbhāvabhāvanātmakaṃ bhagavadbhajanamuktam? tadrāgadveṣakaluṣitamanasāmaśakyamiti manvāno bhagavāṃstatsiddhaye svavibhūtīḥ keṣucideva padārtheṣu bhagavadbuddhividhānārthāstāvaddarśayati daśame | tatphalabhūtaṃ viśvatomukhasyopāsanaṃ tena ca viśvarūpadarśanamekādaśe | dvādaśe punastatpadalakṣyasyāvyaktasyopāsanaṃ tadupāsakalakṣaṇāni coktvā upāsanākāṇḍaṃ tatpadārthaśodhanārthaṃ samāpayiṣyati tatra vātsalyātsvayameva śrībhagavānuvāca -- bhūya eveti | he mahābāho ! bhūyaḥ prāguktamapi punarme paramaṃ niratiśayavastunaḥ prakāśakaṃ vacaḥ śṛṇu | prīyamāṇāya amṛtapānādivanmadvacanātprītimanubhavate vakṣyāmi | hitakāmyayā tava hitecchayā ||
6.34.2
durjñeyatvācca matsvarūpasyāhaṃ tvāṃ bravīmītyāha -- na me iti | prabhavaṃ prakṛṣṭaṃ bhavamaiśvaryaṃ viyadādisṛṣṭisāmarthyaṃ na viduḥ | tatra hetuḥ -- ahamiti | ayaṃ bhāvaḥ -- dehotpattyanantaraṃ hi devādīnāṃ buddhyādilābho na cārvācīnairbuddhyādibhiḥ svotpattiprākkālīno'rthaḥ paricchettuṃ śakyata iti | padārthaḥ spaṣṭaḥ ||
6.34.3
kastarhi tvāṃ vettītyata āha -- ya iti | yo'sammūḍhaḥ sa māṃ vetti | sa eva ca sarvapāpaiḥ pramucyata iti sambandhaḥ | jaḍājaḍayorbuddhyātmanorekībhāvenānyonyādhyāsalakṣaṇena mūḍhaḥ sammūḍhastadviparīto'sammūḍhastattvajñānena bādhitādhyāsaḥ sa evātmavittvāditarasya janimanubhavan māṃ pratyagātmānaṃ lokamaheśvaramanādim ādiḥ kāraṇaṃ tacchūnyamata evājamajātaṃ vetti sa sarvaiḥ kṛtaiḥ kriyamāṇairvā pāpaiḥ pramucyate martyeṣu madhye ||
6.34.4
mama maheśvaratvādeva matto buddhyādayo bhavantītyāha -- buddhiriti | buddhirantaḥkaraṇasya sūkṣmārthāvabodhane sāmarthyam? jñānamātmānātmādipadārthāvabodhaḥ | asammohaḥ pratyutpanneṣu boddhavyeṣvavyākulatayā vivekapūrvikā pratipattiḥ | kṣamā ākṛṣṭasya tāḍitasya vā'vikṛtacittatā | satyaṃ pramāṇenāvagatasyārthasya yathārthatvena bhāṣaṇam | damo bāhyendriyaniyamaḥ | śamo manonigrahaḥ | sukhamāhlādaḥ | duḥkhaṃ tāpaḥ | bhava utpattiḥ | bhāvaḥ sattā abhāvastadviparyayaḥ | bhayaṃ trāsaḥ | abhayameva ca tadviparītam ||
6.34.5
ahiṃsā prāṇināmapīḍā | samatā mitrāmitrādau samacittatā | tuṣṭiḥ santoṣo labdhe paryāptabuddhiḥ | tapa indriyasaṃyamapūrvakaṃ śarīrapīḍanam | dānaṃ yathāśakti saṃvibhāgaḥ | yaśo dharmanimittā kīrtiḥ | ayaśo'dharmanimittā akīrtiḥ | ete buddhyādayo viṃśatirbhāvā matta eva prāṇināṃ bhavanti | pṛthagvidhāḥ pratyekaṃ nānāprakārāḥ | tata uttamaguṇalābhāyāhameva tvayā śaraṇīkaraṇīya iti bhāvaḥ ||
6.34.6
etadeva śiṣṭācārapradarśanena draḍhayati -- maharṣaya iti | sapta bhṛgvādyāścatvāraḥ sanakādayaśca pūrve prasiddhā maharṣaya iti sambandhaḥ | tathā manavaścatudarśa prasiddhāḥ | te sarve mānasā hiraṇyagarbharūpasya mama manasa evodbhūtā ayonijā jātā utpannāḥ | imāḥ prajāścaturvidhā ayaṃ lokaśca tadādhārabhūtaḥ tadubhayaṃ yeṣāṃ yatsambandhi santatiryeṣāṃ santatirityarthaḥ | yadvā yeṣāmiti ṣaṣṭhī pañcamyarthe | yebhya imāḥ prajā ayaṃ lokaśca jātā ityarthaḥ | te'pi madbhāvā mayyeva bhāvo mano yeṣāṃ te | prasiddhamahimāno'pyete yato māmevopāsate'tastvamapi māmupāsveti bhāvaḥ ||
6.34.7
upāstāvadhikāriṇamāha -- etāmiti | etāṃ vakṣyamāṇāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca viśvatomukhe bhagavati manaḥsamādhānaṃ yastattvato vetti samyaganuṣṭhātuṃ jñātuṃ ca samartho bhavati so'vikampenācalena nirvikalpakena ṣaṣṭhādhyāyoktena yogena madviṣayeṇa samādhinā yujyate, tataśca kṛtakṛtyo bhavati | nātra saṃśaya iti pravṛttyatiśayārthamucyate | bhagavadvacasi saṃśayāsambhavāt ||
6.34.8
upāsanāsvarūpamāha dvābhyām -- ahamiti | budhā māṃ pratyagātmānamiti matvā bhajante | iti katham | ahameva sarvasya jagataḥ prabhava utpattiḥ | matto madanugrahaṃ prāpyaiva sarvaṃ buddhyādikaṃ svasvakāryāya pravartate | ahameva,jagataḥ kartāntaryāmī cetyahaṅgraheṇātmānamupāsīteti bhāvaḥ | bhāvasamanvitāḥ bhāvanāyuktāḥ etaccottarārtham ||
6.34.9
evaṃ dhyāne bhāvanāprakāramuktvā vyutthāne tamāha -- maccittā iti | ahameva citte yeṣāṃ te maccittāḥ | tathāhameva gato vidyamāno yeṣu te madgatāstathāvidhāḥ prāṇā indriyāṇi yeṣāṃ te madgataprāṇāḥ | cittenendriyairvā yadgṛhyate tatsarvaṃ pratyagātmā vāsudeva iti bhāvayanta ityarthaḥ | imamevārthaṃ parasparaṃ bodhayantaḥ śrutiyuktipradarśanena samānānāṃ samudāyaṃ jñāpayantaḥ | kathayantaśca śiṣyānprati | tuṣyanti tenaiva jñānena na tu miṣṭānnādinā | ramanti ca tatraiva natu stryādāvityarthaḥ ||
6.34.10
upāsanāyāḥ phalamāha -- teṣāmiti | satatayuktānāṃ nityotsāhavatām | prītiḥ premā tatpūrvakaṃ bhajatāṃ sevamānānāṃ tebhyo dadāmi taṃ buddhiyogaṃ jñānarūpaṃ yogaṃ samādhim | jñānaniṣṭhāmityarthaḥ | tāṃ dadāmi yena yayā niṣṭhayā te māmupayānti samudramiva nadyo'bhedena praviśanti ||
6.34.11
kiṃ ca teṣāṃ bhaktānāmuparyanukampārthaṃ na svaprayojanasiddhyarthaṃ rājavat | buddhiyogapradānenājñānajamavivekādutthitaṃ mithyāpratyayalakṣaṇaṃ mohāndhakāraṃ tamonāmakaṃ sarvānarthanidānamūlājñānanāśena nāśayāmi | ātmabhāvastha ātmano bhāvo'ntaḥkaraṇagṛhaṃ tatsthaḥ | jñānarūpeṇa dīpena | bhāsvatā prabalena | ayaṃ bhāvaḥ -- tattvamasīti vākyajā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttiḥ svotpattaye śravaṇamananadhyānāni śamādīni karmāṇi cāpekṣate | yathā dīpaḥ svotpattaye tailavartyagnyādīn | utpannā tu tamonāśena svaviṣayaprakāśanārthaṃ pratyayāvṛttilakṣaṇaṃ prasaṅkhyānaṃ ca karmabhirupakāraṃ vā nāpekṣate | nahi jñāte ghaṭe tadākārapratyayāvṛttirvā karmāpekṣā vā tajjñānadārḍhyāyāpekṣate | pramāṇavyāptimātrasāpekṣatvāt jñānasya | tasmādye utpannajñānānāmapi prasaṅkhyānāpekṣāṃ karmabhirupakārāpekṣāṃ ca vadanti te balādeva mokṣasya kṛtakatāmanityatāṃ ca prārthayanta iti dik ||
6.34.13
evam etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ cetyādinā vibhūtijñānasya phalodarkaṃ śrutvā tatprāptyutsukaḥ prathamaṃ stutyā bhagavantamāvarjayannarjuna uvāca -- paramiti | paraṃ brahma natvaparamupāsyam | “tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate” iti śruteḥ | paraṃ dhāma jyotiḥ natvaparaṃ vṛttirūpaṃ jñānam | etasya “hrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva” iti śrutervṛttirūpatvāt | paramaṃ pavitraṃ na tu tīrthādivadaparamaṃ bhavān | tatra mānamāha -- puruṣamiti sārdhena | puruṣaṃ dehāntarastham | śāśvataṃ nityam | divyaṃ divi hārdākāśe āvirbhūtam | ādidevaṃ sūtrātmano'pyādyam | ataeva ajaṃ vibhuṃ vyāpakam | tvām ṛṣaya āhuriti sambandhaḥ ||10.12 -- 10.13 ||
6.34.14
vyaktiṃ prabhavam ||
6.34.15
he bhūtabhāvana bhūtānāṃ bhāvaka ||
6.34.16
evaṃ stutvātmano bubhutsitamāha -- vaktumiti ||
6.34.17
yoga aiśvaryaṃ tadvan ! he yogin ! tvāṃ kathaṃ carmacakṣuṣā vidyāṃ, na kathamapīti viśvarūpadarśanasya daurlabhyaṃ manvānaḥ katipayeṣveva sthāneṣu bhagavantaṃ cintayiṣyāmi viśvarūpadarśane'dhikārasiddhyarthamityāśayenāha -- keṣviti ||
6.34.18
yogaṃ vaiśvarūpyam | vibhūtiṃ dhyānālambanam | amṛtam amṛtasya mokṣasya sādhanam ||
6.34.19
atrottaraṃ śrībhagavānuvāca -- hanteti | hanta idānīm | hantetyanumatau vā | divyāḥ purāṇāntareṣvapi śreṣṭhatvena prasiddhāḥ yā ātmavibhūtayastāḥ kathayāmīti yojanā | prādhānyata iti | yogopakāritvena vibhūtaya iha prādhānyena | yogastu saṅkṣepeṇaivocyate | tasyāgre vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ | anyathā yogaṃ vibhūtiṃ ca kathayeti pṛṣṭe vibhūtimātrakathanenānavahitacittatvaṃ bhagavataḥ syāt | nāstyanto vistarasya me vibhūtināmiti vipariṇāmenānuṣañjanīyam ||
6.34.20
saṅkṣepeṇa yogamāha -- ahamiti | he guḍākeśa ! he jitanidra ! ghanakeśeti vā | ahaṃ vāsudeva ātmā atatītyātmā vyāpakaḥ | ataeva sarveṣāṃ bhūtānāmāśayaḥ ekībhāvasthānaṃ jalānāmiva kāsāro jalāśayastadvadahaṃ sarvabhūtāśayaḥ | sthitaḥ acalaḥ | “kharpare śari vā visargalopo vaktavyaḥ” iti vārtikena pakṣe visargalopaḥ | bhāṣye tu - sarveṣāṃ bhūtānāmāśaye'ntarhṛdi sthita iti vyākhyātam | sarvabhūtāśayatvādevāham ādirjanmakāraṇam | madhyaṃ sthitikāraṇam | bhūtānāmantaḥ layasthānam | sarvamidaṃ brahmāṇḍaṃ mayyevāstīti bhāvaḥ ||
6.34.21
yogamuktvā vibhūtīrāha -- ādityānāmityādinā yāvadadhyāyasamāpti | ādityānāṃ dvādaśānāṃ madhye viṣṇunāmādityo'ham , vāmanāvatāro vā | jyotiṣāmagnyādīnāṃ madhye raviḥ aṃśumān atyantaṃ pratapanaśīlo nidāghamadhyāhne tīvrātapavānravirahamevetyarthaḥ | marutāṃ saptasaptakānāṃ madhye marīciraham | nakṣatrāṇāṃ tārāṇām | atra prāyeṇa nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | bhūtānāmasmi cetanetyādau sambandhe'pi | śaśī candramāḥ ||
6.34.22
sāmavedo gānena ramaṇīyatvāt | vāsavo devarājatvāt | mana indriyāntarapravartakatvāt | cetanā dhīvṛttiḥ, cidabhivyaktihetutvāt | ete vedādīnāṃ madhye śreṣṭhāḥ ||
6.34.23
rudrāṇāmekādaśānām, vasūnāmaṣṭānām , śikharāṇi ratnaviśeṣāstadvatāṃ madhye meruraham ||
6.34.24
purodhasāṃ purohitānāṃ bṛhaspatiṃ devarājapurohitatvāt | senānīnāṃ senāpatīnāṃ skandaḥ kārtikeyaḥ | sarasāṃ jalāśayānām ||
6.34.26
ekamakṣaramoṅkārākhyam | japayajño hiṃsāśūnyatvāt | sthāvarāṇāṃ sthitimatām ||10.25 -- 10.26 ||
6.34.27
amṛtodbhavamamṛtamathanāvasare udbhavo yasya tam ||
6.34.28
prajano'patyajanayitā kandarpaḥ kāmo na tu vṛthāmaithunarūpaḥ ||
6.34.29
nāgānāṃ sarpāvāntarabhedānām | yādasāṃ jalacarāṇām | saṃyamatāṃ niyamanakartṝṇām ||
6.34.30
kalayatāṃ gaṇanaṃ kurvatām ||
6.34.31
pavatāṃ pāvayitṝṇāṃ vegavatāṃ vā | rāmo dāśarathiḥ | rāmādīnāṃ parameśvarāṇāmapi vibhūtimadhye gaṇanaṃ dhyānārtham | jhaṣāṇāṃ matsyādīnāṃ makaro jātibhedaḥ | srotasāṃ nadīnām ||
6.34.32
sargāṇāṃ bhautikānāṃ bhūtānāmādiranta iti prāgevoktatvāt | vidyānāṃ caturdaśasaṅkhyānāṃ madhye adhyātmavidyā bandhacchedahetutvāt | pravadatāṃ pravaktṛdvāreṇa vadanabhedā eva vādajalpavitaṇḍā iha gṛhyante | teṣāṃ madhye vādastattvanirṇayārthatvādaham ||
6.34.33
akṣarāṇāṃ madhye akāraḥ | “akāro vai sarvā vāk” iti śruteḥ | sāmāsikasya samāsasamudāyasya madhye'haṃ dvandvo'smi | ubhayapadārthapradhānatvāditi prāñcaḥ | samamekatrāsanaṃ samāso viduṣāṃ vā guruśiṣyāṇāṃ vā mantrārthakathanārthaṃ vā ekatrāvasthānaṃ tatra viditamarthajātaṃ sāmāsikam | cāturarthikaṣṭhak “ṭhasyekaḥ” itīkādeśaḥ | “yasyeti ca” ityalopaḥ | tasya madhye dvandvo rahasyo'rtho'ham | “dvandvaṃ rahasya -” iti sūtre dvandvaśabdasya rahasyavācitvaṃ śābdikaprasiddham | akṣayaḥ kṣayahīnaḥ kālaḥ kṣaṇādiḥ paro vā īśvaraḥ kālasyāpi kālo'smi | dhātā karmaphalapradaḥ | viśvatomukhaḥ | sarvaprāṇitṛptyā tṛpyāmītyarthaḥ ||
6.34.34
sarvaharaḥ pralayakāliko mṛtyurasmi | bhaviṣyatāṃ bhāvikalyāṇānāmudbhava aiśvaryotkarṣo'ham | kīrtyādisaptakamapyahaṃ yāsāṃ saṃśrayamātreṇa manuṣyeṣu kṛtārthatābuddhirbhavati ||
6.34.35
bṛhatsāma “tvāmiddhi havāmahe” ityasyāmṛci gīyamānaṃ sāma pṛṣṭhyastotre viniyuktamindradevatyaṃ tat sāmnāṃ madhye'hamasmi | chandasāṃ madhye gāyatrī, dvijatvasampādanātsomāharaṇācca śreṣṭhāhamasmi | kusumākaro vasantaḥ ||
6.34.36
vyavasāyo niścaya udyamo vā ||
6.34.37
vṛṣṇīnāṃ yādavānām | uśanā śukraḥ ||
6.34.38
damayatāṃ rājādīnāṃ damanasādhanaṃ daṇḍo'hamasmi | jigīṣatāṃ jetumicchatāṃ jayasādhanaṃ nītirasmi | maunaṃ vāco nigrahaḥ ||
6.34.39
sarvabhūtānāṃ bījamityanena sarvabhūtāni madvibhūtiriti darśitam | tadevopapādayati -- na tadastīti | mayā vinā bhūtaṃ kimapi nāsti, upādeyasyopādānamantareṇa sthityasambhavāt ||
6.34.40
nānto'stīti | uddeśata ekadeśena vibhūtervistaro vistāro mayā proktaḥ ||
6.34.41
sarvabhūtānāṃ bījamahamityuktyā svasya sārvātmyokteḥ sarvaṃ svavibhūtirityuktameva tathāpi tadgrahaṇāśaktaṃ prati prāha -- yadyaditi | yadyatsattvaṃ prāṇi vibhūtimadaiśvaryayuktam | śrīrlakṣmīḥ śobhā vā tadyuktam | ūrjitaṃ balādyatiśayayuktam | tattatsarvaṃ mama tejasaścicchakteraṃśasambhavamaṃśātsambhūtaṃ tvamavagaccha jānīhi | loke yadatiramaṇīyaṃ tadbhagavato rūpamiti dhyāyedityarthaḥ ||
6.34.42
uttamādhikāriṇamuddiśyāha -- athaveti | mūḍhānpratyetaduktam | tvaṃ tu etāvadeva viddhi | ekāṃśena ekadeśenāhamidaṃ viṣṭabhya vyāpya sthito'smi | “pādo'sya viśvā bhūtāni” iti śruteḥ | tasmātparicchinnaṃ darśanaṃ tyaktvā sarvatra brahmabuddhimeva kurvityāśayaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit