Mitabhashini 7
Mitabhāṣiṇī 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.14 — 3 parts
- 7.22 — 2 parts
- 7.24 — 1 part
- 7.25 — 7 parts
- 7.27 — 2 parts
- 7.28 — 2 parts
- 7.33 — 2 parts
- 7.36 — 3 parts
7.1
rājā—mātale, anuṣṭhitanideśo'pi maghavataḥ satkriyāviśeṣādanupayuktamivātmānaṃ samarthaye
mātali. (sasmitam) —āyuṣman ubhayamapyaparitoṣaṃ
samarthaye
prathamopakṛtaṃ marutvataḥ pratipatyā laghu manyate bhavān
gaṇayatyavadānavismito bhavata so'pi na satkriyāmimām
7.2
rājā--mātale, mā maivam| sa khalu manorathānāmapyabhūmirvisarjanāresourcesatkāraḥ| mama hi divaukasāṃ samakṣamarddhāsanopaveśitasya-antargataprārthanamantikasthaṃ jayantamudvīkṣya kṛtasmitena
āmṛṣṭavakṣoharicandanāṅkā mandāramālā hariṇā pinaddhā
7.3
mātali.—kimitra nāma āyuṣmānamareśvarānnārhati| paśya—
sukhaparasya harerubhayaiḥ kṛtaṃ tridivamuddhṛtadānavakaṇṭakam
tava śarairadhunānataparvabhiḥ puruṣakesariṇaśca purā nakhaiḥ
7.4
rājā-atra khalu śatakratoreva mahimā stutyaḥ
siddhyanti karmasu mahatsvapi yanniyojyāḥ
sambhāvanāguṇamavehi tamīśvarāṇām
kiṃ vāmaviṣyadaruṇastamasāṃ vibhettā
taṃ cet sahasrakiraṇo dhuri nākariṣyan
7.5
mātaliḥ -- sadṛśaṃ tavaitat | (stoka mantaramatītya |) āyuṣmāna, itaḥ paśya nākapṛṣṭhapratiṣṭhitasya saubhāgyamātmayaśasaḥ
vicchittiśeṣai. surasundarīṇā varṇai ramī kalpalatāṃśukeṣu
vicintya gītakṣamamarthajātaṃ divaukasastvaccaritaṃ likhanti
7.7
rājā-mātale, asurasamprahārotsukena pūrvedyurdivamadhirohatā na lakṣito'ya pradeśo mayā | katamasmin marutā pathi
varttāmahe
mātali :trisrotasaṃ vahati yo gaganapratiṣṭhāṃ
jyotīṃṣi varttayati ca pravibhaktaraśmi
tasya vyapetavarajasaḥ pravahasya vāyormārgo dvitīyaharivikramapūta eṣaḥ ||'
rājā—ataḥ khalu sabāhyāntaḥkaraṇo mamāntarātmā prasīdati| (rathāṅgamavalokya) meghapadavīmavatīrṇau svaḥ
mātaliḥ—kathamavagamyate
rājā—
ayamaravivarebhyaścātakairni ṣpatadbhiraharibhiracirabhāsāṃ tejasā cānuliptaiḥ
gatamupari ghanānāṃ vārigarbhodarāṇāṃ
piśunayati rathaste śīkaraklinnanemiḥ
7.8
mātaliḥ--kṣaṇādāẏuṣmān svādhikārabhūmau vartiṣyate
rājā-( adho'valokya )--mātale, vegāvataraṇādāścaryadarśanaḥ
saṃlakṣyate manuṣyalokaḥ| tathāhiśailānāmavarohatīva śikharādunmajjatāṃ medinī
parṇāmyantaralīnatāṃ vijahati skandhodayāt pādapāḥ
santānāttanubhāvanaṣṭasalilā vyaktiṃ bhajantyāpagāḥ
kenāpyutkṣiptateva paśya bhuvanaṃ matpārśvamānīyate
7.6
mātaliḥ-āyuṣman, sādhu dṛṣṭam (sabahumānaṃ vilokya) —
aho udāraramaṇīyā pṛthivī
rājā-mātale, katamo'yaṃ pūrvāparasamudrāvagāḍhaḥ kanakarasanisyandī sāndhya iva meghaparighaḥ sānumānālokyate
mātaliḥ-āyuṣman, eṣa khalu hemakūṭo nāma kimpuruṣaparvataḥ paraṃ tapasvināṃ kṣetram ! paśyasvāyambhuvānmarīceryaḥ prababhūva prajāpatiḥ
surāsuraguruḥ so'tra sapatnīkastapasyati
7.10
rājā—tena hi anatikramaṇīyāni śreyāṃsi | pradakṣiṇīkṛtya bhagavantaṃ gantumicchāmi
mātali—prathamaḥ kalpaḥ | (nāṭyenāvatīrṇau )
rājā—( savismayam )—
upor̤haśabdā na rathāṅganemayaḥ pravarttamānaṃ na ca dṛśyate rajaḥ
amūtalasparśatayā niruddhatastvihāvatīrṇo'pi ratho na lakṣyate
7.12
rājā-namaste kaṣṭatapase
mātaliḥ—( saṃyamanapragrahaṃ rathaṃ kṛtvā )—etāvaditiparivarddhitamandāravṛkṣaṃ prajāpaterāśramaṃ praviṣṭau svaḥ
rājā—svargādadhikataraṃ nirvṛtisthānam| amṛtahradamivavagāḍho'smi
mātali (rathaṃ sthāpayitvā)—avataratvāyuṣmān
rājā—(avatīrya)—mātale, bhavān kathamadānīm
mātaliḥ—saṃyantrito mayā ratha.| vayamapyavatarāma
(tathā kṛtvā)| ita āyuṣmān| (parikramya) dṛśyantāmatrabhavatāmṛṣīṇāṃ tapovanabhūmayaḥ
rājā-nanu vismayādavalokayāmi
prāṇānāmanilena vṛttirucitā satkalpavṛkṣe vane
toye kāñcanapadmareṇukapiśe puṇyābhiṣekakriyā
dhyānaṃ ratnaśilāgṛheṣu vibudhastrīsannidhau saṃyamo
yatkāṅkṣanti tapobhiranyamunayastasmiṃstapasyantyamī
7.13
mātaliḥ--utsarpiṇī khalu mahatāṃ prārthanā | (parikramya
ākāśe) vṛddhaśākalya, kimanutiṣṭhati bhagavān mārīcaḥ
(ākarṇya) kiṃ bravīṣi dākṣāyaṇyā pativratādharmamadhikṛtya
pṛṣṭastasyai maharṣipatnīsahitāyai kathayatīti
rājā (karṇaṃ datvā ) - aye pratipālyāvasaraḥ prastāvaḥ
mātaliḥ- ( rājānamavalokya ) -asminnaśokavṛkṣamūle tāvadāstāmāyuṣmān yāvattvāmindragurave nivedayitumantarānveṣī
bhavāmi
rājā-yathā bhavān manyate | [ sthitaḥ | mātalirniṣkrāntaḥ ]
rājā [nimittaṃ sūcayitvā ]manorathāya nāśaṃse kiṃ bāho spandase mudhā
pūrvāvadhīritaṃ śreyo duḥkhaṃ hi parivarttate
7.14
nepathye-mā kkhu cāvalaṃ karehi | kahaṃ gado evva attaṇo
pakidiṃ [ mā khalu cāpalaṃ kuru | kathaṃ gata eva ātmanaḥ
prakṛtim ]
rājā (karṇaṃ datvā) – amūbhiridamavinayasya| ko nu
khalveṣa niṣidhyate| (śabdānusāraṇāvalokya savismayam) aye
ko nu khalvayam anubadhyamāna [avabadhyamāna-] stapasvinībhyām
abālasattvo bālaḥ–
arddhapītastanaṃ māturamarddakliṣṭakesaram
prakrīr̤ituṃ siṃhaśiśuṃ balātkāreṇa karṣati
7.14.p1
tataḥ praviśati yathānirddiṣṭakarmā tapasvinībhyāṃ bālaḥ
7.14.p2
bālaḥ—jihma siṃha dantāim̐ de gaṇaissaṃ [ jṛmbhasva siṃha,
dantāṃste gaṇayiṣyāmi ]
prathamā—aviṇīda, kiṃ ṇo apaccaṇivvisesāṇi sattāṇi
vippaaresi | hanta vaḍḍhai de saṃrambho | ṭhāṇe kkhu isijaṇeṇa
savvadamaṇoti kidaṇāmaheosi [ avinīta, kiṃ naḥ apatyanirviśeṣāṇi sattvāni viprakaroṣi| hanta, varddhate te saṃrambhaḥ
sthāne khalu ṛṣijanena sarvadamana iti kṛtanāmadheyo'si ]
rājā-kiṃ nu khalu bāle'smin aurasa iva putre snihyati
me manaḥ| nūnamanapatyatā māṃ vatsalayati
dvitīyā-esā tumaṃ kesariṇī laṅghedi jai se puttaaṃ ṇa
muñcesi [ eṣā tvāṃ kesariṇī laṅghayati yadyasyāḥ putrakaṃ na
muñcasi ]
vālaḥ (sasmitam)—amhahe, baliaṃ kkhu bhīdomhi
7.14.p3
[amhahe, balīyaḥ khalu bhīto'smi] | [adharaṃ darśayati
7.15
rājā (savismayam )—
mahattèjaso bījaṃ bālo'yaṃ pratibhāti me
sphuliṅgāvasthayā vanheredhāpekṣa iva sthitaḥ
7.16
prathamā—vaccha, edaṃ bālamindaa muñca, avaraṃ de kīlaṇaa
dāissaṃ [ vatsa, etaṃ bālamṛgendraṃ muñca, aparaṃ te krīḍanakaṃ
dāsyāmi ]
bāla.—kahiṃ dehi ṇaṃ [ kutra | dehyenat ]
rājā—kathaṃ cakravarttilakṣaṇamapyanena dhāryyate | tathāhyasya—
alabhyavastupraṇayaprasārito vibhāti jālagrathitāṅguliḥ karaḥ
alakṣpapatrāntaramiddharāgayā navoṣasā bhinnamivaikapaṅkajam
7.17
dvitīyā—suvvade, ṇa sakko eso vāāmetteṇa viramāviduṃ
[ suvrate na śakya eṣa vācāmātreṇa viramayitum ]| tā gaccha
mamakeraṇa uḍae makkaṇḍe assa isikumārassa varaṇacittido mittiāmorao ciṭṭhai taṃ se uvahara [ nat gaccha | madīye uṭaje
mārkaṇḍeyasya ṛṣikumārasya, varṇacitrito mṛttikāmayūrastiṣṭhati
tamasyopahara ]
prathamā—taha [ tathā ]| ( niṣkrāntā )
bālaḥ—dāva imiṇā evva kīlissaṃ [ tāvadanenaiva krīḍiṣyāmi ]| (tāpasīṃ vilokya hasati)
rājā—spṛhayāmi durlalitāyāsmai
ālakṣyadantamukulānanimittahāsair
avyaktavarṇaramaṇīyavacaḥpravṛttīn
aṅkāśrayapraṇayinastanayān vahanto
dhanyāstadaṅgarajasā malinībhavanti
7.18
tāpasī—bho, ṇā maṃ gaṇesi [bho, na māṃ gaṇayasi] | (pārśvamavalokya ) ko ettha isikumārāṇaṃ [kaḥ atra ṛṣikumārāṇām ]
rājānamavalokya ) bhaddamuha, ehi dāva moāvehi imiṇā dummoahatyāgeheṇa ḍimbhalīlāe bāhīamāṇaṃ bālamiandaṃ [bhadramukha,
ehi tāvan mocaya anena durmīcahastagraheṇa ḍimbhalīlayā bādhyamānaṃ bālamṛgendrakam ]
rājā-(upagamya-sasmitam )-ayi bho maharṣiputrakaevamāśramaviruddhavṛttinā saṃyamaḥ kimiti janmanastvayā
sattvasaṃśrayaguṇo'pi dūṣyate kṛṣṇasarpaśiśuneva candanaḥ
7.16-2
tāpaso-bhaddamuha, na hu aaṃ isikumārao [bhadramukha, na
hi ayam ṛṣikumāraḥ ]
rājā-ākārasadṛśaṃ ceṣṭitamevāsya kathayati | sthānapratyayāt vayam evaṃ tarkinaḥ | (yathābhyarthitamanutiṣṭhan bālakasya
sparśamupalabhya ātmagatam )anena kasyāpi kulāṅkureṇa spṛṣṭasya gātreṣu sukhaṃ mamaivam
kāṃ nirvṛtiṃ cetasi tasya kuryād yasyāyamaṅgāt kṛtinaḥ
prasūtaḥ
7.20
tāpasī (ubhau nirvarṇya )-accharimaṃ accharimaṃ [āścaryamāścaryam ]
rājā-āryya, kimitra
tāpasī—imassa bālaassa rūvasaṃvādiṇī de ākiditti
vimhidamhi apariidassa vi te appaḍilomo saṃvṛtto tti [asya
bālakasya rūpasaṃvādinī te ākṛttiriti | vismitāsmi aparicitasyāpi apratilomaḥ saṃvṛtta iti ]
rājā- ( bālakamapalālayan ) - na cenmunikumāro'yam atha
ko'sya vyapadeśaḥ
tāpasī-puruvaṃso [ puruvaṃśaḥ ]
rājā ( ātmagatam)—kathamekānvayo mama | ataḥ khalu
madanukāriṇamena matrabhavatī manyate | astyetat pauravāṇāmantyaṃ
kulavratam—
bhavaneṣu rasādhikeṣu pūrvvaṃ kṣitirakṣārthamuśanti ye nivāsam
niyataikayativratāni paścāt tarumūlāni gṛhībhavanti teṣām
7.21
(prakāśam) na punarātmagatyā mānuṣāṇāmeṣa viṣayaḥ
tāpasī—jaha bhaddmuho bhaṇādi| accharāsambandheṇa eṇa
imassa jaṇaṇī ettha devaguruṇo tadovaṇe pasūdā [yathā bhadramukho
bhavati| apsaraḥsambandhena punarasya jananī atra devagurostapovane
prasūtā ]
rājā (apavāryya )—hanta dvitīyamidamāśājananam | (prakāśam) atha sā tatrabhavatī kimākhyasya rājarṣeḥ patnī
tāpasī—ko tassa dhammadārāpariccāiṇo ṇāma saṅkittiduṃ
cintissadi [ kastasya dharmadāraparityāgino nāma saṃkīrttayituṃ
cintayiṣyati ]
rājā (svagatam )—iyaṃ khalu kathā māmeva lakṣyīkaroti
yadi tāvadasya śiśormātaraṃ nāmataḥ pṛcchāmi| athavā anāryyaḥ
paradāravyavahāraḥ
(praviśya mṛnmayūrahastā ) tāpasī—savvadamaṇa saundalāvaṇṇaṃ
pekkha [ sarvadamana, śakuntalāvaṇyaṃ prekṣasva ]
bālaḥ (sadṛṣṭikṣepama)—kahiṃ vā me ambā [kutra vā me
ambā ]
ubhe—ṇāmasārisseṇa vañcido māuvacchalo [nāmasādṛśyena
vañcito mātṛvatsalaḥ ]
bāla —antiraṇa roadi me eso bhaddamoro [ antike, rocate
me eṣa bhadramayūraḥ ] | (krīḍanakamādatte)
prathamā ( vilokya sodvegam )—amhahe, rakṣākaraṇḍaaṃ se
maṇibandhe ṇa dīyadi [ ammahe, rakṣākaraṇḍakam asya maṇibandhe na
dṛśyate ]
rājā—alamāvegena | nanu idamasya siṃhaśāvavimardāt
paribhraṣṭam (ādātumicchati)
ubhe—mā kkhu mā khu | edaṃ avalambia—| kahaṃ
gahidaṃ ṇeṇa [ mā khalu, mā khalu | etadavalambya—| kathaṃ
gṛhītamanena ] | (vismayāduronihitahaste parasparamavalokayataḥ )
rājā—kimarthaṃ pratiṣiddhā. smaḥ
prathamā—suṇādu mahārāo| esā avarājidāṇāma osahī
, imassa jādakammasamae bhayavadā mārīeṇa diṇṇā| edaṃ kila
mādāpidaro appāṇaṃ vattia avare bhūmipaḍidaṃ ṇa geṇhādi
[śṛṇotu mahārājaḥ| eṣā aparājitā nāma oṣadhiḥ asya
jātakarmasamaye bhagavatā mārīcena dattā| etāṃ kila mātāpitarau ātmānaṃ ca varjayitvā aparo bhūmipatitāṃ na gṛhṇāti ]
rājā-atha gṛhṇāti
prathamā-tado ta sappo bhavia daṃśai [ tatastaṃ sarpo bhūtvā
daśati ]
rājā-bhavatībhyāṃ kadācidasyāḥ pratyakṣīkṛtā vikriyā
ubhe-aṇeaso [ anekaśaḥ ]
rājā (saharṣamātmagatam)-kathamiva sampūrṇamapi me manorathaṃ nābhinandāmi (bālaṃ pariṣvajate )
dvitīyā—suvvade, ehi imaṃ vṛttantaṃ ṇimamavvāvuḍāe saundalāe ṇivedemha [suvrate, ehi imaṃ vṛttāntaṃ niyamavyāpṛtāyai
śakuntalāyai nivedayāmi]| (niṣkrānte)
bāla.—muñca maṃ jāva avvāe sañcāsa gamissaṃ [muñca māṃ
yāvadambāyāḥ sakāśaṃ gamiṣyāmi]
rājā-putraka, mayā sahaiva mātarabhinandiṣyasi
bālaḥ-mama kkhutādo dussando ṇa tuma [ mama khalu tāto
duṣyantaḥ na tvam ]
rājā ( sasmitam ) - eṣa vivāda eva pratyāyayati
( tataḥ praviśatyekaveṇīdharā śakuntalā ) | śakuntalāviārakāle vi pakiditthaṃ savvadamaṇassa osahiṃ suṇia ṇa me
āsā āsi attaṇo bhāaheesu | ahavā jaha sāṇumadīe
ācakkhidaṃ taha sambhāvīyadi edaṃ [ vikārakāle'pi prakṛtisthāṃ
sarvadamanasya oṣadhiṃ śrutvā na me āśā āsīt ātmano bhāgadheyeṣu | athavā yathā sānumatyā ākhyātaṃ tathā sambhāvyate
etat ]
rājā (śakuntalā vilokya)—aye seyamtrabhavatī śakuntalā
yeṣā—
vasane paridhūsare vasānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ
atiniṣkaruṇasya śuddhaśīlā mama dīrghaṃ virahavrataṃ bibhartti
7.22
śakuntalā (paścāttāpavivarṇaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā)—na kkhu ajjautto vitra | tado ko eso dāṇiṃ kidarakkhāmaṅgala dāraaṃ me
gattasaṃsaggeṇa dūsedi [ na khalu āryyaputra iva | tataḥ ka eṣa
idānīṃ kṛtarakṣāmaṅgalaṃ dārakaṃ me gātrasaṃsargeṇa dūṣayati ]
bāla. ( mātaramupetya )—amba eso ko vi puriso maṃ
puttetti āliṅgadi [ amba, eṣa ko'pi puruṣo mā putra ityāliṅgati ]
rājā—priye, krauryamapi tvayi prayuktamanukūlapariṇāmaṃ
saṃvṛttaṃ yadahamidānīṃ tvayā pratyabhijñātamātmānaṃ paśyāmi
śakuntalā ( ātmagatam )—hiaa , samassasa samassasa
parittamacchareṇa aṇuampidmahi deveṇa | ajjautto kkhu
eso [ hṛdaya, samāśvasihi samāśvasihi | parityaktamatsareṇa
anukampitāsmi daivena | āryyaputra khalveṣa ]
rājā-priye,
smṛtibhinnamohatamaso diṣṭyā pramukhe sthitāsi me sumukhi
uparogānte śaśinaḥ samupagatā rohiṇī yogam
7.22.p1
• śakuntalā-jedu jedu ajjautto [ jayatu jayatvāryyaputraḥ ] |'
7.22.p2
[ addhokte bāṣpakaṇṭhī viramati ]
7.23
rājā- sundari,
bāṣpeṇa pratiṣiddhe'pi jayaśabde jitaṃ mayā
yatte dṛṣṭamasaṃskārapāṭaloṣṭhapuṭaṃ mukham
7.24
bālaḥ—amba ko eso [amba ka eṣaḥ]
śakuntalā—vaccha de bhāaheāīṃ pucchehi [vatsa, te bhāgadheyāni pṛccha]| (roditi)
rājā—sutanu hṛdayāt pratyādeśavyalīkamapaitu te
kimapi manasa saṃmoho me tadā balavānabhūt
prabalatamasāmevaṃprāyā śubheṣu hi vṛttaya.
srajamapi śirasyandha kṣiptā dhunotyahiśaṅkayā
7.24.p1
pādayo. patati
7.25
śakuntalā—uṭṭhedu uṭṭhedu ajjautto | ṇāṇaṃ me suariappar̤ivandhaaṃ purā kidaṃ tesu diahesu pariṇāmamuhaṃ āsi | jeṇa
sāṇukkoso vi ajjautto mai viraso saṃvṛtto [ uttiṣṭhatu
uttiṣṭhatu āryyaputraḥ | nūnaṃme sucaritapratibandhakaṃ purā kṛtaṃ teṣu
divaseṣu pariṇāmamukham āsīt | yena sānukrośo'pi āryyaputro
mayi virasaḥ saṃvṛttaḥ ] | ( rājotttiṣṭhati )
śakuntalā—aha kahaṃ ajjauttena sumarido dukkhabhāī aaṃ
jano [ atha kathamārthyaputreṇa smṛto duḥkhabhāgī ayaṃ janaḥ ]
rājā—uddhṛtaviṣādaśalyaḥ kathayiṣyāmi
mohānmayā sutanu pūrvamupekṣitaste
yo bāṣpavinduradharaṃ paribādhamānaḥ
taṃ tāvadākuṭilapakṣmavilagnamadya
kānte pramṛjya vigatānuśayo bhavāmi
7.25.p1
yathoktamanutiṣṭhati
7.25.p2
śakuntalā ( nāmamudrāṃ dṛṣṭvā )—ajjautta, edaṃ taṃ aṅgulīaaṃ
7.25.p3
[ āryaputra etattadaṅgulīyakam ]
7.25.p4
rājā—asmādaṅgulīyopalambhāt khalu smṛtirupalabdhā
śakuntalā—visamaṃ kidaṃ ṇeṇa jaṃ tadā ajjauttassa paccāaṇakāle dulhahaṃ āsi [ viṣamaṃ kṛtamanena yat tadā āryyaputrasya pratyayanakāle durlabhamāsīt
rājā—tena hi ṛtusamavāyacihnaṃ pratipadyatāṃ latā
kusumam | ( etadaṅgulau niveśayati )
śakuntalā—ṇa se vissasimi | ajjautto evva dhāreduṃ
7.25.p5
[ nāsya viśvasimi | āryyaputra eva etat dhārayatu ]
7.25.p6
(tataḥ praviśati mātaliḥ) | mātaliḥ-diṣṭyā dharmapatnīsamāgamena putramukhadarśanena ca āyuṣmān barddhate
rājā-abhūt sampāditasvāduphalo me manorathaḥ | mātale,
na khalu vidito'yamākhaṇḍalena vṛttāntaḥ syāt
mātaliḥ (sasmitam)—kimīśvarāṇāṃ parokṣam | erhāyuṣman, bhagavān mārīcaste darśanaṃ vitarati
rājā-śakuntale, avalambyatāṃ putra | tvā puraskṛtya bhagavantaṃ draṣṭumicchāmi
śakuntalā-hiriāmi ajjauttena saha gurusamova' gantuṃ
7.25.p7
[ jihvemi āryaputreṇa saha gurusamīpaṃ gantum ]
7.26
rājā-apyācaritavyamabhyudayakāleṣu | ehehi
(sarve parikrāmanti | tata praviśati adityā sārddhamāsanastho mārīcaḥ) | mārīca (rājānamavalokya)-dākṣāyaṇi,
putrasya te raṇaśirasyayamagrayāyī
duṣyanta ityabhihito bhuvanasya bharttā
cāpena yasya vinivarttitakarma jātaṃ
tat koṭimat kuliśamābharaṇaṃ maghonaḥ
7.27
aditi.—sambhāvanīāṇubhāvā se ākidī [sambhāvanīyānubhāvā asya ākṛtiḥ ]
mātali.—āyuṣman, etau putraprītipiśunena cakṣuṣā divaukasāṃ pitarāvāyuṣmantamavalokayataḥ| tadupasarpa
rājā-mātale,
prāhurdvādaśadhā sthitasya munayo yattejasaḥ kāraṇaṃ
bharttāraṃ bhuvanatrayasya suṣuve yadyajñabhāgeśvaram
yasminnātmabhu (bha) vaḥ paro'pi puruṣaścakre bhavāyāspadaṃ
dvandvaṃ dakṣamarīcisambhavamidaṃ tat sraṣṭurekāntaram
7.27.p1
mātaliḥ-atha kim
rājā (praṇipatya)-ubhābhyāmapi vāsabaniyojyo duṣyantaḥ
praṇamati
mārīcaḥ-vatsa, ciraṃ jīva| pṛthivīṃ pālaya
aditiḥ-vaccha appaḍiraho hohi [vatsa, apratiratho bhava]
7.27.p2
śakuntalā putrasahitā pādayoḥ patati
7.28
mārīcaḥ—vatse,
ākhaṇḍalasamo bharttā jayantapratima. sutaḥ
āśīranyā na yogyā paulomīsadṛśī bhava
7.28.p1
aditi—jāde, bhattuṇo bahumadā hohi | aañca dīhāū
vacchao uhakulanandaṇo hodu | uvavisaha [ jāte, bharturbahumatā bhava | ayañca dīrghāyurvatsaka ubhayakulanandano bhavatu
upaviśatam ]
7.28.p2
sarvve prajāpatimabhitaḥ upaviśanti
7.26-2
mārīca. (ekaikaṃ nirdiśan )—
diṣṭyā śakuntalā sādhvī sadapatyamidaṃ bhavān
śraddhā vittaṃ vidhiśceti tritayaṃ tat samāgatam
7.30
rājā—bhagavan, prāgabhipretasiddhi paścāddarśanamityapūrvaḥ khalu
vo'nugrahaḥ | kuta -udeti pūrvaṃ kusumaṃ tataḥ phalaṃ ghanodaya. prāk tadanantaraṃ paya.
nimittanaimittikayorayaṃ kramastava prasādasya purastu sampadaḥ
7.22-2
mātaliḥ—evaṃ vidhātāraḥ prasīdanti
rājā—bhagavan imāmājñākarīṃ vo gāndharveṇa vivāhavidhinā upayamya kasyacit kālasya bandhubhirānītāṃ smṛtiśaithilyāt pratyādiśannaparāddho'smi tatrabhavato yuṣmatsagotrasya kaṇvasya
paścādaṅgulīyakadarśanādeṣūḍhāṃ tadduhitaramavagato'ham | taccitramiva me pratibhāti
yathā gajo neti samakṣarupe tasminnapakrāmati saṃśayaḥ syāt
padāni dṛṣṭvā tu bhavet pratītistathāvidho me manaso vikāraḥ
7.32
mārīcaḥ—vatsa, alamātmāparādhaśaṅkayā | sammoho'pi
tvayyupapannaḥ śrūyatām—
rājā—avahito'smi
mārīcaḥ—yadaiva apsarastīrthāvataraṇāt pratyakṣavaikalyāṃ śakuntalāmādāya menakā dākṣāyaṇīmupagatā, tadaiva dhyānāvagato'smi durvāsasa śāpādiyaṃ tapasvinī sahadharmacāriṇī tvayā pratyādiṣṭeti | sa cāyamaṅgulīyakadarśanāvasānaḥ
rājā ( socchvāsam )—eṣa vacanīyānmukto'smi
śakuntalā ( svagatam )—diṭṭhiā akāraṇapaccādeso ṇa
ajjautto | ṇa uṇa sattaṃ attāṇaṃ sumaremi | ahavā patto
mae sa hi sāvo virahasuṇṇahiaāe ṇa vidido | jado
sahīhiṃ sandiṣṭṭamhi bhattaṇo aṅgulīaaṃ daṃsaidavvaṃ tti [ diṣṭyā
akāraṇapratyādeśī na āryyaputraḥ | na punaḥ śaptamātmānaṃ smarāmi
athavā prāpto mayā sa hi śāpo virahaśūnyahṛdayayā na viditaḥ
yataḥ sakhībhiḥ sandiṣṭāsmi bhartre aṅgulīyakaṃ darśayitavyamiti ]
mārīcaḥ—vatse, viditavārttāsi | tadidānīṃ sahadharmacāriṇaṃ
prati na tvayā manyuḥ kāryyaḥ | paśya—
śāpādasi pratihatā smṛtirodhakaluṣe
bharttarapenatamasi prabhutā tavaiva
chāyā na mūrcchati malopahataprasāde
śuddhe tu darpaṇatale sulabhāvakāśā
7.33
rājā—yathāha bhagavān
mārīca—vatsa, kaccidabhinanditastvayā vidhivadasmābhiranuṣṭhitajātakamī putra eṣa śākuntaleya
rājā—bhagavan, atra khalu me vaṃśapratiṣṭhā | ( bālaṃ hastena
gṛhṇāti )
mārīcaḥ—tathābhāvinaṃ cakravarttinamena mavagacchatu bhavān
paśya—
rathenānudghātāstimitagatinā tīrṇajaladhiḥ
purā saptadvīpāṃ jayati vasudhāmapratirathaḥ
ihāyaṃ sattvānāṃ prasabhadamanāt sarvadamanaḥ
punaryāsyatyākhyāṃ bharata iti lokasya bharaṇāt
7.33.p1
rājā-bhagavatā kṛtasaṃskāre sarvamasmin vayamāśāsmahe
aditi -- bhaavaṃ imāe duhidimagorahasampattīe kaṇvo
vi dāva sudavitthāro karīadu| duhidivacchalā menaā iha
evva uvacarantī ciṭṭhai [ bhagavan, asyā duhitṛmanorathasampatteḥ
kaṇvo'pi tāvat śrutavistaraḥ kriyatām | duhitṛvatsalā menakā
ihaiva upacarantī tiṣṭhati ]
śakuntalā ( ātmagatam )—maṇogadaṃ me bhaṇidaṃ bhayavadīe
7.33.p2
[ manogataṃ me bhaṇitaṃ bhagavatyā ]
7.34
mārīcaḥ—tapaḥprabhāvāt pratyakṣaṃ sarvameva tatrabhavataḥ
rājā—ataḥ khalu mamānatikruddho muniḥ
mārīcaḥ—tathāpyasau priyamasmābhiḥpraṣṭavyaḥ | kaḥ ko'tra
bhoḥ
( praviśya ) śiṣyaḥ—bhagavannayamasmi
mārīcaḥ—gālava, idānīmeva vihāyasā gatvā mama vacanāt
tatrabhavate kaṇavāya priyamāvedaya, yathā putravatī śakuntalā
tacchāpanivṛttau smṛtimatā duṣyantena pratigṛhīteti
śiṣyaḥ—yadājñāpayati bhagavān ( niṣkrāntaḥ )
mārīcaḥ—vatsa, tvamapi sāpatyadāraḥ sakhyurākhaṇḍalasya
rathamāruhya rājadhānīṃ pratiṣṭhasva
rājā--yadājñāpayati bhagavān
mārīca —api ca,
tava bhavatu biḍaujā prājyavṛṣṭiḥ prajāsu,
tvamapi vitatayajñaḥ svargiṇaḥ prīṇayasva
yugaśataparivarttānaivamanyonyakṛtyairnayatamubhayalokānugrahaślāghanīyaiḥ
7.36
rājā—bhagavan yathāśakti śreyase yatiṣye
mārīcaḥ– vatsa kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāni
rājā-ata paramapi priyamasti ? tathāpyetadastu ( bharatavākyam )—
pravartatā prakṛtihitāya pārthivaḥ
sarasvatī śrutimahatāṃ mahīyatām
mamāpi ca kṣapayatu nīlalohitaḥ
punarbhavaṃ parigataśaktirātmabhūḥ
7.36.p1
niṣkrāntāḥ sarve
7.36.p2
सप्तमोङ्कः । The Seventh Act
7.36.p3
[ samāptamidamabhijñānaśakuntalaṃ nāma nāṭakam ]
Linked texts (8)
- Devanāgarī recension — Sanskrit
- Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa (alaṅkāra) — Bhoja, Sanskrit
- Saduktikarṇāmṛta — Śrīdharadāsa, Sanskrit
- Rasārṇavasudhākara — Siṃhabhūpāla, Sanskrit
- Sūktimuktāvalī — Jalhaṇa (Devagiri), Sanskrit
- Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit