Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 4.1

Mitabhāṣiṇī 4.1

Language
Sanskrit

4.1.1

santviti | 'nanu' evadhāraṇe | 'sannihitā' samīpavarttinī | saiva patye satkāraṃ kariṣyati | anyatrāpyeā subhūrbhava ityarthaḥ | 'adya puna' dṛṣyantasya prasthānadarśanāt tadgatacittatayā 'hṛdayena' manasā [ dharmade kakaraṇe tṛtīyā ] 'asannihitā' uṭaje nāsti | dehena sā tatra, manasā tu hastināpure | tathāvidhayā tayā atithisatkriyā naiva yā bhavet | [ "uṭaje sannihitā" (ta-kā-)—"uṭajasannihitā" (rā-, vi-, ma-)]|| bhavatviti | 'etāvadbhiḥ' etatparimite 'kusumai' yāni citāni taireva 'phalam' karma samāptyate | ( atra sampādanakriyā gamyamānā | tāṃ prati kusumānāṃ karaṇatvāt tṛtīyā ) | ā iti | 'atithi paribhavati' avamanyate yā sā—tatsabuddhau, ("na bhābhū—" iti ṣatvaniṣedhaḥ ) | vicinteti | anvayaḥ—ananyamānasā yaṃ vicintayantī tapodhanaṃ mām upasthitaṃ na vetsi, sa pramatta prathamaṃ kṛtāṃ kathāmiva, bodhito'pi san tvāṃ na smariṣyati | vyākhyā —avidyamānamanyat yasya cālambanatvena tat 'ananyaṃ' tallakṣyamityarthaḥ ("naño'styarthānām—" iti bahuvrīhisuttarapadalopaśya vaikalpikaḥ ) | tādṛśaṃ 'mānasaṃ' mano yasyāḥ (prajñādyaṇa) | tādṛśī, tadekacittā satī 'yaṃ' janaṃ duṣmantamityarthaḥ, 'vicintayantī' dhyāyantī tvaṃ 'tapodhanaṃ' mahattapaso nidhi 'māṃ' durvāsasam 'upasthitaṃ' samīpe varttamānamapi 'na vetsi na budhyase 'sa' te manoyatojanaḥ 'pramatta ' unmatta manto janaḥ tanmāta ityarthaṃ 'prathamam' unmādadaśāyā pūrvaṃ 'kṛtā' gaditā 'kathāmiva bodhito'pi san' smāritaṃ sann‌pi 'tvāṃ na smariṣyati'| svayatu naiva smariṣyati, tvayā smārito'pi na smariṣyati|

4.1.2

tṛtīyā 3. atithipari &c — An atithi is sarvadevamaya | Darest thou slight him ? vā implies kopa | "vāstu syāt kopapīḍayoḥ" ityamaraḥ | The read4 [a] ananya &c — mana eva iti manas + aṇ = mānasam, prajñādi | In is seen in kumbhakārī | ṅyāp prakaraṇe tadantavidhi — Vrittikara Yet शेषविवक्षा । (e) अपि = For force see Tika (f) ईरितम् = Uttered anekārtha tvāddhātūnāṃ karātiratra bhāṣaṇārthaḥ | hādhigiti | 'hā' khede| 'dhik' nindāyām | dukhena ātmano bhāgya nindati ( āvege dviruktam )| 'apriyameva savṛtta' jātam | 'adya puna hṛdayena asannihitā" iti yannāthayā śaṅkita tadaiva prāptam ityevakārārthe | 'pūjārha'' pūjye 'kasminnapi' jane| 'śūnya' viviktam | manaso duṣyanta prati matatvāna 'śūnya hṛdaya' hṛtapadmasadmā yasyā tathāvidhā 'śakuntalā aparāddhā' pūjāmadatvā kṛtāparādhā jātā (karttari kta ) 'na khalu yasmin kasmin api' pramāde sthale | 'eṣa sulabha kopo' yasya tathāvidha, kopana ityarthe 'maharṣi durvāsā ' avirava nayā' tena prakāreṇa, kaṭhoramityartha, 'śaṣā aviralapādā' adūranyastacaraṇā 'tvarā' kṣipratā yasyā tathāvidhayā 'gatyā pratinivṛtta ' uṭajān pratyāyāta drutapādakṣepa nivarttate ityartha | 'hutavahāt' agne 'anya' itara ( "anyārāt - " iti pañcamī ) 'ka dagdhu prabhavati īṣṭe | yadyanya syāt tathābhūtā śakuntalāṃ dṛṣṭvā dayeta na śapet ityatha

4.1.3

1 (a) pūjārhe—pūjāmarhati iti pūjā + arha + aca karttari = pūjāha deserving worship tasmin | viṣaye saptamī | (b) aparāddhā—apa + rādha + kta karttari striyām | The root is akarmaka and takes karttari kta by the rule “gatyarthākarmaka =” | (c) śūnyahṛdayā = Her mind is with gaccheti| ‘ena’ durvāsasa pādayo’ caraṇayo’ (avaccheda saptamī | keśeṣu gṛhītvā cauraṃ tāḍayati iti yathā| rāghavastu “dvitīyārthe saptamī” ityāha| tadaprayojanama ) 'praṇamya’ āpāda natvā ityartha ‘nivarttaya' ḍaṭaña pratyānaya | yāvat’ avadhau | yāvat sa pratyāgacchati tāvat ‘aham' adya' ' durvācatādika pūjādravyam 'udaka' jalañca samāhṛtya 'upakalpayāmi' pūjopahāra racayāmi [yāvadvayoge bhaviṣyati laṭ ]| aho iti| 'aho ityādige| ‘āvegena’ durvāsovṛttāntāt jātena sambhrameṇa “skhalantayā gatyā' (hetau tṛtīyā ) ‘me'| agrañcāsau hastaśca 'agrahasta' hastāgrabhāga aṅga lya ityartha (karmadhā—) “hastāgrāgrahastādayo guṇaguṇinorbhedābhedābhyām” iti vāmana ) tasmāt ‘puṣyabhājana bhraṣṭa’ puṣpāṇi ca bhūmo patitāni | durnimittametat aśubhasūcakam | ‘puṣpāṇā’ bhūpatitānām ‘uccaya’ saṅgraham (“uccayaścā pratiṣedho vaktavya ” iti ghañ niṣedhāt ac bhāve ) 'rupayati' abhinayati | 1 arghyodakam—arghyañca udakañca tayo samāhāra | Or arghyasahitam udakam | śākapārthivādvi—| “āpa kṣīra kuśāgrañca dadhi sarpi sataṇḍulam| yava siddhārthakañcaiva aṣṭāṅgo'rdha prakīrttita ||” siddhārthaka śvesasarṣapa | 2 padāntara —anyata pada padāntaram next step nityasamāsa of the mayūravyasakādi class, tasmina |

4.1.4

3 agrahasta etc —hastāgra and agrahasta etc, are got in ṣatat and sakhīti| 'prakṛtyā vakra' asarasa 'sa kasya anunayaṃ' prasādana 'pratigṛhṇāti'| duṣprasāda saḥ| 'kimapi punaḥ' kiyanmātra tu 'sānukrośa' sadaya 'kṛta'| tasminniti| 'tasmin' durvāsasi 'etadapi' kimapi sānukrośa kṛta ityapi bahuḥ, yo naiva prasīdati tasya svalpo'pi prasāda cādabhaya ityarthaḥ| yadeti| 'yadā' sa 'nivartituṃ necchati tadā mayā iti eva' 'vijñāpita' āveditasa— he 'bhagavan, avijñāta' avidita. 'tapa prabhāvo' bhavatastapodhana yasya tathāvidhasya 'duhitṛjanasya' kanyāsthānīyasya 'eka' aparādha' na ho nāpi vaya 'prathama' nūtanam 'iti prekṣya bhagavatā marṣayitavya' kṣantavyaḥ| tata iti | 'tata' iti vacyamāṇa 'mantrayamāṇa' bhāṣamāṇa eva 'svayam' ātmanā eva 'antarhita' | matvaramāha--'me vacanam anyathā bhavituṃ na arhati' | ityuktvā duṣyanto vismariṣyatyeva | 'kintu'--abhijñāyate yena tat 'abhijñānaṃ' paricāyakam (lyuṭ, karaṇe) tādṛśaṃ yat'ābharaṇaṃ' bhūṣaṇaṃ, yat kiñcidapi, tasya 'darśanena' (hetau karaṇe vā tṛtīyā) 'śāpo nivarttiṣyate' nivṛtto bhaviṣyati| prathamaṃ vismṛtya paścāt abhijñānaṃ dṛṣṭvā smariṣyati iti bhāvaḥ |

4.1.5

śakyamiti | 'idānīm' adhunā anayā vācā 'āśvasituṃ śakyaṃ' kathañcit āśvāstā bhavāmi| kāraṇamāha--'prasthitena' prasthātumudyuktena 'tena' rājarṣiṇā smaraṇenena iti 'smaraṇīyam' smaraṇasādhanamityarthe ("kṛtyalyuṭo bahulam" iti bahulagrahaṇāt atra karaṇe anīyar ) 'iti' kṛtvā 'svayaṃ pinaddham' āsāditam 'svasya nāmadheyena' nāmnā 'aṅkitaṃ' mudrikam 'aṅgulīyakam asti' | 'tasmin'aṅgulīyake sati'śakuntalā svādhīna'sāyatta 'upāya' śāpanivarttanopāyo yasyāstādṛśī 'bhaviṣyati' | mṛṇoti | 'ehi' āgaccha 'asyā' śakuntalāyā "daivakāryaṃ tāvan nirvattaṃyāva iva [ tāvadasyā" (ta-, nyā, )—'tāvat" (rā-, vi-, ma )] || anasūyeti | 'priyasakhī' śakuntalā 'bharttāra' pati duṣyanta 'gatayā' prāptayā svāmisambandhinyā ityartha 'cintayā' [ hetau tṛtīyā ] 'vāmahaste' upahita, sthāpita 'vadana' yasyā tādṛśī satī 'ālikhitā' citranyastā 'iva' lakṣyate | 'eṣā' etadavasthā iyam 'ātmānamapi na vibhāvayati' budhyate 'ki punarāgantuka' samprāptamatithim | priyaṃvade iti | 'eṣa vṛttānta' śāpavārttā 'dvayoreva nau mukhe tiṣṭhatu' āvayo mukhāt bahirmāṃ gacchatu | kāraṇamāha—'prakṛtyā pelavā' sukumārī 'priyasakhī' śakuntalā 'rakṣitavyā' prāṇasandehāt rakṣaṇīyā khalu' | śāpa śrutvā śakuntalā bhītā prāṇān vā muñcet tat asmai mā kathaya |

4.1.6

ka iti | 'kaḥ idānīṃ' ka puna [ idānīṃ vākayālaṅkāre | “idānīṃ vākyabhūṣāyāṃ sampratyarthe ca dṛśyate' iti medinī] tīvreṇa 'uṣṇodakena' komalāṃ 'navamālikāṃ siñcati' na ko'pi | 1 (a) idānīm-Idiomatic vākyālaṅkāra | Compare idānīm in ''na hīdānīmācārya sūtrāṇi kṛtvā nivarttayati''--Bhashya (b) navamālipoint of delicacy. Thus ''navamālikākusumapelavā'pi tvam'' Act I viṣkambhaka because the pātras are madhyama |

Linked texts (1)