Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3.19

Mitabhāṣiṇī 3.19

Language
Sanskrit

3.19.1

tata iti | 'tata prabhṛti' 'taṃ' rājarṣiṃ 'gatena' tadviṣayena 'abhilāṣeṇa' manorathena [ hetau tṛtīyā ] 'eṣā avasthā' yasyā tathāvidhā 'saṅkalpayitrī' jātāsmi bharttā me duṣyantena samāgama prārthayate, teneyamavasthā me | [ rāghavau vidyāsāgarapādāśca "kathayatu kathayatu priyasakhī" iti na paṭhanti ] || śrutamiti | 'śrotavya' śravaṇayogya yat' tat 'śrutam' | smara iti | anvaya --tapātyaye jīvalokasya abhraśyāmo divasa iva me smara eva tāpahetu sa eva nirvāpayitā jātaḥ | vyākhyā-'tapasya' nidāghasya [ "nidāgha uṣṇopagama uṣṇa uṣṇāgamastapa " ityamara ] 'atyaya' avasāna, tasmin 'jīvalokasya' prāṇisamudasya sambandhī 'abhre' meghe 'śyāma' kṛṣṇa 'divasa iva' meghācchanno vāsara iva 'me' mama sambandhī 'smara ' kandarpa 'eva tāpahetu ' divasapakṣe uṣṇatājanaka, smarapakṣe santāpakaśca, 'sa eva' divasa eva smara eva ca, 'nirvāpayitā' vinodahetu [ ubhayatra samānametat ] 'jātaḥ' meghācchanno divasa varṣaṇāt pūrva tāpa karoti paścācca harati | kāmī'pi śakuntalāvacanāt pūrva me tāpaprada āsīta paścāt tāpaharttā jāta iti bhāva [ "abhraśyāma " ( sa-, nyā-, ma- )-abhraṃ śyāma " ( rā-, vi-) ] || wrote meghaśyāma |

3.19.2

maditi | 'tataḥ' tasmāt yadi yuvayoranumataṃ' yadi yuvāṃ yuktaṃ manye the ["matibuddhipūjārthebhyaśca" iti vartamāne kta | "kṛtya ca vartamāne" iti karttari ṣaṣṭhī ] tadā 'tathā' tena prakāreṇa 'vartethāṃ' ācarata 'yathā' yena prakāre ṇa 'tasya rājarṣeranukampanīyā', anugrāhyā 'bhavāmi' | anyathā' anugrāhābhāve 'avaśyaṃ me tilodakaṃ' pre tadaiya tilamiśraṃ jalāñjali 'siñcatam' | niścitaṃ mariṣyāmi yadi sa rājā māṃ nānukampate ityartha | kaṇayeti | 'vacanaṃ' śakuntalokta 'ma śayaṃ' etata kartavyama, etata vā, ityākāra praśna 'dvirnataḥ' | etat śrutvā sakhībhyāṃ kartavyam avadhāritameva syāt | anasūye iti | 'dūra gata ' prāpto 'manmatha ' kāmo yasyā tathāvidhā iya kālaharaṇasya akṣamā ayogyā | jhaṭiti pratividheyam | kiṃ kāmasya ucche do'thapratividhānam ? na ityāha-'eṣā yasmin' jane 'baddhabhāvā' dattacittā 'sa pauravāṇāṃ lalāmabhūta ' bhūṣaṇasvarūpa 'tat' tasmāt 'asyā abhilāṣa abhinanditu pūjayitu 'yuktam' [ sāmānyopakramāt liṅgabhede'pi samānādhikaraṇyam | "śakya evan " iti yathā ] | saṅgatāveṣasyā abhilāṣa stutya na gayyai ityartha | tatheti| 'yathā bhaṇasi' kathayasi 'tathā' | yasyā abhilāṣa abhinandanīya ityatha |

3.19.3

sakhīti | 'diṣṭyā' bhāgyena 'te abhiniveśa ' prathamavyavasāya 'anurūpa ' sarvathā te yogya | saubhāgya nī yat tva prākṛta jane na dattacittā | athavā evameva bhavitavyam | 'sāgara vajayitvā' tyaktvā kutra vā na kutrāpi 'mahānadī avatarati' sāgara eva mahānadyā anurūpam avataraṇasthānam, duṣpanto'pi te yogya vara | 'sahakāra' rasālām 'antareṇa' vinā 'ka idānīṃ pallavavātamatimuktalatāṃ 'sahate' nānya ko'pi | eva duṣyanta vinā nānya ko'pi tvāṃ voḍhuṃ marha | etat śakuntalāṃ prati | [ “anurūpaste” (rā-, vi )—' anurūpo'syā ”(ma- )—“te anurūpe” [ ta, nyā- | || "vajayitvā" [ rā- vi-, ma- ]—“ṭhajjhibhitvā” [ ta, nyā- ] ] || lar of diṣṭi which means bhāgya | hetau tṛtīyā | (b) anurūpa —anugato rupam befitting prāditat— | (c) abhiniveśa —abhi+ ni+viś+ghañ bhāve| āgraha | Or abhiniviśyate etam iti ghañ karmaṇi the object of upa satyamiti | itthambhūta' kṛśa ityatha | anvaya - niśi niśi bhujanyastāpāṃgapravartibhi antastāpādaśiśirairaśrubhi vivarṇamaṇīkṛtaṃ maṇivandhanāt srastaṃ srastam ida kanakavalaya mayā anabhilulitajyāghātāṅka muhu pratisāryyate | vyākhyā-'niśi niśi' rātrau rātrau [ "nitya vīpsayo " iti vīpsārthā dvivaṃcanam ] 'bhuja' haste, vāmahaste iti yāvat [ atra bhujaśabdo bāhuvacano bāhvorekadeśe haste varttate ] 'nyasta vyāpiṃta ya 'apāṃga' vāmanayanakoṇa tasmāt 'pravarttante' yāni tai, 'antastāpāt' manasijakṛtāt manastāpāt [ hetau pañcamī ] aśiśirai ' uṣṇai 'aśrubhi' vivarṇā maṇayo yasmin tat vivarṇamaṇi āviśvaratnam |

3.19.4

atathā tathā sampadyamāna kṛta 'vivarṇamaṇīkṛtam' [ abhūtatadbhāve cvi ] 'maṇivandhanāt karaprakoṣṭhayo sandhisyānāt 'srasta srasta' puna punarasa - ttvasthitam [ pūrvaparamū sanayorbhedamanavasthā matvāpi vīpsā sidhyati | tato vibhāṣa ] 'ida' vāmahastasthita 'kanakavalaya' suvarṇakaṅkaṇa 'mayā anabhilulita asaṃhata 'jyāghātarūka' dhanurgu ṇagharṣaṇasya 'aṅka' cihna yasmin karmaṇi tat yathā tathā 'muhu ' vāra bāra 'pratisāryyate' ūrdhvatya maṇivandhe punarnīyate | atra-anayā śayyātyāga -upaviśya vāmahastanyastakapolaina niśānayanam-tena ūrddhaṃ maṇivandha kūrparaśca adha-antastāpeāṣṇasā nairujalasā valayaprāpti, tena maṇivaidrūpyam-dine dine prakoṣṭasya kṛśatā-maṇivandhāt kūrparaṃ valayasya sra -kūpairāt valayasya bhūyo maṇivandha nayanam-tatprakrānte valayena prakoṣṭhasthitānāṃ maurvīkiṇānāma asamparka - ityetat sarvaṃ yathākrama 'nūdya uktaṃ "satyamityabhyata evānti" | ["prasatibhi." (rā-, nyā, ma- ) - 'prasāribhi " (rā-,vi)|| "anabhilulita" ( rā-, vi- ) "anatilulita" ( ta-, nyā-, ma- )]|| 2 Remark-Raghava explains bhuje upadhānīkṛte nyastā yodhdakṛta ? Again "atra prajāgarāt śayyāyāḥ parivṛttinivṛttyarthaṃ manyatra upadhānaṃ tasya niṣkampatvāt bhujopadhānatvamuktam"| Against this we remark that if

3.19.5

priyaṃvadeti | 'vicintya' dhyātvā kāvyaṃ nirdiśya ityarthaḥ | imeti| asmai duṣyantāya ["karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānam" iti sampradāne caturthī | 'madanasālekha' lipi kandarpapīḍāsūcikā lipiḥ kriyatām | 'ima' madanalekha 'devasā' devatāviśeṣā 'śeṣā' mālya 'devaśeṣā' nirmālyamiti yāvat | sā eva 'apadeśa' chalam tena | 'sumanobhi' puṣpai [ sumanaśabda striyāṃ bahutve varttate | 'āpa sumanaso varṣā apsara sikatā samāḥ | ete striyāṃ bahutve syurekatve'pyakṣaravayam||' ] 'gopita' nigūhita kṛtvā 'asya hasta prāpayiṣyāmi' [ "aṃśā" ( rā-, vi, ma ) "śeṣā" ( ta, nyā ) ] || rocate iti | 'sukumāra' sundara eṣa 'prayoga' upāya 'me' mahyam [ "rucyarthānāṃ prīyamāṇa' iti sampradāne caturthī ] rocate' | "gṛhīta śeṣāmiva vṛtta rātrāmādāya mūrddhanā madana pratasthe"—Kumara [b] devasevā means devasya rājña sevā puṣyopahāra | I prefer the reading devaśeṣā |

3.19.6

ka iti | yuvayo 'ka niyoga' cādeśa 'vikalpyāta' kalpayāścityata mayā | yuvāṃ yadā yat brūya sadaivārtha sadā karomi, madanalekhasyaiva adhunā katrtavya ityābhiprāya | netreti | 'tena hi' yadi naivaṃ vikalpyāta tarhi 'dyātmāna' svasya upakramaṇam 'upanyāsa' upanyāpanam tatpūrvaka 'kimapi lalita' madhura 'padbandhana" kṛndoracana 'tāvat cintara'| cātmānam upanyāpya bandīmayī gīti racaye ityartha | imeti | 'yaha cintayāmi hṛdaya puna cetastu 'avadhīraṇā' avajñā [ avadhīra iti vaiśrāścintyate curādau paṭhyate | tato yuc ] 'tato bhīruka' bhīta sana 'vepate' kampate | [ "avadhīraṇā" ( ta-, vi-, byā-, ,—"avadhairyya" ( rā-, ru- )] || 1 vikalyāte—vikalpana is viṣamakrandana or vibhinna kalpana &c Compare vikalpita in 'pariṇāmavikalpita mati'—Act II—(Reading) 2 (a) upanyāsa &c —upa + ni + dhama + ghañ bhāve = upanyāsa placing near, ie alluding sa pūrvo yasmin tat yathā tathā | (b) lalita &c —padānāṃ savipadānā vabhana racanam | Nest karmadhā— verse below has अवधीरणा ।

Linked texts (1)