The Recognition of Śakuntalā 10.5.181
Arthadyotanikā 10.5.181
- Language
- Sanskrit
10.5.181
avikasitatvaṃ ca phalaṃ jñeyam | ciranirgatā śiśirāntaprodbhinnāpi svaṃ svīyamātmīyamiti yāvat | atyāvaśyakatvaṃ dhvanitam | rajaḥ parāgaṃ na badhnāti na dṛṣṭaṃ karotītyarthaḥ | yathā kācana bālāprauḍhatayā rajodarśanaṃ na yātīti samāsoktirapi | saṃnaddhamapi vṛntādbahirnirgatamapi | saṃnaddhaśabdo bādhitamukhyārthaḥ san yaḥ saṃnaddhaḥ sa yuddhāya bahirnirgacchatīti bahirnirgamanasāmyātkuravakaṃ lakṣayannatiśobhāvatvaṃ dhvanati | yatkuravakaṃ śoṇakuraṇṭakaṃ puṣpamiti| jātāvekavacanam | “tatra śoṇe kurabakaḥ” ityamaraḥ| tatkorakāvasthayā kalikāvasthayā sthitam | atra korakatvaṃ na jahātīti kāryābhāve vaktavye tadviruddhatvenoktiḥ| gate'pi śiśire vasantārambhasamaye puṃskokilānāṃ rutaṃ śabditaṃ kaṇṭheṣu skhalitam| tathāsphuṭaḥ kokilasvano jāta ityarthaḥ | atra ca ciranirgatādeḥ kāraṇasyokteḥ kāryasya parāgāderniṣedhānmālāviśeṣoktiḥ | nanvatra virodhavācakāpiśabdaśravaṇādvirodhābhāsa evāstviti cenna | “karpūra iva dagdho'pi śaktimānyo jane [ jane ] | haratāpinuṃ yasya śaṃbhunā na hataṃ balam” ityādau satyapyapiśabde viśeṣokterdarśanāt | uktaṃ ca rājānakarucakena— “kāryābhāvenehopakrāntatvādvalavatākāraṇasattāyā eva bādhyamānatvaṃ na tu tayā kāryābhāvasyetyanyonyabādhānuprāṇitādvirodhālaṃkārādbhedaḥ” iti | nanu dagdhatvasya śaktimattvaṃ śaktimattvasya viṣayaṃ parityajyaivotsargasya dagdhatvaṃ tanuharaṇatvasya balaharatvaṃ tasya tanuharaṇatvamityanyonyabādhakatvaṃ pratīyata eveti cetsatyam |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit