Abhijnanasakuntalam 3.8
Mitabhāṣiṇī 3.8
- Language
- Sanskrit
3.8.1
('sabhil ṣa nirvaṇya' maspṛha vilokya vicintya' dhyātvā samādhatta ) 'athavā' pakṣāntare' sandehena' saśayena kṛtam alam [ kṛtamiti vyarthārtha' avyayam | "sābhilāṣa nirvaṇya" ( rā-, ta-, nyā-, ma )--vicintya (vi) || staneti | anvaya - priyāyā sābādha stananyastośīra praśithilamṛṇālaikavalayam ida vapu kimapi kamanīyam | yuvatiṣu manasijanidāghaprasarayo tāpa sama kāma, grīṣmasya aparādha tu eva subhaga na | vyākhyā-priyāyā' śakuntalāyā' sābādhayā' por̤ayā saha vartamānam, ataeva 'stanayo nyastam' arpitam 'uśīra' varamūlānulepo yasmin, tathokta "praśithilam' atiślatha 'mṛṇālasya' visasya ekam eva valaya kaṅkaṇa 'yasmin' tat tathoktam 'ida' dṛśyamāna 'vapu' śaraura 'kimapi' anirvacanīya yathātathā 'kamanīya' manoharam | 'yuvatiṣu' striyeṣu 'manasijasya' manmathasya kāmasya ( "tatpuruṣe kṛti bahulam" iti saptamyā aluk ) 'nidāghaprasarasya' grauṣmadhikasya ca 'tāpa' jyāla sama kāma' tulya dṛśyāpattavyena | yadyasya nidāghasya vyaparādham' aparādha (napusaki bhāve kta ) tu yoṣatkṛta atikrama puna evam' īdṛśa subhaga' sundara na' | kāmatāpāt kamanīyatāṅgaṅgati śakuntalāyā kāmaja eva ya tāpa na nidāghaja | tadāha "athavā kṛta mandehaina"| [ "śithila" ( ta-, vyā-, ma )—"praśithila' ( rā-, vi, ) || "kimapi kamanīya " ( rā-, vi )— 'tadapi kasana ya" (ta-, vyā ma- ) ||
3.8.2
aneti| 'gāndharvvaṃ' duṣyantasya prathamaṃ darśanaṃ mamāśayya tata 'ārabhya paryutsukā iva' utkaṇṭhitā iva śakuntalā lakṣyate| 'kiṃ nu khalu' api vā [vitarkayasya praśna] 'asyā ayamīdṛg' eṣā pīḍā sa' rājarṣi' reva nimittaṃ' kāraṇaṃ yasyā stādṛśī bhavet'| duṣyantārthe iyaṃ kliśnāti kim | anasūyeti| etadapi priyaṃvadāṃ prati janāntikameva| 'īdṛśī āśaṅkā hṛdayasya' hṛdayamevam āśaṅkate [hṛdrogavān kartari ṣaṣṭhī]| duṣyantasyārthe asāvetādṛg ityahamapi manye| 'kimapi' vastu praṣṭavyā asi' tvāmahaṃ kimapi praṣṭumicchāmi (pracche'rapradhānakarmaṇi tavya) 'balīyān' pravala khalu te santāpa' | gurvī te vedanā ataḥ pṛcchāmi kiñcit | śakuntale'ti ( 'pūrvvāṅge'na' pūrvakāyèna śayanāt' śilāśayyāyā utthāya') ["śayanādutthāya" (rā-, ta-, nyā-, ma )—'puṣpaśayyāmudasyā" (vi-) ] || hale'ti| vaktu kāma' abhilāṣo yasagā tādṛśī asi' vaktu micchasi [ lupye'da varāma kṛto tumkāmamanasorapi" iti tumo rūpopa ] | hale'ti| vaya madana kāma gatasā prāptamasā kāmasambandhana ityartha' vṛttāntasā vārttāyā na abhyantarā na tacchajñā | ajñātāmadanavṛttāntā vayam| svaya na kāmayamānā vaya nāpi dṛṣṭa kāmayamāna kaścita jano'smābhi | 'itihāsaspritā' ye nivandhā granthā teṣu kāmayamānānāṃ kāmināṃ yādṛśī bhavasthāmūyate tādṛśī te prekṣe| nānubhūtā na ca dṛṣṭā kintu śrutā| ki nimitta kasmina nimitte [nimitta kāraṇahetuṣu sarvāṃsāṃ prāyadarśanam—iti prathamā ] | [ "anabhyantarā khalu vaya madanagatasya" ( rā, vi-, ma-)—alamthāntarā vaya te manogatasya (ta, nyā-) ] |
3.8.3
vikāraṃ'ti| paramārthaṃ' paramārthaṃ sattvam| sattvata svarūpata | vikriyate anyathāpādyate anena iti vikāra vikṛtikārakam 'ajñātvā pratikārasya' pratikriyāyā 'anārambha khalu' ananuṣṭhānameva prāpnoti| ajñāte roge kimauṣadham ityartha' | anasūyeti| madīyastarkaḥ sandehaḥ—api kāmajā pīḍā asyā—ityevarūpaḥ anasūyāmapi anugataḥ prāptaḥ| anasūyāyā api ayameva sandeho jātaḥ| 'me' mama darśanam anumānaṃ svābhā ātmanaḥ abhiprāyaḥ abhilāṣaḥ tena tadanusāreṇa 'na hi' naiva| eva—cātmābhiprāyasambhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ prārthayitā viḍambyate iti yat prāk mayā uktaṃ tadasatyam| anyathā kathamanasūyā api tathaiva manyate ? balavāniti| me abhiniveśaḥ yatnaḥ balavān khalu asti hi me gopanecchā prabalā| idānīmapi adhunā eva munirvandhaṃ pṛṣṭā api etayoḥ [sakhi ṣaṣṭhī] sahasā atarkitameva nivedayituṃ vijñāpayituṃ na śaknomi| sakhīti| sakhi śakuntale eṣā anasūyā suṣṭhu yuktaṃ bhaṇati bhāṣate| yāvat yātaṅka' vyādhiṃ kimupekṣase kathamavajānāsi| ["viṣaṃ vyādhirupekṣita" ]| khalu' pratidinameva aṅge' kapolādibhiḥ parihīyase hīnā bhavasi| vyādhinā 'ṅgāni te śuṣyanti| kevala lāvaṇyamayī lālityapūrṇā chāyā kāntiḥ tvāṃ na muñcati| ["sakhi suṣṭhu" (vi)—"sakhi śakuntale suṣṭha" (rā- ma)-"suṣṭhu". (ta- mgā-) ]|
3.8.4
avitatheti | 'tathā' satyam | avayametat | vigata tathā akṣāt iti 'vitatha' mithyā | na vitatham 'avitatha' satyam | satyatve kāraṇamāha 'tathā hi' iti | kṣāneti | kṣānam = kṣānana kṣāmakṣāmakapolam | ura kāṭhinyamuktastanam | madhyaḥ śrāntataraḥ | prasau prakāmavinatau | chavi pāṇḍurā | madanakliṣṭā iya pavāṇaṃ śoṣayena marutā spṛṣṭā latā mādhavī iva, śocyā ca priyadarśanā ca bhālakṣyate | vyākhyā - anudivasam aṅgairihaparikṣīyate iti 'kṣāmanam' asyā mukha 'kṣāmakṣāmī'īṣatkṣāmī ("prakāre guṇavacanasya" iti dvirvacanam ) 'kapolau' gaṇḍau yasmin tathāvidha jātam | uraḥ' vakṣa 'kāṭhinyena' dṛḍhatayā muktau' vimuktau stanau' yasmin tathāvidha jātam, 'madhya' 'udara' śrāntatara ' atiśayena kṣīṇo jāta ( buddhisthāṃ pūrvāvasthāmapekṣya prakarṣavivakṣayā tarap )| 'asau' skandhau 'prakāmam' atyatha 'vinatau' vimūrttī | 'chavi 'mūrti' pāṇḍarā' pāṇḍuvarṇā jātā | ataeva 'madanena' kāmena 'kliṣṭā' pīr̤itā 'iya' śakuntalā 'patrāṇāṃ śoṣaṇena' śoṣakārakeṇa 'marutā' vaiṣavāyunā spṛṣṭā' tār̤itā 'latā mādhavī iva śocyā' anukampanīyā, chavi ca lāvaṇyamayī chāyā imāṃ na muñcati iti 'priyadarśanā ca' madhurākṛtiśca 'ālakṣyate' bābhāti || [“kliṣṭā” (rā-, vi-, ma-) - 'mlānā' (ta-, nyā)] |
3.8.5
sakhīti| 'kasya vā anyasya' janasya ( sambandhavivakṣayā ṣaṣṭhī ) 'kathayiṣyāmi'| yuvayòreva kathayiṣyāmi nānyasya | 'kintu idānīm' adhunā, etaddukkhā ityarthaḥ, 'yuvayoḥ' (karmaṇi ṣaṣṭhī) 'āyāsayitrī' kleśadāyino 'bhaviṣyāmi'| duṣkaro me pīḍodarekaḥ tadarthe prayatamānayoryuvayo mahān āyāso bhaviṣyati| [ "kintu āyāsayitrī" (ta-, nyā-, ma- )—"āyāsayitrī" ( rā-, vi- )] || ata iti| vyādhirmahān, upaśamo duṣkara 'ataeva nirbandha' āgrahyātiśayaḥ asmākam | 'duḥkha' pīḍā 'snigdheṣu' suhṛdyukteṣu 'janeṣu saṃvibhakta' kṛtavibhāga' sat 'sahyā' soḍhuṃ śakyā 'vedanā' āghāto yasya tathāvidha 'bhavati hi'| [ "ataeva" ( ta-, nyā- ) "ataeva khalu" ( rā, vi, ma ) || 1 (a) āyāsayitrī—ā + yasa + ṇic + tṛc + karttari striyām one snigdha &c.—snih + kta karttari varttamāne = snigdhā affectionate, tādṛśo janāḥ| कर्मधा—। Now see Tika
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit