Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.34

Bhāratabhāvadīpa 6.34

Language
Sanskrit

6.34.1

saptame tvampadavācyo'rtho nirūpitaḥ? tadupāsanācca kramamuktirityaṣṭame proktam | navame tatpadalakṣyārtha uktastatprāptaye ca viśvatomukhaṃ sarvatra bhagavadbhāvabhāvanātmakaṃ bhagavadbhajanamuktam? tadrāgadveṣakaluṣitamanasāmaśakyamiti manvāno bhagavāṃstatsiddhaye svavibhūtīḥ keṣucideva padārtheṣu bhagavadbuddhividhānārthāstāvaddarśayati daśame | tatphalabhūtaṃ viśvatomukhasyopāsanaṃ tena ca viśvarūpadarśanamekādaśe | dvādaśe punastatpadalakṣyasyāvyaktasyopāsanaṃ tadupāsakalakṣaṇāni coktvā upāsanākāṇḍaṃ tatpadārthaśodhanārthaṃ samāpayiṣyati tatra vātsalyātsvayameva śrībhagavānuvāca -- bhūya eveti | he mahābāho ! bhūyaḥ prāguktamapi punarme paramaṃ niratiśayavastunaḥ prakāśakaṃ vacaḥ śṛṇu | prīyamāṇāya amṛtapānādivanmadvacanātprītimanubhavate vakṣyāmi | hitakāmyayā tava hitecchayā ||

6.34.2

durjñeyatvācca matsvarūpasyāhaṃ tvāṃ bravīmītyāha -- na me iti | prabhavaṃ prakṛṣṭaṃ bhavamaiśvaryaṃ viyadādisṛṣṭisāmarthyaṃ na viduḥ | tatra hetuḥ -- ahamiti | ayaṃ bhāvaḥ -- dehotpattyanantaraṃ hi devādīnāṃ buddhyādilābho na cārvācīnairbuddhyādibhiḥ svotpattiprākkālīno'rthaḥ paricchettuṃ śakyata iti | padārthaḥ spaṣṭaḥ ||

6.34.3

kastarhi tvāṃ vettītyata āha -- ya iti | yo'sammūḍhaḥ sa māṃ vetti | sa eva ca sarvapāpaiḥ pramucyata iti sambandhaḥ | jaḍājaḍayorbuddhyātmanorekībhāvenānyonyādhyāsalakṣaṇena mūḍhaḥ sammūḍhastadviparīto'sammūḍhastattvajñānena bādhitādhyāsaḥ sa evātmavittvāditarasya janimanubhavan māṃ pratyagātmānaṃ lokamaheśvaramanādim ādiḥ kāraṇaṃ tacchūnyamata evājamajātaṃ vetti sa sarvaiḥ kṛtaiḥ kriyamāṇairvā pāpaiḥ pramucyate martyeṣu madhye ||

6.34.4

mama maheśvaratvādeva matto buddhyādayo bhavantītyāha -- buddhiriti | buddhirantaḥkaraṇasya sūkṣmārthāvabodhane sāmarthyam? jñānamātmānātmādipadārthāvabodhaḥ | asammohaḥ pratyutpanneṣu boddhavyeṣvavyākulatayā vivekapūrvikā pratipattiḥ | kṣamā ākṛṣṭasya tāḍitasya vā'vikṛtacittatā | satyaṃ pramāṇenāvagatasyārthasya yathārthatvena bhāṣaṇam | damo bāhyendriyaniyamaḥ | śamo manonigrahaḥ | sukhamāhlādaḥ | duḥkhaṃ tāpaḥ | bhava utpattiḥ | bhāvaḥ sattā abhāvastadviparyayaḥ | bhayaṃ trāsaḥ | abhayameva ca tadviparītam ||

6.34.5

ahiṃsā prāṇināmapīḍā | samatā mitrāmitrādau samacittatā | tuṣṭiḥ santoṣo labdhe paryāptabuddhiḥ | tapa indriyasaṃyamapūrvakaṃ śarīrapīḍanam | dānaṃ yathāśakti saṃvibhāgaḥ | yaśo dharmanimittā kīrtiḥ | ayaśo'dharmanimittā akīrtiḥ | ete buddhyādayo viṃśatirbhāvā matta eva prāṇināṃ bhavanti | pṛthagvidhāḥ pratyekaṃ nānāprakārāḥ | tata uttamaguṇalābhāyāhameva tvayā śaraṇīkaraṇīya iti bhāvaḥ ||

6.34.6

etadeva śiṣṭācārapradarśanena draḍhayati -- maharṣaya iti | sapta bhṛgvādyāścatvāraḥ sanakādayaśca pūrve prasiddhā maharṣaya iti sambandhaḥ | tathā manavaścatudarśa prasiddhāḥ | te sarve mānasā hiraṇyagarbharūpasya mama manasa evodbhūtā ayonijā jātā utpannāḥ | imāḥ prajāścaturvidhā ayaṃ lokaśca tadādhārabhūtaḥ tadubhayaṃ yeṣāṃ yatsambandhi santatiryeṣāṃ santatirityarthaḥ | yadvā yeṣāmiti ṣaṣṭhī pañcamyarthe | yebhya imāḥ prajā ayaṃ lokaśca jātā ityarthaḥ | te'pi madbhāvā mayyeva bhāvo mano yeṣāṃ te | prasiddhamahimāno'pyete yato māmevopāsate'tastvamapi māmupāsveti bhāvaḥ ||

6.34.7

upāstāvadhikāriṇamāha -- etāmiti | etāṃ vakṣyamāṇāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca viśvatomukhe bhagavati manaḥsamādhānaṃ yastattvato vetti samyaganuṣṭhātuṃ jñātuṃ ca samartho bhavati so'vikampenācalena nirvikalpakena ṣaṣṭhādhyāyoktena yogena madviṣayeṇa samādhinā yujyate, tataśca kṛtakṛtyo bhavati | nātra saṃśaya iti pravṛttyatiśayārthamucyate | bhagavadvacasi saṃśayāsambhavāt ||

6.34.8

upāsanāsvarūpamāha dvābhyām -- ahamiti | budhā māṃ pratyagātmānamiti matvā bhajante | iti katham | ahameva sarvasya jagataḥ prabhava utpattiḥ | matto madanugrahaṃ prāpyaiva sarvaṃ buddhyādikaṃ svasvakāryāya pravartate | ahameva,jagataḥ kartāntaryāmī cetyahaṅgraheṇātmānamupāsīteti bhāvaḥ | bhāvasamanvitāḥ bhāvanāyuktāḥ etaccottarārtham ||

6.34.9

evaṃ dhyāne bhāvanāprakāramuktvā vyutthāne tamāha -- maccittā iti | ahameva citte yeṣāṃ te maccittāḥ | tathāhameva gato vidyamāno yeṣu te madgatāstathāvidhāḥ prāṇā indriyāṇi yeṣāṃ te madgataprāṇāḥ | cittenendriyairvā yadgṛhyate tatsarvaṃ pratyagātmā vāsudeva iti bhāvayanta ityarthaḥ | imamevārthaṃ parasparaṃ bodhayantaḥ śrutiyuktipradarśanena samānānāṃ samudāyaṃ jñāpayantaḥ | kathayantaśca śiṣyānprati | tuṣyanti tenaiva jñānena na tu miṣṭānnādinā | ramanti ca tatraiva natu stryādāvityarthaḥ ||

6.34.10

upāsanāyāḥ phalamāha -- teṣāmiti | satatayuktānāṃ nityotsāhavatām | prītiḥ premā tatpūrvakaṃ bhajatāṃ sevamānānāṃ tebhyo dadāmi taṃ buddhiyogaṃ jñānarūpaṃ yogaṃ samādhim | jñānaniṣṭhāmityarthaḥ | tāṃ dadāmi yena yayā niṣṭhayā te māmupayānti samudramiva nadyo'bhedena praviśanti ||

6.34.11

kiṃ ca teṣāṃ bhaktānāmuparyanukampārthaṃ na svaprayojanasiddhyarthaṃ rājavat | buddhiyogapradānenājñānajamavivekādutthitaṃ mithyāpratyayalakṣaṇaṃ mohāndhakāraṃ tamonāmakaṃ sarvānarthanidānamūlājñānanāśena nāśayāmi | ātmabhāvastha ātmano bhāvo'ntaḥkaraṇagṛhaṃ tatsthaḥ | jñānarūpeṇa dīpena | bhāsvatā prabalena | ayaṃ bhāvaḥ -- tattvamasīti vākyajā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttiḥ svotpattaye śravaṇamananadhyānāni śamādīni karmāṇi cāpekṣate | yathā dīpaḥ svotpattaye tailavartyagnyādīn | utpannā tu tamonāśena svaviṣayaprakāśanārthaṃ pratyayāvṛttilakṣaṇaṃ prasaṅkhyānaṃ ca karmabhirupakāraṃ vā nāpekṣate | nahi jñāte ghaṭe tadākārapratyayāvṛttirvā karmāpekṣā vā tajjñānadārḍhyāyāpekṣate | pramāṇavyāptimātrasāpekṣatvāt jñānasya | tasmādye utpannajñānānāmapi prasaṅkhyānāpekṣāṃ karmabhirupakārāpekṣāṃ ca vadanti te balādeva mokṣasya kṛtakatāmanityatāṃ ca prārthayanta iti dik ||

6.34.13

evam etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ cetyādinā vibhūtijñānasya phalodarkaṃ śrutvā tatprāptyutsukaḥ prathamaṃ stutyā bhagavantamāvarjayannarjuna uvāca -- paramiti | paraṃ brahma natvaparamupāsyam | “tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate” iti śruteḥ | paraṃ dhāma jyotiḥ natvaparaṃ vṛttirūpaṃ jñānam | etasya “hrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva” iti śrutervṛttirūpatvāt | paramaṃ pavitraṃ na tu tīrthādivadaparamaṃ bhavān | tatra mānamāha -- puruṣamiti sārdhena | puruṣaṃ dehāntarastham | śāśvataṃ nityam | divyaṃ divi hārdākāśe āvirbhūtam | ādidevaṃ sūtrātmano'pyādyam | ataeva ajaṃ vibhuṃ vyāpakam | tvām ṛṣaya āhuriti sambandhaḥ ||10.12 -- 10.13 ||

6.34.14

vyaktiṃ prabhavam ||

6.34.15

he bhūtabhāvana bhūtānāṃ bhāvaka ||

6.34.16

evaṃ stutvātmano bubhutsitamāha -- vaktumiti ||

6.34.17

yoga aiśvaryaṃ tadvan ! he yogin ! tvāṃ kathaṃ carmacakṣuṣā vidyāṃ, na kathamapīti viśvarūpadarśanasya daurlabhyaṃ manvānaḥ katipayeṣveva sthāneṣu bhagavantaṃ cintayiṣyāmi viśvarūpadarśane'dhikārasiddhyarthamityāśayenāha -- keṣviti ||

6.34.18

yogaṃ vaiśvarūpyam | vibhūtiṃ dhyānālambanam | amṛtam amṛtasya mokṣasya sādhanam ||

6.34.19

atrottaraṃ śrībhagavānuvāca -- hanteti | hanta idānīm | hantetyanumatau vā | divyāḥ purāṇāntareṣvapi śreṣṭhatvena prasiddhāḥ yā ātmavibhūtayastāḥ kathayāmīti yojanā | prādhānyata iti | yogopakāritvena vibhūtaya iha prādhānyena | yogastu saṅkṣepeṇaivocyate | tasyāgre vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ | anyathā yogaṃ vibhūtiṃ ca kathayeti pṛṣṭe vibhūtimātrakathanenānavahitacittatvaṃ bhagavataḥ syāt | nāstyanto vistarasya me vibhūtināmiti vipariṇāmenānuṣañjanīyam ||

6.34.20

saṅkṣepeṇa yogamāha -- ahamiti | he guḍākeśa ! he jitanidra ! ghanakeśeti vā | ahaṃ vāsudeva ātmā atatītyātmā vyāpakaḥ | ataeva sarveṣāṃ bhūtānāmāśayaḥ ekībhāvasthānaṃ jalānāmiva kāsāro jalāśayastadvadahaṃ sarvabhūtāśayaḥ | sthitaḥ acalaḥ | “kharpare śari vā visargalopo vaktavyaḥ” iti vārtikena pakṣe visargalopaḥ | bhāṣye tu - sarveṣāṃ bhūtānāmāśaye'ntarhṛdi sthita iti vyākhyātam | sarvabhūtāśayatvādevāham ādirjanmakāraṇam | madhyaṃ sthitikāraṇam | bhūtānāmantaḥ layasthānam | sarvamidaṃ brahmāṇḍaṃ mayyevāstīti bhāvaḥ ||

6.34.21

yogamuktvā vibhūtīrāha -- ādityānāmityādinā yāvadadhyāyasamāpti | ādityānāṃ dvādaśānāṃ madhye viṣṇunāmādityo'ham , vāmanāvatāro vā | jyotiṣāmagnyādīnāṃ madhye raviḥ aṃśumān atyantaṃ pratapanaśīlo nidāghamadhyāhne tīvrātapavānravirahamevetyarthaḥ | marutāṃ saptasaptakānāṃ madhye marīciraham | nakṣatrāṇāṃ tārāṇām | atra prāyeṇa nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | bhūtānāmasmi cetanetyādau sambandhe'pi | śaśī candramāḥ ||

6.34.22

sāmavedo gānena ramaṇīyatvāt | vāsavo devarājatvāt | mana indriyāntarapravartakatvāt | cetanā dhīvṛttiḥ, cidabhivyaktihetutvāt | ete vedādīnāṃ madhye śreṣṭhāḥ ||

6.34.23

rudrāṇāmekādaśānām, vasūnāmaṣṭānām , śikharāṇi ratnaviśeṣāstadvatāṃ madhye meruraham ||

6.34.24

purodhasāṃ purohitānāṃ bṛhaspatiṃ devarājapurohitatvāt | senānīnāṃ senāpatīnāṃ skandaḥ kārtikeyaḥ | sarasāṃ jalāśayānām ||

6.34.26

ekamakṣaramoṅkārākhyam | japayajño hiṃsāśūnyatvāt | sthāvarāṇāṃ sthitimatām ||10.25 -- 10.26 ||

6.34.27

amṛtodbhavamamṛtamathanāvasare udbhavo yasya tam ||

6.34.28

prajano'patyajanayitā kandarpaḥ kāmo na tu vṛthāmaithunarūpaḥ ||

6.34.29

nāgānāṃ sarpāvāntarabhedānām | yādasāṃ jalacarāṇām | saṃyamatāṃ niyamanakartṝṇām ||

6.34.30

kalayatāṃ gaṇanaṃ kurvatām ||

6.34.31

pavatāṃ pāvayitṝṇāṃ vegavatāṃ vā | rāmo dāśarathiḥ | rāmādīnāṃ parameśvarāṇāmapi vibhūtimadhye gaṇanaṃ dhyānārtham | jhaṣāṇāṃ matsyādīnāṃ makaro jātibhedaḥ | srotasāṃ nadīnām ||

6.34.32

sargāṇāṃ bhautikānāṃ bhūtānāmādiranta iti prāgevoktatvāt | vidyānāṃ caturdaśasaṅkhyānāṃ madhye adhyātmavidyā bandhacchedahetutvāt | pravadatāṃ pravaktṛdvāreṇa vadanabhedā eva vādajalpavitaṇḍā iha gṛhyante | teṣāṃ madhye vādastattvanirṇayārthatvādaham ||

6.34.33

akṣarāṇāṃ madhye akāraḥ | “akāro vai sarvā vāk” iti śruteḥ | sāmāsikasya samāsasamudāyasya madhye'haṃ dvandvo'smi | ubhayapadārthapradhānatvāditi prāñcaḥ | samamekatrāsanaṃ samāso viduṣāṃ vā guruśiṣyāṇāṃ vā mantrārthakathanārthaṃ vā ekatrāvasthānaṃ tatra viditamarthajātaṃ sāmāsikam | cāturarthikaṣṭhak “ṭhasyekaḥ” itīkādeśaḥ | “yasyeti ca” ityalopaḥ | tasya madhye dvandvo rahasyo'rtho'ham | “dvandvaṃ rahasya -” iti sūtre dvandvaśabdasya rahasyavācitvaṃ śābdikaprasiddham | akṣayaḥ kṣayahīnaḥ kālaḥ kṣaṇādiḥ paro vā īśvaraḥ kālasyāpi kālo'smi | dhātā karmaphalapradaḥ | viśvatomukhaḥ | sarvaprāṇitṛptyā tṛpyāmītyarthaḥ ||

6.34.34

sarvaharaḥ pralayakāliko mṛtyurasmi | bhaviṣyatāṃ bhāvikalyāṇānāmudbhava aiśvaryotkarṣo'ham | kīrtyādisaptakamapyahaṃ yāsāṃ saṃśrayamātreṇa manuṣyeṣu kṛtārthatābuddhirbhavati ||

6.34.35

bṛhatsāma “tvāmiddhi havāmahe” ityasyāmṛci gīyamānaṃ sāma pṛṣṭhyastotre viniyuktamindradevatyaṃ tat sāmnāṃ madhye'hamasmi | chandasāṃ madhye gāyatrī, dvijatvasampādanātsomāharaṇācca śreṣṭhāhamasmi | kusumākaro vasantaḥ ||

6.34.36

vyavasāyo niścaya udyamo vā ||

6.34.37

vṛṣṇīnāṃ yādavānām | uśanā śukraḥ ||

6.34.38

damayatāṃ rājādīnāṃ damanasādhanaṃ daṇḍo'hamasmi | jigīṣatāṃ jetumicchatāṃ jayasādhanaṃ nītirasmi | maunaṃ vāco nigrahaḥ ||

6.34.39

sarvabhūtānāṃ bījamityanena sarvabhūtāni madvibhūtiriti darśitam | tadevopapādayati -- na tadastīti | mayā vinā bhūtaṃ kimapi nāsti, upādeyasyopādānamantareṇa sthityasambhavāt ||

6.34.40

nānto'stīti | uddeśata ekadeśena vibhūtervistaro vistāro mayā proktaḥ ||

6.34.41

sarvabhūtānāṃ bījamahamityuktyā svasya sārvātmyokteḥ sarvaṃ svavibhūtirityuktameva tathāpi tadgrahaṇāśaktaṃ prati prāha -- yadyaditi | yadyatsattvaṃ prāṇi vibhūtimadaiśvaryayuktam | śrīrlakṣmīḥ śobhā vā tadyuktam | ūrjitaṃ balādyatiśayayuktam | tattatsarvaṃ mama tejasaścicchakteraṃśasambhavamaṃśātsambhūtaṃ tvamavagaccha jānīhi | loke yadatiramaṇīyaṃ tadbhagavato rūpamiti dhyāyedityarthaḥ ||

6.34.42

uttamādhikāriṇamuddiśyāha -- athaveti | mūḍhānpratyetaduktam | tvaṃ tu etāvadeva viddhi | ekāṃśena ekadeśenāhamidaṃ viṣṭabhya vyāpya sthito'smi | “pādo'sya viśvā bhūtāni” iti śruteḥ | tasmātparicchinnaṃ darśanaṃ tyaktvā sarvatra brahmabuddhimeva kurvityāśayaḥ ||

Linked texts (1)