Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 17

Śaśilekhā 17

Language
Sanskrit

17.1

surakṣitamapyannapānamavidhinopayuktaṃ rogāya maraṇāya vā sampadyate | tatastasyopayoge vidhinā viśeṣapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ | athāta ityādi pūrvavad vyākhyeyam |

17.2

vidhinā vihitamannapānamiṣṭendriyārthamabhimatarasagandhādi sadāyūṣa āyatanamāśrayamācāryā bruvate | tathāvidhasyāhārasyāyattānyojaḥprabhṛtīni | kāryakāraṇabhāvāt | tadindhanā āhāra indhanaṃ yasyā antarāgniśruteḥ sā tathāvidhā dehasya dhāraṇe'gniḥ prathamaṃ kāraṇam |
athānantaramannapānasya vidhyupayogaprayojanamuktvā vidhirucyate |

17.3

ātmavān buddhimāna annasya svabhāvasaṃyogādīn sapta samyak sūkṣmayā buddhyā samīkṣya hitamevopayoktuṃ yatetāhitaṃ parityajet | kiṃbhūtāna sapta ? āha, svāsthyasvāsthyaphalānāmāhārakalpanāviśeṣāṇāmodanapeyābhakṣyavyañjanādīnāṃ kāraṇabhūtāna | mūlapāṭhe tu dvandve strīliṅgasya paratvāttatsāmānādhikaraṇyena hetubhūtā iti prayogaḥ | anne ca dravyāṇi saṃyogaviśeṣeṇa hi vilakṣaṇakāryakarāṇi bhavanti | eṣāṃ ca svabhāvasaṃyogādīnāṃ lakṣaṇamucyate | tatra svabhāvo dravyasvarūpam | yathā divyodakādīnāṃ laghutvaṃ kṣīrādīnāṃ gurutvamiti | tāni dravyāṇi saṃyogādiviśeṣātsvabhāvādanyathātvaṃ vaiparītyaṃ bhajante | etacca mātrādiprakaraṇe savistaramuktam | kevalamatra lakṣaṇamucyate |

17.4

saṃyogo'nekasya sāhityam | sa ca saṃyogaḥ saṃyogidravyakāryaviśiṣṭaṃ kāryamārabhate | yat kāryamekaikaṃ dravyaṃ kartumaśaktaṃ satyapi svakāryakartṛtve | saṃskāro'syaiva dravyasya jalāgnisannikarṣādibhirviśeṣaprāptiḥ | mātrā dvidhā | ekā piṇḍaparimāṇena | yathāgnenāvikāritagurulāghavena kukṣerdvau bhāgoṃ pūrayityāviti | nānāvidhadravyasamudāyena dvitīyā pratidravyāpekṣayā | yathā gurūṇāṃ dravyāṇāmarddhatṛptyā laghūnāṃ ca nātitṛptatayā bhavati iti | dvividho' pyāhārarāśirmātrāśabdavācyaḥ | deśo dravyasyopayujyamānasyotpattisthānamutpannasya ca sthitisthānamevamupayoktuśca puruṣasya | tena kasmin kiṅguṇayukte deśe puruṣo dravyaṃ vā jātaṃ, kasmin vā sthitamiti vikalpayedityarthaḥ | tatra ca deśe tasya dravyasyopayoktā svastho vā syādāturo vā kimprakṛtiśceti parīkṣyaḥ | etāvatā hi nānāvidhaviśeṣāvagatirbhavati |

17.5

kālastu dvaividhyenānnapānopayogayogyatāṃ yāti | ṛtuvyādhyapekṣatvena jīrṇājīrṇalakṣaṇatvena ca| tatra svasthasya ṛtvapekṣayāsminnṛtāvavemāhārapānamāmnātamityāturasya tu vyādhya pekṣayāsmin vyādhāvasyāmavasthāyāmidaṃ yojyāmiti | yathā jvare kṣīrocitasyetyādi | athavā'turasyāpi ṛtvapekṣā vidyata eva | tathā hi śaradi śleṣmaje'pi vyādhau tadviparītānyapi atyarthatīkṣṇoṣṇāni dātuṃ na pāryante | ubhayasya svasthasyāturasya ca jīrṇājīrṇalakṣaṇaḥ | etaducyate | ajīrṇasya tu dvaividhyamannatvenāhārasāratvena ca anne tvajīrṇe bhojanecchā'pi na bhavati | āhārasāre tvajīrṇe uttareṇādyatanena rasena miśrībhūte vātādīnāmupalepena mārgaśodhādinā prakopaḥ śīghrameva | jīrṇe tu mvasthānasthadopādilakṣaṇe bhuktamannaṃ doṣādikamakopayadāyurbalādīna varddhayati | anyat suvodhama |

17.6

atītakālamasmin jīrṇalakṣaṇakāle'tikrānte | nāsnāta ityādināhārasyopayoge niyama ucyate | digvāsā agṛhītavasanaḥ | na caikapaḍhaḥ | nāhutvā tilaghṛtādibhirmantrapūrvamagnim| na japamakṛtvā | na devatābhyo'nirūpyāsaṅkalpyatadāhāraṃ nacāgraṃ prathamamanucchiṣṭasakalabhojanebhyaḥ stokaṃ stokamagnaye adatvā | atithiraganturbhojanārthī | abhyāgatāstaddeśma kenacit prasaṅgenāgatā vāndhavādyāḥ | vayāṃsi pakṣiṇaḥ | pratyevekṣya bhojanādinā āśritāna tadupāsakān | bhṛtyabāndhavādīnupāśritānāśritāśritān | tiraśco gavāṃśvādayaḥ | parigṛhītāḥ svatvamāpāditāḥ | tathā praśastairduṣṭairdeśādibhiryuktaḥ anindyaḥ bhojanamagārhitaṃ svabhāvena tathā cānindyamapimvayamanindannāhāre garhāma kurvannacaiśvāninditam | upadagdhamivyagnisaṃyogān amātmye vakṣyamāṇalakṣaṇamaviditaṃ guṇārguṇairvijñātasvarūpamaviditāgamamajñātāgamaṃ nātimāyaṃ nātipraga iti ceyācāryasya dinārambhe dinakṣaye ca bhojanapratiṣedho'bhīṣṭaḥ | pūrvāhnābhidhāyī tu prageśabdaḥ kathaṃ prayukta iti na jāne | athavātikrāntapraga iti madhyāhne bhojanapratiṣedhaḥ | ākāśaṃ nirāvaraṇī deśaḥ | unnamamya utkṣipya pradeśinīṃ aṅguṣṭhato dvitīyāṅguliḥ pradeśinī bhāvadūṣitamaduṣṭamapi duṣṭatayā bhāvitam | bhokturna hastasthe pātre gṛhītamāhāramaśnīyāt | kevalaṃ haste gṛhītvā ca | nāśnīyāt śucyādiguṇayuktena parijanenopahitaṃ ḍhaukitam | hitaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇamaśnīyānmāṃsādīṃśca varjayitvānyamāhāraṃ paryuṣitaṃ gatāhorātraṃ nāśnīyāt | upadaṃśaṃ yadannamisiddhamapi phalādi dantenopadaśyānnena saha bhujyate | dadhyādīni ca niḥśeṣāṇyabhya. vaharet | anyatsaśeṣamiti tathā snigdhattvādiguṇayuktaṃ cāhāramabhyavaharet tanmanāḥ abhyavahriyamāṇe dattacittaḥ | ātmānaṃ ca samyak samīkṣya vikalpya |

17.7

snigdhādīni trīṇi dhātūn rasādīn nirmalīkaraṇena upabṛṃhakatvena ca na vikurvate | anyat suvodham | ādigrahaṇena saṃyogasaṃskārādilavutvagrahaṇam | vipannamapi

17.8

samīkṣya samyagātmānamiti pūrvoktaṃ vyākaroti | ātmānaṃ parīkṣya idaṃ vā tadātve prastutaṃ sātmyamidamasātmyamiti | sātmyaṃ yajjanmanaḥ prabhṛti mahātmanābhyastaṃ tacca śarīre aucityādabhyastatvādupaśete sukhāhaṃ bhavati | etadeva ca loke sātmyaśabdenocyate | yajjanmanaḥ prabhṛtya bhyastaṃ sukhāhaṃ ca | svalpakālābhyastaṃ nātmyameva | etadviparītamasātmyam | anye tvācāryāḥ prakṛtyādibhedena sukhakartṛtvamātrahetuṃ bahuvidhaṃ sātmyamicchanti | te ca janmanaḥ prabhṛtyabhyāsamanapekṣya prakṛtideśādiviśeṣamāśritya śarīrasaṃvarddhakadravyaguṇebhyo viparītaguṇamapi samprati sukhahetutvāt sātmyamācakṣate | teṣāṃ ca sadṛśaguṇamapi śarīreṇāhārajātaṃ sampratyasukhāvahatvādasātmyam | sarve ca sātmyaṃ trimakāraṃ ta icchanti | subodham | teṣu ca madhye pravaraṃ sarvarasaṃ samadoṣaprakṛteḥ sukhāvahatvenopadiśanti |
itareṣāṃ ca visamadoṣaprakṛtīnām| yathākramamekena sarvaramamya śarīrīṇaiḥ sāhasyāt | tena yaddhāhāraṃ bhavati madhyamavaraṃ ca viṣamadoṣāṇāmevetyāhuḥ | tata yathāyathamupadadhyāt | evaṃ ca sātmyamapi doṣasaṃvarddhakamapyanabhityādinā vivarjitamevetyarthaḥ | tataḥ prabhāvāt mātrāsaṃyogādīnāṃ vaicitryādannapānavicārasyāniyataikarūpyāttridoṣatattvatayā yathābhāviṣṭhaṃ bahutvātkiñcitkadācit prayuñjīta nābhyavati yathābhavannalpena śīlayet pariharedvā | etenābhihitamarthamevoktaṃ ca pādaśeṣaśakyaḥ |

17.9

samaśanādīnviśepataḥ varjayediti sambandhaḥ| pathyamapathyaṃ ca miśrīkṛtya samaśanam | yathoktānnaṃ bhuktvā kiñcitkālenāgnimucya punaḥ punarbhojanaṃ tadadhyaśanam | amātrāśanamamagrato vakṣyate | yathoktabhojanakāle'prāpte' tikrānte vā bhujyate tadvipamāśanam | anyatsubodham | kaṭūvaraṃ nāma kaṭūmamlopadaṃśavyañjanaviśeṣaḥ | madṛkanāgā rāgāṣāḍavasaddaśo deśāntara prāmaddhaḥ |

17.10

agnivalāpekṣayā sātmyāpekṣayā ca dravaṃ śuṣkaṃ vā prathamamaśnīyāt | gurvādiguṇayuktamāhāraṃ pūrvamevādyāt | mandāgnistu dravoṣṇaṃmevādau bhuñjīta |

17.11

anupāne bhuktamyopari pāne jalameva śreṣṭhaṃ sarvarasajanakaśakteḥ sarvaguṇatvādbhojanarasrāvirodhāccharīravṛddhikaram| dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta ityetāvattaitaduktaṃ bhavati śīta syoṣṇasya ca pānīyasya tatrokteḥ kvaviṣaye'nupānaprayogaḥ| kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayorupavāsaklāntādiṣu ca | māṃmarasaḥ śoṣādipu atilaṅghanokteṣu rogeṣu | vāte tu vṛddhe anupānamamlāni kāñjikādīni cakārānmāṃsaraso'pi | pitte śarkarodakaṃ śleṣmaṇi mākṣikasaṃyuktaṃ triphalākathitaṃ jalam | akṣigegepu sarvepu galarogeṣu ca prāyaśaḥ sarvepu samākṣikaṃ triphalodakam | dadhni śītodakamanupānaṃ pūrvamuktam | sampratyucyate masteva veti | dadhna ubhayānupānasamuccayapratiṣedhārthamevakārakaraṇaṃ tena śītodakaṃ vā mastu vā dadhyanupānamityarthaḥ | kūrcikākīlāṭayośca mastreva avarānnaṃ vidalasasyānama | arkyādyāsavān vileśayeṣu | sāmānyānānyeṣu ca vipadigdhaśastrahatepu ca madhūdakaṃ sthūleṣveva | samāsataḥ saṅkṣepata ucyate | bhuktasyānnasya guṇairviparītaṃ yad dravaṃ tadanupānāya yojyam | tatra yadi viruddhānnavijñānīyoktena prakāreṇa na virudhyate | tatra parasparaṃ sadṛśānāmasadṛśānāṃ vā guṇānāmubhayatrāpi balavatāṃ satāṃ virodha uktaḥ |

17.12

tarpaṇatvādayo'nupānaguṇāḥ | janūṣṇa ūrdhvamakṣakasandhorupari yasya rogastena śvāsādimadbhiśca sarvamanupānaṃ na sevyam | anye manyante yadetadanupānaṃ pratiṣiddhaṃ tajjalameva kāsādīnāṃ kṣīrādyanupānavidhānāt | vayaṃ tu manyāmahe sāmānyenātra sarvapratiṣedhaḥ | kāsādīnāṃ viśiṣṭānāṃ kṣīrādīnāmapavādatvaṃ bhavati | teṣāṃ hyardhvajatrugadādīnāṃ tadanupānaṃ yathoktena prakāreṇābhiṣyandādīn vidadhyāt | ādigrahaṇena evaṃhetukānāmanyeṣāṃ grahaṇam | bahu ca pānaṃ pītvā bhāṣyādīnna śīlayet | praklinnadehādinā satā pānaṃ naiva sevyam |

17.13

pāṇigataṃ hastalagnamannaṃ parimṛgeṇānyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śastrāviddhāṃ vakṣyamāṇadantaśodhanenāpanīyācāmet | ūrdhvakaphavego'nnapīḍayā śleṣmaṇaḥ śiraḥprāptiḥ | bahudrava āhāro yena bhuktastena tatkālaṃ śayyā nāśrayaṇīyā | athavā dravabhūttarabhojanamantabhojanaṃ yasyeti vigrahaḥ| ūṣmādaya āhārapīraṇāmakarāḥ| ūṣmāgniḥpacati| vāyuḥ sthānāt sthānamannasya pākāyāpakarṣati | kledo'nnasaṅghātaṃ ślathayati | sneho'nnasya kāṭhinyaṃ nāśayati | kālaḥ pariṇāmamannasya vapurvyāptimabhinirvartayati | teṣāṃ ca kledādīnāṃ samayogaḥ ahīnātimātratvamannapariṇāmodbhavavānāṃ doṣadhātumalānāṃ samatvakaraḥ sampadyate | kathameteṣāṃ kledādīnāṃ samayogo bhavatītyucyate | ucito'bhyantaḥ hitaśca pathyaāhārādikṛto dehasaṃskāraḥ evamabhyavahārādayo'pi sumanastvaṃ ca | eṣāṃ kledādīnāṃ samayogenānnasya pariṇāmāt kiṃ bhavatītyāha | pariṇamataḥ pariṇatiṃ krameṇa gacchato guṇā gurutvadravatvādayaḥ śarīrasthaiḥ gurutvadravatvādibhirekatvamāpadyante | athavā guṇaśabdo bhāgaparyāya eva gṛhyate triguṇā rajjurityatra yathā | jagataḥ pañcabhūtātmakatvāccharīrasyāpi pañcabhūtātmakatvādvṛddhiḥ samāneḥ sarveṣāmityanena nyāyena pariṇatāhāraguṇaiḥ sadṛśeṣu śarīraguṇeṣu vṛddhiriti yathāsvaśabdasyārthaḥ | śarīraguṇairviruddhāstvāhāraguṇāḥ svabhāvaprakṛtyādyapekṣayā viruddhādāraguṇaiśca vihatāhāraguṇāḥ śarīraṃ vihanyuriti |

17.17

okulaṃ kāṇḍamvānyapakkāni bhraṣṭāni sasyāni | amyoṣastadvidhā eva yavāḥ | pṛthukāḥ kṛtābhravagoṃkāḥ | etāna śālipiṣṭakṛtāṃśca taṇḍulāṃśca bhuktavānnādyāt | adyarthākāṅkṣāyāṃ tu mātrayādyāta atibhoktamatyādityarthaḥ| śākabhūyiṣṭhamekarasādikaṃ ca bhojanaṃ tyajet | tathā nidānasthānādau rogahetuvaktavyaprasaṅge sarveṣāṃ rogāṇāṃ yat kāraṇatvenoktaṃ tanna śīlayet | yat kacit kāraṇatvenoktaṃ tatsātatyena nābhyasedityarthaḥ | atyabhiṣyaṃditvādiguṇayuktaṃ ca na śīlayet |

17.20

śāligodhūmādīṃstu śīlayedabhyaset | netrabalecchuśca mākṣikaghṛtābhyāṃ miśrāṃ triphalāṃ śīlayet | tathedamapi śīlayet yadāhāravihāraṃ svasthasya svāsthyamanuvarttayatyāturasya ca vyādhyupaśamaṃ karotīti |

17.22

prasaṅgenocyate |— svabhāvamātretyādi subodham | viṣamāṇāṃ doṣadhātuvaiṣamyahetūnāṃ asamayogasthitānāmāhāradeśādīnāṃ tyāgādviṣamā dhātavaḥ śarīraṃ nānubadhnanti | samānāṃ ca yathocitahitānāṃ saṃsevanāddhāttavaḥ samā jāyante | tenaitaduktaṃ bhavati | akāragāsāmagrīvirahāt svayaṃ nāśaḥ, tathā kāraṇasāmagrīsannidhāne'vaśyaṃ janmeti |

17.27

annena kukṣedvau bhāgau pūrayet tṛtīyaṃ bhāgaṃ pānena pūrayet doṣāṇāmāśrayaṃ sañcaraṇasthānaṃ caturthaṃ bhāgamavaśeṣayet | anyathā annapānapūrite sarvakukṣau doṣā nirāśrayāstamevānnapānamutpīḍya viṣūcikādīn rogān kuryuḥ | eṣāṃ ca kalpanā arddhabhāgatrayatṛptyādinānumīyate | na ca kukṣerbhāgo vijñāyate | ayaṃ cānantaroktonnapānakramo mandānalādīnāṃ puruṣāṇāṃ yojyaḥ | itareṣāmuktobhyo'nyeṣāmavaśyaṃ na yojyaḥ | daridrāyatanyāturaduḥkhātmanāṃ hi yathāyathamagnivalopakaraṇādisambhavāpekṣayā budhyo'hyam | rūkṣa āhāro balanāśādikaṃ karoti | atisnigdhaḥ śleṣmasañcayādīn karoti | praseko mukhācchleṣmasrutiḥ | atyuṣṇo madādīn karoti | atiśītamagnisyādādīn karoti | hṛdayasyotkleśena yuktaḥ praseka eva hṛllāsaśabdavācyaḥ | atisthiro'tikaṭhino mūtraśakṛdvibandhādīn karoti | avyāptirekasmin bhāge jaṭharasya sthitiḥ | atidravaḥ pīnasādīn karoti | syando nāmākṣirogaḥ |

17.29

atimadhuraścāhāro'gnināśanaḥ | asātmyaṃ ca bhuktaṃ dehapuṣṭiṃ na karoti | atilavaṇaṃ cakṣuṣo'pathyam | atitīkṣṇamatyamlaṃ ca jarā sākṣādatiśayena jarākāraṇatvāt| ityanena prakāreṇa vidhiṃ kramaṃ mātrābhyāsādikamavalambya gṛhītvā yo naro'nnapānaṃ bhuṅkte | kiṃbhūtaṃ ? vigrahavatsaśarīramiva balaṃ, taddhetukatvāt | sam̐ narastanumaṃpi svalpāmapi tanujāṃ dehajāṃ rujāṃ pīḍāmanāpyālabdhvā samāśatasya saṃvatsaraśatasya pāramantaṃ vrajati | anāpyetyatrāṅprayuktastena sādhviti |

Linked texts (1)