Prasannaraghava 1
Prasannarāghava 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.3 — 1 part
- 1.4 — 2 parts
- 1.23 — 5 parts
- 1.26 — 5 parts
- 1.32 — 3 parts
- 1.36 — 1 part
- 1.37 — 2 parts
- 1.42 — 3 parts
- 1.43 — 1 part
- 1.46 — 2 parts
- 1.52 — 1 part
- 1.58 — 4 parts
1.1
śrīḥ
prasannarāghavam
prathamo'ṅkaḥ
catvāraḥ prathayantu vidrumalatā raktāṅguliśreṇayaḥ
śreyaḥ śoṇasarojakorakarucaste śārṅgiṇaḥ pāṇayaḥ
bhāleṣvabjabhuvo likhanti yugapadye puṇyavarṇāvalīḥ
kastūrīmakarīḥ payodharayuge gaṇḍadvaye ca śriyaḥ
1.2
api ca
ākalpaṃ murajinmukhendumadhuronmīlanmarunmādhurīdhīrodāttamanoharaḥ sukhayatu tvāṃ pāñcajanyadhvaniḥ
līlālaṅghitameghanādavibhavo yaḥ kumbhakarṇavyathādāyī dānavadantināṃ daśamukhaṃ dikcakramākrāmati
1.3
anyacca
nābhīpadmavasaccaturmukhamukhodgītastavākarṇanapronmīlatkamanīyalocanakalākhelanmukhendudyutiḥ
sakrodhaṃ madhukaiṭabhau sakaruṇasnehaṃ sutāmambudheḥ
sotrāsapraṇayaṃ sarojavasatiṃ paśyanhariḥ pātu vaḥ
1.3.p1
nāndyante
1.4
sūtradhāraḥ—(parito vilokya| saharṣam|) ayai, kathamamī nijavadanaśāradāravindanartitagirinandinīnayanakhañjanasya nikhilamunijanahṛdayaraṅganasya vikaṭajaṭāpaṭalotsaṅgottāṇḍavitagaṅgātaraṅganikarasya mandākinīcandanalalāṭikāyamānamukuṭopanītanūtanasudhākarasya tribhuvananalinanirmāṇanirmalabisāṅkurasya bhagavataḥ śaṃkarasya yātrāyāṃ parimīlitā eva pārṣadāḥ
tadetānupagamya nijakalāvilokanaprasādāya tāvadabhyarthayāmi | (vimṛśya |)
athavā kimabhyarthanayā | yataḥ
ākāreṇaiva caturāstarkayanti pareṅgitam
garbhasthaṃ ketakīpuṣpamāmodeneva ṣaṭpadāḥ
1.4.p1
(vilokya | saharṣam |) nūnametadabhisaṃdhānādeva sāmājikasamājādito'bhivartate sakhā me raṅgataraṅgaḥ
1.4.p2
praviśya
1.5
naṭaḥ—bhāva, idaṃ manmukhenaiva bhavantamudīrayanti sāmājikāḥ
yatkila ‘aye bharatādhirāja-’ (ityardhokte |)
sūtradhāraḥ—(karṇau pidhāya |) ahaha | asamañjasamasamañjasam | bhavatu | kāryaṃ tāvadākarṇayāmi
naṭaḥ—bhāva, adhunā mayaiva bhavatsakāśādākarṇanīyaṃ kimidamasamañjasamiti
sūtradhāraḥ—nanvidameva | yatkila nandati jyāyasi kanīyasi
rājapadamupanyasyate | ahaṃ hi bharatamātraka eva | mama punaragrajanmā
guṇārāmanāmā rājapadabhājanam
naṭaḥ—kīdṛgguṇaste guṇārāmaḥ
sūtradhāraḥ—nanu nāmnaiva dattottaram
naṭaḥ—(vihasya |) kathaṃ nāmnaiva guṇāvagamaḥ
sūtradhāraḥ—atha kim
guṇagrāmābhisaṃvādi nāmāpi hi mahātmanām
yathā suvarṇaśrīkhaṇḍaratnākarasudhākarāḥ
1.6
api ca | kimidaṃ guṇārāme kathaṃ nāmnaiva guṇāvagama ityucyate | yaḥ
khalu ratijanakasya rājñaḥ sadasi haracāpāropaṇaṃ nāma rūpakamabhinaya parituṣṭena rājñā samarpitāṃ raṅgavidyādharākhyātiṃ priyāmiva samāsāditavān
naṭaḥ—sa punaḥ saṃprati kaṃ deśamabhinandayati
sūtradhāraḥ—kenāpi dākṣiṇātyena naṭāpasadena mamaivedaṃ guṇārāmeti
nāmeti vadatā raṅgavidyādharākhyātirapahṛtā | tadākarṇya guṇārāmastāmeva
diśaṃ pracalitaḥ | adhunā ca śrutamasmābhiḥ yatkila sukaṇṭhanāmnā gāyakena saha maitrīṃ vidhāya dākṣiṇātyānāṃ bhūbhujāṃ sadasi tena saha raṅgasaṃgaramupakrāntavāniti
naṭaḥ—aho | mahānupakramaḥ
sūtradhāraḥ—ucitamidam | yataḥ
kīrtiṃ mṛṇālakamanīyabhujāmanidracandrānanāṃ smitasaroruhacārunetrām
jyotsnāsitāmapahṛtāṃ dayitāmiva svāṃ
labdhuṃ na kaḥ paramupakramamātanoti
1.7
tatkathaya kāryam
naṭaḥ—idameva | yatkila tvayābhinīyamānamavalokayāma iti
pratyaṅgamaṅkuritasarvrarasāvatāraṃ
navyollasatkusumarājivirājibandhanam
dharmetarāṃśukhi vakratayātiramyaṃ
nāṭyaprabandhamatimañjulasaṃvidhānam
1.8
sūtradhāraḥ—tatkathaṃ punaravadhāraṇīyaṃ kiṃnāmadheyaṃ nāṭakamiti
(vimṛśya | saharṣam |) aye, kathamahaṃ nijaśiraḥśekharaśyākhvapi nīlotpalaṃ
ratnākaracapalavīcimālāparisare vicārayāmi | nanvihaiva śloke'ṣṭapaṅkikramāllikhite sphuṭamasti 'prasannarāghavaṃ nāma' iti
naṭaḥ—(tameva ślokaṃ paṭhitvā | saharṣam |) aho, devyāḥ kavikulakumudvikāsacandrikāyāḥ prasādamahimā sarasvatyāḥ, yatprasādādevaṃvidhāḥ kavīnāṃ vicitramadhurāḥ sūktayaḥ samullasanti
sūtradhāraḥ—evametat | nanvanenaiva kavineoktam—
vāṇi tvatpadapadmareṇukaṇikā yā svāntabhūmiṃ satāṃ
saṃprāptā kavitālatā pariṇatā saiveyamujjṛmbhate
tvatkarṇe'pi cirāya yatkisalayaṃ sūktāpadeśaṃ śiraḥkampabhraṃśitapārijātakalikāmucche vidhatte padam
1.9
(punarvibhāvya |) mama punaḥ kavikamalasadmani munau valmīkajanmani manaḥ
kautukitaṃ yasaikamapi vadanāravindamāsādya caturmukhakamalavanavihāravinodamanubhavati bhāratī nāma rājahaṃsī
naṭaḥ—evametat | tribhuvanābhoge'pi hi
bhāsvadvaṃśavataṃsakīrtiramaṇīraṅgaprasaṅgasvanadvāditraprathamadhvanirvijayate valmīkajanmā muniḥ
pītvā yadvadanendumaṇḍalagalatkāvyāmṛtābdheḥ kimapyākalpaṃ kavinūtanāmbudamayī kādambinī varṣati
1.10
(vimṛśya |) mama tu rāmacandra eva nirbharamānandito'yaṃ cittacakoraḥ
kīrtticandrikācumbito'yaṃ vālmīkerapi sārasvatasāgaraḥ samullalāsa
sūtradhāraḥ—itthamidam
candre ca rāmacandre ca nārīṇāṃ ca dṛgañcale
nīlotpalasuhṛtkāntau kasya nāmodate manaḥ
1.11
api ca
jhagiti jagatīmāgacchantyāḥ pitāmahaviṣṭapānmahati pathi yo devyā vācaḥ śramaḥ samajāyata
api kathamasau muñcedenaṃ na cedavagāhate
raghupatiguṇagrāmaślāghāsudhāmayadīrghikām
1.12
naṭaḥ—kathaṃ punaramī kavayaḥ sarve rāmacandrameva varṇayanti
sūtradhāraḥ—nāyaṃ kavīnāṃ doṣaḥ | yataḥ
svasūktīnāṃ pātraṃ raghautilkamekaṃ kalayatāṃ
kavīnāṃ ko doṣaḥ sa tu guṇagaṇānāmavaguṇaḥ
yadetairniḥśeṣairaparaguṇalubdhairiva jagatyasāvekaścakre satatasukhasaṃvāsavasatiḥ
1.13
api ca | bhoḥ,
bījaṃ yasya cirārjitaṃ sucaritaṃ prajñā navīno'ṅkuraḥ
kāṇḍaḥ paṇḍitamaṇḍalīparicayaḥ kāvyaṃ navaḥ pallavaḥ
kīrtiḥ puṣpaparamparā pariṇataḥ so'yaṃ kavitvadrumaḥ
kiṃ vandhyaḥ kriyate vinā raghukulottaṃsapraśaṃsāphalam
1.14
naṭaḥ—kaḥ punarasya kaviḥ
sūtradhāraḥ—(sapraṇayakopam |)
vilāso yadvācāmasamarasaniṣyandamadhuraḥ
kuraṅgākṣībimbādharamadhurabhāvaṃ gamayati
kavīndraḥ kauṇḍinyaḥ sa tava jayadevaḥ śravaṇayorayāsīdātithyaṃ na kimiha mahādevatanayaḥ
1.15
api ca
lakṣmaṇasyeva yasyāsya sumitrākukṣijanmanaḥ
rāmacandrapadāmbhoje bhramadbhṛṅgāyate manaḥ
1.16
naṭaḥ-kathamaviditacandramasaścakorakiśorakasya caritamanusṛto'smi
tena hi mama haste nijanāṭakamarpayitvevamukto'smi- 'rakṣaṇīyamidaṃ
sūktiratnaṃ corebhyaḥ' iti | sa ca mayā savinayamidamuktaḥkarṇe nidhāya ca vidhāya ca kaṇṭhapīṭhe
dhṛtvā ca mūrdhani nate hṛdaye ca kṛtvā
corāpahāracakitena ciraṃ mayaiṣa
tvatsūktimauktikagaṇaḥ parirakṣaṇīyaḥ
1.17
sūtradhāraḥ-keyamalīkaśaṅkā tasya kaveḥ
sulalitavadanāmudāravṛttāṃ kṛtimathavā yuvatiṃ parasya hṛtvā
taṭamapi paramarṇavasya gatvā vada kataraḥ sukhabhājanaṃ janaḥ syāt
1.18
naṭaḥ-evametat | nanvayaṃ pramāṇapravīṇo'pi śrūyate | tadiha candrikācaṇḍātapayoriva kavitātārrkikatvayorekādhikaraṇatāmālokya vismito'smi
sūtradhāraḥ-ka iha vismayaḥ
yeṣāṃ komalakāvyakauśalakalālīlāvatī bhāratī
teṣāṃ karkaśatarkavakravacanodgāre'pi kiṃ hīyate
yaiḥ kāntākucamaṇḍale kararuhāḥ sānandamāropitāstaiḥ kiṃ mattakarīndrakumbhaśikhare nāropaṇīyāḥ śarāḥ
1.19
naṭaḥ-api nāma svayameva kavitākovidāḥ pāriṣadā asya sūktibhirvinodiṣyante
sūtradhāraḥ-nanvanenaivoktamapi mudamupayānto vāgvilāsaiḥ svakīyaiḥ
parabhaṇitiṣu toṣaṃ yānti santaḥ kiyantaḥ
nijaghanamakarandasyandapūrṇālavālaḥ
kalaśasalilasekaṃ nehate kiṃ rasālaḥ
1.20
naṭaḥ—aho asya kaveḥ sūktīnāṃ saralatā komalatā ca
sūtradhāraḥ—kvacidvakratā kaṭhinatā ca
naṭaḥ—kathamete api ramaṇīye
sūtradhāraḥ—kathaṃ kim
nindyante yadi nāma mandamatibhirvakrāḥ kavīnāṃ giraḥ
stūyante na ca nīrasairmṛgadṛśāṃ vakrāḥ kaṭākṣacchaṭāḥ
tadvaidagdhyavatāṃ satāmapi manaḥ kiṃ nehate vakratāṃ
dhatte kiṃ na haraḥ kirīṭaśikhare vakrāṃ kalāmaindavīm
1.21
api ca
amṛtajaladheḥ pāyaṃpāyaṃ payāṃsi payodharaḥ
kirati karakāṃstārākārā yadi sphaṭikāvanau
tadiha tulanāmānīyante kṣaṇaṃ kaṭhināḥ punaḥ
satatamamṛtasyandodgārā giraḥ pratibhāvatām
1.22
naṭaḥ—nūnamasya kaveḥ kimapi kautukapramodameduramantaḥkaraṇaṃ yadevaṃvidhāḥ sarasaśītalāḥ sūktayaḥ samullasanti
sūtradhāraḥ—ucitamidam
yasyāścoraścikuranikaraḥ karṇapūro mayūro
bhāso hāsaḥ kavikulaguruḥ kālidāso vilāsaḥ
harṣo harṣo hṛdayavasatiḥ pañcabāṇastu bāṇaḥ
keṣāṃ naiṣā kathaya kavitākāminī kautukāya
1.23
api ca
na brahmavidyā na ca rājalakṣmīstathā yatheyaṃ kavitā kavīnām
lokottare puṃsi niveśyamānā putrīva harṣaṃ hṛdaye karoti
1.23.p1
nepathye
1.23.p2
sādhu bhoḥ, kuśīlavakulottaṃsa sādhu
sūtradhāraḥ—kathamayaṃ bhagavato yājñavalkyasya priyo'ntevāsī dālbhyāyana ita evābhivartate | tadasyānavalokanīyacaturthavarṇasya purataḥ
sthātumanucitamasmākam | tadehi | parato gacchāvaḥ
1.23.p3
iti niṣkrāntau
1.23.p4
iti prastāvanā
1.23.p5
praviśya
1.24
dālbhyāyanaḥ — (tameva ślokaṃ paṭhitvā | sākūtam |) sādhūktamanena | tathāhi | bhūpatirayaṃ janako'pi sakalalokalocanāravindamārtaṇḍe kvacidapi
puruṣaprakāṇḍe nijāṃ kanyāṃ samarpayitukāmo'pyaṅgurūpadiṣṭāyāṃ brahmavidyāyāṃ
kulakramāgatāyāṃ rājyalakṣmyāṃ ca śithilādaraḥ saṃvṛttaḥ | (punaḥ karṇaṃ dattvā |)
kathamayamākāśe vīṇādhvaniḥ śrūyate | tannūnamabhraṅkaṣamabhyāgacchatā samīrasaṃghaṭṭanakalakaṇṭhahallakīguṇena devarṣiṇā nāradena bhavitavyam| (vilokya |)
kathaṃ dhvanisādṛśyena pratārito'smi | nanvayaṃ gaganatalāvalambinormadhukarayoreva dhvanirākarṇyate (punaḥ karṇaṃ dattvā | saharṣavismayam |) aho, bhagavato yogīśvarasya prasādamahimā yenāhamevaṃvidhānāmapi vacanāvabodhamadhurāṃ
siddhimāsāditavānasmi | tadākarṇyāmi kimetāvālapataḥ | (karṇaṃ dattvā |)
ekaḥ kimāha — ‘sakhe kalālāpa, kuta āgato'si’ | aparaḥ kimāha—
‘vayasya madhurapriya, saṃtatavikasvarācandramalimandākinīkumudakāntāt’
aho anayoścaturālāpapaśelatā ruciranāmadheyatā ca | (punaḥ karṇaṃ dattvā |)
kimāha madhurapriyaḥ — ‘asti navīnaḥ ko'pi vṛttāntaḥ’ | kimāha kalālāpaḥ — ‘asti | acirameva kadāpi khalu bālanandano bāṇāsuraḥ kamalamālayā bhagavantamindumaulimabhyarcya savinayamidamūcivān | yatkila bhagavan,
kailāsādhikasāraṃ kimasti vastu mahītale
yasminsaphalatāmeti mama dordaṇḍamaṇḍalam’
1.25
tataśca vihasyedamāha ca bhagavānindumauliḥ—
‘asti me kārmukaṃ divyaṃ nyastaṃ janakabhūbhuji
yasya bāṇānale tisraḥ puraḥ prāptāḥ pataṅgatām’
1.26
tadākarṇya ca tatkārmukaṃ vilokayituṃ sa tatra gataḥ | ahamihāgataḥ
kutaḥ punastvamiha | kathaya kīdṛśo vā tatra navīno vṛttānta iti |’
kimāha madhurapriyaḥ — ‘ahamāgato'smi nandanavanāt | atha ca tatra mayā
laṅkeśvarānucarasya garjitamākarṇitam — āḥ kathaṃ re, nandanavanasya rakṣiṇo'narcitacandracūḍa eva niśācaracakravartini lūnasakalaprasūnaṃ nandanavanamiti | tatastairidamukto niśācaraḥ — kṣantavyametat | adya hi janakarājakanyakāvīrasvayaṃvaravilokanakutukitasakalasuralokavimānamaṇḍanāya mahrānkusumopayogaḥ | tadākarṇya cemameva vṛttāntamupāyanīkaromi laṅkeśvarasyeti pracalito niśācaraḥ | ahamapi kautukādihāgato'smi |' (saviṣādam |) aho mahānanarthāṅkurodbhedo yadayaṃ bāṇarāvaṇayoḥ karṇāntikamapi
viśrāntaḥ sītāsvayaṃvaravṛttāntaḥ | athavā | alamatikātaratayā | amaropitā api amaroktayaḥ saṃbhavanti | (vimṛśya |) kuto vā bhramarasaṃbhāvanā
makarandarasasyandasundarodgāradhāriṇau
śravaṇānandināvetau bandināviva rājataḥ
1.26.p1
nepathya
1.26.p2
sādhu bhagavan, vijñātaṃ bandināveva khalvāvāṃ nānādigantasamāgatanṛ-,
paticakravarṇanāya janakena samādiṣṭau
dālbhyāyanaḥ-aho ghuṇākṣaranyāyo yadidaṃ bhramaradvayaṃ prati mayoktaṃ bandidvayaṃ prati phalitaṃ vacaḥ | bhavatu | tadimaṃ bhramaravṛttāntamasaṅgurave nivedayāmi
1.26.p3
iti niṣkrāntāḥ
1.26.p4
iti viṣkambhakaḥ
1.26.p5
tataḥ praviśati bandidvayam
1.27
ekaḥ-vaiassa mañjīraa, pekkha pekkha | gaindadasaṇasiṇiddhasalāāsahassaṇimmidesu mañcaesu āsīṇā ime kuṅkumaaṅgarāā rāāṇo
amalaphaḍiapāsāasiharāsaṅgiṇo kaṇaasiṃhā via rehanti | amuddhaduddhasāaralaharisiharāvalambiṇo abhiṇavuggamantaṇisāarabimbapaḍibimbā via sohanti
mañjīrakaḥ-sakhe nūpuraṃka, paśya paśya
khāṃ khāṃ diśaṃ śritavatāṃ nivahena rājñāṃ
mañcāvalīvalayamākalitaṃ vibhāti
sītāsvayaṃvaravilokanakautukena
puñjīkṛtākṛti diśāmiva cakravālam
1.28
api ca
naṭati narakarāgravyagrasūtrāgralagnadvipadaśanaśalākāmañcapāñcālikeyam
tripuramathanacāpāropaṇotkaṇṭhitānāmatirabhasavatīva kṣmābhṛtāṃ cittavṛttiḥ
1.32
nūpurakaḥ—vam̐assa mañjīraa, ko imo sīdākaraggahavāsanāvasantalacchīvilasantapulaamuulajālamaṇḍidaṃ ṇiabhuasahaārasāhijualaṃ pulovanto ciṭṭhadi
mañjīrakaḥ—sa eṣa nijayaśaḥparimalapramoditacāraṇacañcarīkacayakolāhalamukharitadikcakravālakṣmāpālakuntalālaṃkāro mallikāpīḍo nāma
nūpurakaḥ—im̐mo uṇa kadamo jo kila dūrāvasāriakaḍaappaaḍiadhaṇugguṇakiṇakasaṇalehāmaṇḍale bhuadaṇḍe pulovanto ciṭṭhadi
mañjīrakaḥ—so'yaṃ kuberadigaṅganālalāṭataṭavilāsampaṭaḥ kāśmīratilakaḥ
nūpurakaḥ—im̐mo uṇa ko niapaḍāvadiṇaaruggamapuvvagirisiharasahaaraṃ dakkhiṇabhuadaṇḍamunnamia vaṭṭadi
mañjīrakaḥ—sa eṣa nijapratāpaprabhāpaṭalapiñjaritamalayācalanitambataṭaḥ kāñcīmaṇḍano vīramāṇikyanāmā nṛpatiḥ
nūpurakaḥ—kam̐o imo harisullasantapulaavisaṃṭhulakapolatthalacaliakuṇḍalasarisanivesaṇāvadeseṇa paaḍiaharasarāsaṇakaṇṇaūramanoraho rehadi
mañjīrakaḥ—(saviṣādam |)
ādvīpātparato'pyamī nṛpatayaḥ sarve samabhyāgatāḥ
kanyeyaṃ kaladhautakomalaruciḥ kīrtiśca lābhāspadam
nākṛṣṭaṃ na ca tātkṛtaṃ na namitaṃ sthānācca na tyājitaṃ
kenāpīdamaho dhanuḥ kimadhunā nirvīramurvītalam
1.32.p1
nepathye
1.32.p2
āḥ, ko'yamalīkavaitāliko dhanurmātrike'pi namayitavye nirvīramurvītalamupadiśati
nūpurakaḥ—vaiassa, kassa imo mahīalacalantarahurahacakkaravakakkaso
kaṇṭhadhuṇī suṇīadi
mañjīrakaḥ—mayāpyayamaparicitaḥ | tadenaṃ pṛcchāmi tāvat | (parikramya |) aho, kaḥ khalu bhavānyaḥ sakaladeśadarśino mamāpi na vikhyātaḥ
1.32.p3
praviśya
1.33
puruṣaḥ—(sāṭopaṃ parikramya | sakrodham |) āḥ pāpa, vaitālikāpasada,
katipayagrāmaṭikāparyaṭanadurvidagdha, kathaṃ māmapi daśa—(ityardhokte svagatam |)
kathaṃ saṃvaraṇīyaṃ vivaritumupakrānto'smi | bhavatu | idameva tāvannirvāhayāmi | kathaṃ māmapi daśadigvilāsinīkarṇapūrīkṛtakīrtipallavaṃ tribhuvanavīranāmadheyaṃ kūpamaṇḍūka iva sāgaramavikhyātamapadiśasi | tatkathaya kva
tāvatkarṇāntaniśamayaguṇaṃ kanyāratnaṃ kārmukaṃ ca
mañjīrakaḥ—idaṃ tāvatkārmukam | kanyā tu caramaṃ locanapathamavatariṣyati
puruṣaḥ—(sasaṃrambham |) dhiḍ mūrkha | kathaṃ re, rāśinakṣatrapāṭhakānāṃ
goṣṭhīṃ na dṛṣṭavānasi | te'pi kanyāmeva prathamaṃ prakaṭayanti, caramaṃ dhanuḥ
mañjīrakaḥ—(svagatam |) kathamayaṃ vācāṭatāṃ prakaṭayati | bhavatu
anayaiva tāvadenaṃ nivārayāmi | (prakāśam |) aye, etāvani vīramaṇḍale
bhavāneva nakṣatravidyākuśalaḥ
puruṣaḥ—(sakrodham |) āḥ, kathaṃ re, ahameva kṣatravidyāyāmakuśalaḥ
mañjīrakaḥ—tatkathaṃ kārmukamantareṇaiva kanyāvalokanāyotkaṇṭhase
puruṣaḥ—(sāṭopam | parikramya |) kathaṃ mamāpi cāpāropaṇe saṃśayaḥ
mañjīrakaḥ—atha kim
puruṣaḥ—tadeṣa mamābhisaṃbhāvyate | yadi
vinaivāmbhovāhaṃ bahularūciliptāmbaratalāttaḍillekhā hemadyutivitatiramyā vilasati
yadi vā
vinaiva svargaṅgāṃ nabhasi rabhasonmudraśapharīparīvartaiḥ sākaṃ sphurati navanīlotpalavanam
1.34
(vilokya saviṣādam |) kathamasatpratijñābhaṅgāya viparītaṃ sṛṣṭinaipuṇaṃ pratavānvidhiḥ | nanvidaṃ tathaiva paśyāmi | (vimṛśya |) athavā kaḥ
vidhirapi madvirodhāya
mayi kṣīrodanvannibhṛtamurajinnābhinalinīṃ
nijakrīḍāvāpījalakamalinīṃ kartumanasi
padabhraṃśāśaṅkī madhuramadhurālāpacaturaiścaturbhiḥ khairvaktrairanunayaparo'bhūdayamapi
1.35
(punarnipuṇaṃ nirūpya |) aye, sādṛśyena pratārito'smi
taḍillekhā neyaṃ vilasati paraṃ saudhaśikhare
vasantyāḥ kasyāścitkanakarucirā gātralatikā
apadiṃ nonmajjatkuvalayavanaṃ mīnataralaṃ
paraṃ tasyā eva sphurati nayanālokakalitam
1.36
(vibhāvya |) nūnaṃ tadeva sītābhidhānaṃ kanyāratnam | (punaḥ saharṣam |)
rājīva jīvasi mudhā na sudhākara tvamasyāḥ samaḥ padanakhasya kuto mukhasya
agre dṛśormṛgadṛśaḥ katamaḥ kuraṅgastatkhañjana tvamapi kiṃ janarañjanāya
1.36.p1
punaḥ sarabhasam
1.37
kadalī kadalī karabhaḥ karabhaḥ karirājakaraḥ karirājakaraḥ
bhuvanatritaye'pi bibharti tulāmirumūruyugaṃ na camūrudṛśaḥ
1.37.p1
mañjīrakaḥ—sakhe nūpuraka, kimetat | kasyāścidapi hastādādāya
sānandamālokayatyantaḥpuriko janaḥ
nūpurakaḥ—ahaṃ erisaṃ saṃbhāvemi jaṃ kira gurubhavaṇādo āgadāe
candaṇiāe samappidaṃ cittapaḍaṃ pulovedi tti
mañjīrakaḥ—sa tvayā dṛṣṭaścitrapaṭaḥ
nūpurakaḥ—bhaṭṭadāriā dāva aṇacca ko vi ṇīluppaladāmasāmalao
kusumasarasarisarūo kuṇḍalīkidaharacāvo cakkavaṭṭikumāro
mañjīrakaḥ—ahaha, mugdhaḥ khalvabalājanaḥ | yadevamapi kaṭhorapratijñe
rājani kiśoravayasaṃ jāmātaramāśaṃsati | sakhe, jānāsi kena likhitaṃ
citramiti
nūpurakaḥ—jāṇāmi mahesiṇo jaṇakassa duhiāe dhammaāriṇīe
mañjīrakaḥ—( saharṣam | ) idānīmudbhinno mama manorathāṅkuraḥ | devī
hi maitreyī siddhayoginī kālatrayadarśinī sā nālīkamālikhati
nūpurakaḥ—sam̐vvaṃ saṃbhāvīadi jai imo jaraṭhaṅgo ido osaradi
mañjīrakaḥ—āḥ, ko'yaṃ kimidam | enamapasārayāmi | aye,
kimitastato vilokayase | nanvidaṃ śāṃbhavaṃ dhanuḥ | tadihaiva dīyatāṃ dṛṣṭiḥ
puruṣaḥ—āḥ, kimucyate dṛṣṭiriti | nanviyaṃ muṣṭirapi dīyate
1.37.p2
parikramya śekharabhraṃśamabhitīya saviṣādaṃ vilokayati
1.38
mañjīrakaḥ—
aye laṅkeśa visrastaśekharālokanena te
samayo yāti tattūrṇaṃ gṛhāṇa harakārmukam
1.39
puruṣaḥ—(svagatam |) kathamanena vidito'smi | (vimṛśya |) athavā
ghuṇākṣaranyāyagataṃ śabdasādṛśyametat | (prakāśam | sasaṃrambham |)
sāvalepakamanīyamudasya krīḍayaiva vinibadhya ca maurvīm
kṛṣṭameva harakārmukametaddṛśyamatra sudṛśo hṛdayaṃ ca
1.40
(dhanuṣi hastamarpayitvā | svagatam |) kathaṃ na calatyapi | bhavatu | (prakāśam|)
aye, dhanuriti vakraḥ panthāḥ | tatsaralena karavāladhārāpathena sītāmānayāmi
mañjīrakaḥ-kathamatipragalbhase | na vilokayasi
roṣāruṇīkṛtavilocanakāntibhinnabhrūbhaṅgabhīmaghaṭitabhrukuṭīviṭaṅkam
utkhātalolakaravālalatākarāladordaṇḍacaṇḍacaritaṃ naravīracakram
1.41
puruṣaḥ-(kṛpāṇamudyamya | parito vilokya |) paśyata paśyata
nirbhinnavairikarikumbhataṭīvimuktamuktāphalaprakaratārakitāmbaraśrīḥ
yaḥ kālarātririva bhāti raṇe sa eṣa
re re nṛpā mama kṛpākṛpaṇaḥ kṛpāṇaḥ
1.42
(ākāśe karṇaṃ dattvā |) kiṃ brūtha
ekaḥ kathaṃ bahutaraiḥ subhaṭaiḥ karomi
saṃgrāmaḍambaramiti tyaja re viṣādam
yaṃ manyase sulabhamatra sahaiva tena
ceto nidhehi samare samarekhayaiva
1.42.p1
aho dhṛṣṭatā manuṣyakīṭānām | tadetānnijamūrtyaiva tāvadbhīṣayāmi
1.42.p2
sāṭopaṃ niṣkrāntaḥ
1.42.p3
nepathye
1.43
mandākinīkanakapadmabisāṅkurāṇāṃ
kiṃcogradiggajasadaśanāṅkurāṇām
unmūlanairalamanīyata śaiśavaṃ yaiste'mī nijā mama bhujāḥ prakaṭībhavantu
1.43.p1
tataḥ praviśati nijarūpeṇa daśakaṇṭhaḥ
1.44
nūpurakaḥ-vaॅassa, pekkha pekkha kodūhalaṃ jaṃ ekkassa vi māṇusassa
dasa matthaāīṃ
mañjīrakaḥ—naiṣa mānuṣaḥ | rākṣasarājaḥ khalvasau daśakaṇṭhaḥ
nūpurakaḥ—tā parittāadu maṃ vaasso | ṇaṃ rakkhasamatto jevva
saṃmuhapaḍidaṃ māṇusaṃ cavvei kiṃ uṇa rakkhasarāo
mañjīrakaḥ—alaṃ kātaratayā | sakalavīravṛndavandanīyā hi vandijātiḥ | tatkathamasadvidheṣu sakalabhuvanaikavīro viparītaṃ vartiṣyate daśakaṇṭhaḥ
nūpurakaḥ—(saharṣam |) jaidi e̱risaṃ tā ki̍ṃpi imaṃ ṇīsaṅko pucchissam | (upasṛtya |) aye, kiṃti ettiāīṃ matthaāīṃ uvvahīanti kiṃti
vā ekkaṃ rakkhia uṇa avarāīṃ jattakuttavi ṇa ṇikkhippanti
rāvaṇaḥ—āḥ pāpa, kathamasthāne śiraśchedavārtayā'maṅgalamāvedayasi
tadeṣa vaitālika ityupekṣyaḥ
mañjīrakaḥ—(vihasya |) sthāne śiraśchedavārtāpi bhavato maṅgalāya
rāvaṇaḥ—atha kim | nanu re,
vidyādharapraṇayinīkarapallavāgralīlāvimuktakusumaprakarāvakīrṇe
śrīcandracūḍacaraṇe ca raṇe ca kāmaṃ
chinno'pi mastakamaṇo mama maṅgalāya
1.45
nūpurakaḥ—jaidi eriso tumaṃ tā kiṃti ṇiarūaṃ saṃgovia corānva paviṭṭhosi
rāvaṇaḥ—dhiṅ mūrkha | na jānāsi re,
ye candracūḍācalacālanaikacāturyacintāmaṇayo bhujā me
taireva bhūyiṣṭhataraiḥ pravṛttaścāpādhiropāya kathaṃ na lajje
1.46
tatkathaya kutra jānakīti
mañjīrakaḥ—(saviṣādam |)
yasyāḥ svayaṃ kulaguruḥ kila yājñavalkyastātaḥ sa eṣa janako jananī dharitrī
sāpi tvamadya bata durvidhiśaiśavena
vatse niśācarakarāṅkagatā bhavitrī
1.46.p1
nūpurakaḥ—(apavārya |) 1alaṃ tāveṇa | kahaṃ ettiamettammi vīramaṇḍale kovi ṇatthi jo imassa haṭhappauttassa purado hodi
mañjīrakaḥ—kupitasya daśakaṇṭhasya kaḥ saṃmukhe bhavati kṣatriya ṛte
sahasrabāhoḥ kārtavīryāt
nūpurakaḥ—(saharṣam |) 2jīvidaṃ hma | peccha ṇaṃ patto sahassabāhū
kidavīraputto
mañjīrakaḥ—dhiṅ mūrkha | jāmadagnyakuṭhāradhārājalanimagnaḥ ka saṃprati
kārtavīryaḥ | tannūnamayaṃ bāṇāsuro bhaviṣyati | hanta bhoḥ, tadidamanarthāntaram | (vimṛśya |) athavā viṣasya viṣamauṣadhaṃ bhaviṣyati
1.46.p2
tataḥ praviśati bāṇāsuraḥ
1.47
bāṇāsuraḥ—(parikramya | sāṭopam |)
kailāsaśailaśikharādapi bhūrisāraṃ
niḥsīmabhāramadhunā dhanurindumauleḥ
ālambya puṣpasadṛśaṃ karapallavena
sphītaṃ bhujadrumavanaṃ saphalaṃ karomi
1.48
rāvaṇaḥ—(anākarṇitakena |) kathamadyāpi nānīyate jānakī
bāṇaḥ—(vilokya | svagatam |) kathamiha daśakaṇṭho'pi | (prakāśam |)
aho etāvata vīraloke na kenāpi tāvadāropitamaiśvaraṃ dhanuḥ
nūpurakaḥ—nāropaṇīyaṃ ca
rāvaṇaḥ—kathamadyāpi nānīyate sītā | tadayaṃ candrahāsa eva me
balādānayati
bāṇaḥ—(vihasya |) yadīdṛśaṃ vīraḍambaraṃ tatkimāropyaiva harakārmukaṃ
nānīyate sītā
rāvaṇaḥ—āḥ, ko'yamalīkaṇḍitaḥ
uddaṇḍacaṇḍimalasadbhujadaṇḍakhaṇḍahelācalācalaharācalacārukīrteḥ
kīdṛgyaśastulitabālamṛṇālakāṇḍakodaṇḍakarṣaṇakadarthanayānayā me
1.49
bāṇaḥ—so'yamaśaktiprakāraḥ
rāvaṇaḥ—āḥ, kathaṃ daśamukhasyāpyaśaktisaṃbhāvanā
bāṇaḥ—(vihasya |) aye, bahumukhatā nāma bahupralāpitāyāḥ kāraṇam
vikramasya bahubāhutaiva
rāvaṇaḥ—āḥ, kathaṃ re, palālabhāraniḥsāreṇa bhujabhāreṇa vīraṃmanyo'si
bāṇaḥ—(sakrodham |) aye samarakalākuṇṭha daśakaṇṭha, mamāpi bhujabhāraṃ niḥsāraṃ vyapadiśasi | na jānāsi kiṃ | yato'traiva
pituḥ pādāmbhojapraṇatirabhasotsiktahṛdayaḥ
prayātaḥ pātālaṃ na katikativārānakaravam
sahasre bāhūnāṃ kṣitivalayamāsajya sakalaṃ
jagadbhārodvelāṃ phaṇaphalakamālāṃ phaṇipateḥ
1.50
rāvaṇaḥ—are, calitanayavṛttirasi | yadalīkavikramavarṇanayā satyavikramasya me purataḥ svātmānaṃ viḍambayasi
bāṇaḥ—kathaṃ tvameva satyavikramaḥ
rāvaṇaḥ—atha kim
doṣṇāṃ na me viditavānasi vīralakṣmīprāsādavibhramavatīṃ padavīṃ gariṣṭhām
ye candraśekharagirau karapallavāṅkaparyaṅkaśāyini dadhuḥ kalaśapratiṣṭhām
1.51
bāṇaḥ—alamalīkavāgvigraheṇa | tadidaṃ dhanurrāvayorustāratamyaṃ nirūpayiṣyati
mañjīrakaḥ—aye bāṇarāvaṇau, kimidaṃ naravīraikasamarpaṇīyasītāpariṇayamanorathena viphalamāyāsyate cetaḥpadavī
bāṇaḥ—kimetāvatā
tripuramathanacāpāropaṇotkaṇṭhitā dhīrmama na janakaputrīpāṇipadmagrahāya
api tu bahulabāhuvyūhanirvyūhamālāvalaparimalahelātāṇḍavāḍambarāya
1.52
rāvaṇaḥ—
unmīlitena śikhareṇa harācalasya
prāgeva me bhujavanasya kṛtā parīkṣā
eṣā videhatanayākucakumbhakelikautūhalādgiriśakārmukakarmadīkṣā
1.52.p1
nepathye
1.53
asurasuraniśācaroragāṇāmapi narakiṃnarasiddhacāraṇānām
namayati yadi ko'pi cāpametanmama duhituḥ sa karagrahaṃ tanotu
1.54
rāvaṇaḥ—
re re bhujāḥ kuruta candrakalākirīṭakodaṇḍakarṣaṇayaśodhavalāṃ trilokīm
aṅgīkurudhvamacirācca videhaputrīvakṣojacandanarajaḥparidhūsaratvam
1.55
(dhanurālokya | svagatam |) aye, durvigāhamidam | tadalamena | (prakāśam |)
bāṇa, tvameva tāvadagre dhanurāropaya | asmākamapi nūtanāgatatvena mānyo'si
bāṇaḥ—tathāstu | (iti | parikrāmati |)
rāvaṇaḥ—(svagatam |) are hṛdaya, alaṃ kātaratayā | ayaṃ tāvatkataraḥ kuṇṭhīkṛtadaśakaṇṭhe śitikaṇṭhakārmuke
anyo'pi ko'pi yadi cāpamimaṃ vikṛṣya
sītākaragrahavidhiṃ vidadhīta dhīraḥ
laṅkāṃ nayāmi ca girānunayāmi caināṃ
drāgānayāmi ca vaśe janakendraputrīm
1.56
mañjīrakaḥ—sakhe paśya
bāṇasya bāhuśikharaiḥ paripīḍyamānaṃ
nedaṃ dhanuścalati kiṃcidapīndumauleḥ
kāmāturasya vacasāmiva saṃvidhānerabhyarthitaṃ prakṛticāru manaḥ satīnām
1.57
rāvaṇaḥ—(saviṣādamātmagatam |) kathamiyaṃ sītānunayapratyūhapiśuneva
durudaśrutiḥ | (prakāśam |) aye bāṇa, api nāma te palālabhāraniḥsāro
bhujabhāraḥ
bāṇaḥ—kathaṃ bhujamaṇḍalamidamālokayannapi kaṭubhāṣitāṃ na muñcasi
rāvaṇaḥ—tatkimanena kariṣyasi
bāṇaḥ—yatkṛtaṃ haihayarājena
rāvaṇaḥ—idamasau te bhujavanaṃ nijapratāpānale nirdahāmi
bāṇaḥ—idamahaṃ tvatpratāpānalamanekaruciracāpacumbitanijabāhubalāhakanivahanirmuktanārācadhārāsāraiḥ śamayāmi
rāvaṇaḥ—
re bāṇa muñca mayi bāṇaśatāni pañca
nvasti me karatale karavālvallī
re pañcabāṇa vivṛṇu tvamapi svabāṇānvati sā yuvatilokakalāmavallī
1.58
nūpurakaḥ—aye bāṇalāvaṇā, saaṃ jevva appāṇaṃ vaṇṇaantau ṇa
lajjetha
rāvaṇaḥ—dhiṅ mūrkha, kathamātmaikaślāghyo daśakaṇṭhaḥ | nanu re,
mandodarīkuṭilakomalakeśabhāramandāradāmamakarandarasaṃ pibantaḥ
vīṇāninādamadhuradhvanimudgiranto
madvikramaṃ madhukarā api kīrtayanti
1.58.p1
dvitīyo'ṅkaḥ
1.58.p2
tataḥ praviśati tāpasaḥ
1.58.p3
tāpasaḥ—(samantādavalokya |) aho, ayamanekaśukaśaśavakānugamaniśrāntāhariṇatapovanamanobhirāmaramaṇīyasanniveśapradeśaḥ| (nepathyābhimukhamavalokya |) kathamayaṃ bhikṣuḥ| bhikṣo, ita itaḥ
1.58.p4
praviśya
Linked texts (6)
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Hārāvalī — Harinātha, Sanskrit
- Sūktimuktāvalī — Jalhaṇa (Devagiri), Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
Discussed in (2)
- The Sanskrit Drama in its Origin, Development, Theory & Practice — Keith 1924, English
- History of Sanskrit Poetics — Kane 1951, English