Abhijnanasakuntalam 6.8
Mitabhāṣiṇī 6.8
- Language
- Sanskrit
6.8.1
vidūṣaka iti| 'bhavatā nirmāntika kṛtam' iti vyākhyāta prāk | itare janā tvayā apasāritā ityarthaḥ, 'sāmpratam' adhunā [ 'sāmprataṃ laṅghite'dhunā" iti haima] 'śiśiraḥ' śītaḥ, ātapo grīṣma iti dvau ṛtū| tayo 'ścheda' cantareṇa vasanta iti yāvat | tasmin 'ramaṇīye' pṛthagjalavīdṛggamanamodake | yadvā 'śiśirasya ātapasya ca chedāt sama vāt 'ramaṇīye' manohare 'asmin pramadavanasya saṅkeśe' pradeśe 'ātmāna ramayiṣyasi' | ramyāṇi kusumāni ramyāṇi ca pallavāni dṛṣṭvā vinoda labhyase ityarthaḥ | rājeti | 'anarthā' aniṣṭāni 'randhre' chidre duḥsamaye ityarthaḥ 'upanipatanti' samopasthā bhavanti 'iti yaducyate' loke 'tata vacaḥ' vākyam avidyamāno vyabhicāra avidyatā yasmin tādṛśam - [na vyabhicaratīti ṇiniḥ] | sadaiva satya tadvacanam | anvaya - he sakhe munisutāpraṇayasmṛtirodhinā tamasā mama ida mano muktañca, prahariṣyatā manasijena dhanuṣi cūtaśaro niveśitaśca | vyākhyā-he 'sakhe paśya' tasya vacaso nityatānavalokaya | 'mune ' kaṇvasya 'sutāyā śakuntalāyā ya 'praṇaya' abhilāṣa tadviṣayiṇī prārthanā ityarthaḥ tasya yā 'smṛti' tā 'ruṇaddhi' yat tena smṛtirodhinā 'tamasā' mohena 'mama ida mana muktañca tyaktañca, ito'tīntaraṃ, satvarameva 'prahariṣyatā' prahartu micchatā 'manasijena' kāmamutā kāmena [ vahulagrahaṇāt aluki manasijaḥ |
6.8.2
kañcitkati manojña ityapi ] 'dhanuṣi cūtaśaraṃ' cātmamukulākhā pañcāmadhiko bāṇaḥ 'niveśitaśca' yojitaśca | dvau cakārau yaugapadya gamayataḥ | yadi mūḍha eva tiṣṭheya kotpāyo na syāt | prabuddho'dhunā duḥkhamanubhavāmi ityeko'narthaḥ | tadaiva duḥkhaṃ varddhayan prāpto vasanta iti dvitīyastavānarthaḥ | tadabravīmi vyabhicāri madya iti | vidūṣaka iti | 'yāvat' yatkālam 'ahamanena daṇḍena' madīyāyā yaṣṭe 'kāṣṭhena kandarpasya vāṇa' 'nāśayāmi tāvat' tatkāla 'tiṣṭha sthiro bhava | rājeti | 'brahmaṇo 'brāhmaṇasya' 'varca' teja ['teja purīṣayorvarca' " ityamara ] 'brahmavarca'saṃ' brahmateja [ ac samāsānta ] tat 'dṛṣṭa' vidita me, tatkhaṇḍapanenālam ityāpahāsa | saceti 'upaviṣṭa' san priyayā kiñcit ivat na samyak 'anukāriṇīṣu' tatsadṛśīṣu [ tācchīlye ṇini,] 'latāsu dṛṣṭi vintobhayāmi' vimohayāmi darśanasukhamanubhavāmi| darśanāt smṛti tata sukhamiti draṣṭavyam | vidūṣaka iti | 'nanu' ākṣepe | 'āsannā' samīpopacāriṇī 'paricārikā' ceṭī | 'caturikā' iti paricārikānāma | 'imāṃ velā' prāpta kālam 'ativāhayiṣye | 'citrasya phalaka paṭṭa citralekhanapaṭṭa ityartha sa 'gatā' citraphalakasthāṃ 'svahastena likhitām | sādṛśyadarśana latāsu pratikṛtidarśana phalake, iti parama virahiramaṇaṃ mādhavīmaṇḍape bhaviṣya itibhāva | nipātayorlaṭ" | 2 brahmavarcasam-The ac as a samāsānta is guided here by the rule "brahmahastibhyāṃ varcasaḥ" giving brahmavarcasa instead of brahmavarcas | (c) vintobhayāmi-vi+lubha (vimohane) + ṇic laṭ mip | vimohana is ākulīkaraṇa -pratikṛtidarśanaṃ |
6.8.3
varttati | 'īdṛśa' sādṛśapratikṛtidvaya nātmakam | 'hṛdayasya' tadvahṛdayasya 'vinodasthāna kheṭopaśamopāya | 'tameva mārga madhvaśemaṇḍapamārgam 'ādiśaya' darśaya | vidūṣaka iti | 'eṣa mādhavyā latayā 'maṇḍapa mannidhiniāya' maṇḍapamavalimbyāyā 'daṇḍena' phalakena 'manātha' yukta sana 'daṇḍārūḍha' daṇḍāyalambasya dāsyanna kusumarāśe 'ramaṇīyatayā ca mādhuryyeṇa ca hetunā 'svāgatana' śobhanamāgamana te, ita āsyatām atra kusumagauravamanubhūyatāna iti sphaṭena vacamā 'tvāṃ pratīcchati iva' pratyudgamanena sambhāvayati iva | 'tatra' tathānta 'praviśya niṣīdatu' upaviśatu bhavāna | sānumatīti | 'latā latayā vā sannritā' āśritā latālīnā bhūtvā | 'bahūni sakhyāni yasya tādṛśa, śatadhāra sravantamityartha' 'anurāgam' iti | rājeti | 'śakuntalāyā prathamavṛttāntam' āśrame pariṇayādikam | 'sa' viditasarvavṛttānto 'bhavān pratyādeśasya' parityāgasya 'samaye' haṃsapādikāsakāśa preṣita sana samīpagato nāsīt' | samīpa yadi bhavānabhaviṣya nūna' māmavodhayiṣya || 'kintu pūrvamapi' pratyādeśāt prāgapi 'tvayā kadācit tatrabhavatyā' śakuntalāyā 'nāma na saṅkīrttita' samvaditam uccāritam | 'kaccit' iha praśnabhāve | tvamapi vismṛtavān kim anyathā katham īdṛśa maunam | bhavate—iti sampradāne 4rthī |
6.8.4
vidūṣaka iti| ‘avasāne’ vākyaśeṣe| ‘parihāsena’ parihāsasya vā vijalpa, vividho jalpaḥ mithyāracanā ‘eṣa na bhūta’ satya ‘artha’| “parihāsavijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vaca” iti ‘bhaṇita’ kathitam tvayā (dvitīyāṅke)| ‘mṛdo piṇḍa’ ayaḥ iva tattvadarśanābhimūḍhā ‘buddhi yasya tathāvidhena jaḍamatinā ‘mayā api tathaiva’ parihāsavijalparūpeṇaiva, ‘gṛhīta’ jñātam| ‘athavā’ pakṣāntaraṃ kimanayā paryālocanayā| atra viṣaye ‘bhavitavyatā’ avaśyambhāvyapadārthasya śaktiḥ ‘balavatī khalu’| evameva bhavitavyamityeva bhūtam| sānumatīti| ‘etat’ yathāyocyamāna vastu eva nu’ itthameva, bhavitavyatānibandhanameva| 1. bhavitavyatā—bhū + tavya bhāve = bhavitavyam sure happening, tasya bhāvaḥ inevitability, “kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate”, hence bhavitavya is dravyahappened Cp—“niyatiḥ khalu baloya' yakṣati”| vidūṣaka iti| 'īdṛśam' evaṃprakārakaṃ vastu kātarabhāva ityarthaḥ 'tvayi hyanupapannaṃ khalu' anucitameva| 'satpuruṣāḥ' sādhavaḥ 'kadāpi' mahatyapi' vyasane iti yāvat 'śokasya vāstavyāḥ' vāsasthānaṃ [ vasatyasmādityadhikaraṇe tavyat| ādito'ḍ ] 'na bhavanti' | 'pravāte'pi' prakṛṣṭe'pi vāte 'girayo niṣkampā nanu' | rājeti| 'nirākaraṇena' pratyākhyānena 'viklavāyāḥ, vihvalāyāḥ priyāyāḥ' śakantalāyāḥ 'tām' anirvacanīyām ityarthaḥ 'avasthām anusmṛtya' dhyāyan 'balavat' atyartham 'aśaraṇaḥ' nirāśrayaḥ vihvala 'asmi' |
6.8.5
anvayaḥ- itaḥ pratyādeśāt hi sā svajanamanugantuṃ vyavasitā, gurusame guruśiṣye tiṣṭha iti uccaiḥ vadati sati sthitā bāṣpaprasarakaluṣāṃ dṛṣṭiṃ punaḥ krūre mayi arpitavatī- (iti) yat tat saviṣamiva śalyamiva māṃ dahati| vyāyā--'itaḥ' asmāt janāt, matta ityarthaḥ yaḥ 'pratyādeśaḥ' nirākaraṇaṃ tasmāt hetoḥ hi 'sā khajana' śārṅgaravādikam 'anugantum' anujñātuṃ 'vyavasitā' udyatā| tataḥ 'sadṛśaṃ' pitrā kañcena samaṃ' tulyaṃ 'guroḥ śiṣye' kṣātre śārṅgarave [bhāve 0no] 'tiṣṭha' virama anugamanāt 'iti uccaiḥ' gabhīraṃ 'vadati' sati 'sthitā' gamanāt viratā 'bāṣpārdrā' netraapsonoṃ 'prasaraḥ' prakṣatiḥ tena 'kaluṣām' āvilāṃ 'dṛṣṭiṃ' 'punaḥ' bhūyo'pi 'mayi' niṣṭhure 'mayi kṣapitavatī' māmavadatāṃ prati sādṛśīśā yaudhunā iti jijñāsayā dattavatī| iti' sarvaṃ 'yata tata saviṣa' viṣadigdhaṃ 'śalpa' śaṅku iva 'māṃ dahati' saṃtāpayati| mayā'nuktā khyāna gatā, tairapi ruddhā punarmāmeva prāptā sā, krūrastaha tadāpi vimukha eva māsam| eṣa punamaṃtatsarvaṃ smṛtvā daśye'ham ityāśayaḥ| [ "pratyādeśāt (rā, vi-, ma-) - "pratyādiṣṭā" ( sa- nyā) | "sthitā" ( sa-, nyā- ) - "saṅga" ( rā-, vi-, ma ) || "prasara" (rā-, vi ) - "prakara" ( sa-, nyā-, ma ) ] || ita anena anena mayā ityartha pratyādiṣṭā nirākṛtā | tasi in tṛtīyā may be deoccurs in the list with tasi in the saptamī as in "prayuktamadhyastamito'thavā and lastly arpitavatī | (c) vyavasitā—vi + ava + so + kta kartari
6.8.6
sānumatīti | 'svakāryaparatā' svārthaniṣṭhatā 'īdṛśī' etādṛśī bhavati | tadeva darśayati—'asya' rājarṣe 'santāpena' duḥkhana 'aha rame' sukhamanubhavāmi | śakuntalākṛte asya duḥkhameva me toṣāya | 'ammahe' ityāścarye | yadekasya dukha tadevānyasya sukhamityāścaryam | vidūṣaka iti | kenāpi 'ākāśacāriṇā' vyomavihāriṇā devayoninā 'tatrabhavato śakuntalā nītā - iti me tarkaḥ' anumānam 'asti' ityahaṃ tarkayāmi| rājeti| 'menakā kila' [kila ityaitihye] 'te sakhyāḥ' śakuntalāyāḥ 'janmapratiṣṭhā' janmasthānam ["pratiṣṭhā sthānamātrake" iti viśvaḥ ] 'iti sakhomukhāt śrutavānasmi' | 'tasyāḥ' menakāyāḥ sahacāriṇībhi sakhībhiḥ apsarobhiḥ 'te sakhī hṛtā iti me hṛdayam āśaṅkate' | 'anya' ka 'patidevatā' yasyāḥ tathāvidhā pativratā 'parāmraṣṭuṃ' sparśema dūṣayitum 'uttasaheta' yateta [śaki liṅa] | sānumatīti | īdṛśasya apratibhasya janasya 'sammoha khalu' matibhrama eva vismayanīya,' vismayayogya 'na prativodha' | prabuddha evāya sadā, tadasya īdṛśe yathārthe bodhe ko vismaya ? kintu purāyamaprabuddha āsīta iti vismayakaram iti bhāva |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit