Ashtangasamgraha 18: athaikādaśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 18
- Language
- Sanskrit
athaikādaśo'dhyāyaḥ
18.p1
surakṣitaṃ suvihitamapyannapānamamātrayā sevitaṃ mahārogāya maraṇāya vā bhavatyato mātrāpradarśanādhyāyārambhaḥ |
18.2
mātrāśī syādityādinā prastutapradarśanam | sā ca mātrā agnerbalamāhāradravyāṇāṃ ca tadanurūpaṃ gurutvaṃ laghutvaṃ cāpekṣya bhavatītyagnerāhārasya ca parasparayogyatvamityarthaḥ | nanu mātraiva na jñātā ato mātrālakṣaṇamucyate | āhāreṇa kukṣerapīḍanam | hṛdayasya cāsaṃrodhaḥ | pārśvayoścānnabhāreṇa pāṭanamiva pāṭanaṃ tasyābhāvaḥ avipāṭanam | udarasya cānatigurutvam | indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ prīṇanaṃ santarpaṇam | kṣuttṛṣośca nāśanam | sthānāsanādiṣu sukhānuvṛttiḥ sukhapravṛttiḥ | ucchvāsapraśvāsau śvāsasyāntarbahirnayanam | sāyantanasya ca bhojanasya prātaḥ sukhena pariṇāmaḥ prātastanasya ca sāyam | balopacayakartṛtvaṃ cāhārasyeti mātrālakṣaṇam |
18.3
yasminnāhāre yanmānena bhujyamāne śarīrasyaivaṃrūpatā bhavati, sā mātreti piṇḍaparimāṇena | pratidravyāpekṣayā tūcyate gurūṇāmāhāradravyāṇāṃ svabhāvasaṃskārādyapekṣayā puruṣavalāpekṣayā vā tribhāgātitirarddhatṛptirvā | laghūnāṃ ca nātitṛptiḥ | yato laghūni vāyvagnibhāgādhikyenavalpayante | atastatsvabhāvenāgnisāmyādbhūyiṣṭhakarāṇyaivaṃ cāvidhinā yathoktakramādīnāmabhāvādevāpi svalpadoṣakartṛtvaṃ laghūnām| itarāṇi gurūṇi pārthivāpyaguṇabhūyastvādagnerviparītānnāśahetavaḥ | vyāyāmāgnibalādanyatra, vyāyāmakāraṇaṃ hi yadagnibalaṃ tatra guruṇyapyadoṣakarāṇi | eṣā mātrā | amātrā punaryathoktāyā hīnatvamādhikyaṃ vā | tatra hīnamātramāhāraṃ balavarṇanāśādīna karoti | sārasya balasya vidhmāpanaṃ nāśanam | yathoktādatimātraṃ punardeopāna prapīḍayata kukṣimāpūrya tiṣṭhati | tataste doṣāḥ tenaruddhamārgāstamevāhāramapakvamāviśya dvidhā kurvanti | kadācintadannaṃ viṣṭambhyāsate | athavā'nnaṃ pakvāpakvaṃ bahiḥ prerayanti | yadā tu viṣṭambhyāsate tadā'lasakanāmānaṃ rogamabhinirvartayanti | yadā prerayanti tadā visūcikām |
18.6
etadeva prayāti nordhvamiyādinā savistaramucyate | vāgvādīnāmayathārthakopānnānāvidhevedanānāmudbhedaiḥ sūcībhiriva gātrāṇi yadaso vidhyati ato visūcikocyate | tatra viśūcikākāraṇatve yadā vāto'dhiko bhavati tadā śūlotpattiṃ karoti | aṅgānāṃ rajvādyudveṣṭanamivodveṣṭanam | pittaṃ vṛddhaṃ jvarādīn | pralayo mūrcchāprāyaḥ | śleṣmā vṛddhaḥ chardyādīn | eṣāmanyatamasya vṛddhirohāraviśeṣād yuktāt | pūrve doṣādhikyānapekṣayā | sarvasyaivāpyatimātrāśino vātaḥ śūlādīn karoti | durbalatvādiyuktasya tvatimātrāśino viśeṣeṇa vātaḥ prakupito'nnaṃ pradrūṣayati | taccaivaṃ prapīḍitamūrdhvamadhaśca śleṣmaṇā ākulitaṃ ruddhamārgamalasatvāt chardyatīsāravarjyānyuktāni śūlādīnyupajanayati | so'laso nāmālsakaviśeṣaḥ | asya tvatimātrāśino 'nyarthaduṣṭā vātādayaḥ pūrve praduṣṭenānnena svaṣṭamārgarodhāt tiryak srotobhirgacchantaḥ kadāciddopavalaviśeṣāccharīraṃ daṇḍavat stabdhaṃ kurvanti | so'lasakaviśeṣa ācāryā asādhya iti bruvate |
18.7
yaśca viruddhādikaṃ prāyeṇācarati tasyāmo vakṣyamāṇa lakṣaṇo duṣyati | tasmin duṣṭe viṣabhuktasyeva yā pīḍotpadyate | tatrācāryā āmaviṣamiti nāmāmananti kathayanti viṣamahaśalakṣaṇatvāt | taccāmaviṣamasādhyānāṃ rogāṇāṃ paraṃ kaṣṭatamamasādhyatvena | kutaḥ āśukāritayā viruddhopakramatvena ca | āśu śīghraṃ svaṃ karma māraṇaṃ karotītyāśukāri | tatra hi dopāstathāvidhaṃ kopamāpadyante | yatraikasmin doṣa auṣadhamanyasmin doṣe'nyarthaṃ virudhyata iti viruddhopakramatvam | anye tvanyathā bruvanti | yadi viṣasadṛśasvarūpaḥ pīḍākartṛtvena tatrāmo bhavati viṣe śītā kriyā | āme'jīrṇe coṣṇā | ityupakramavirodhaḥ | nanu mātrāśino'pi duṣṭāmapīḍā dṛṣṭā tat kathamucyate | mātrābhojanenaiva tu kevalenāhāraphalaṃ valavarṇopacayādikamavāptuṃ na śakyate | kutaḥ svabhāvasaṃyogakālādīnāmasadṛśaphalatvāt | etadevocyate | na mātraiva kevalaṃ svāsthyakāraṇaṃ yāvaddravyasvabhāvādayo'pi |
18.8
tathāhī yādinā svabhāvādīna darśayati | gurutvādiguṇayogānmātrāyāpi bhuktamāmameva dūpayatīti | taccāsādhyatvavarjitamāmaṃ duṣṭamalasatvaṃ prāptam |
18.9
tatraityādi | salavaṇaṃ lavaṇasaṃyuktamuṣṇaṃ vāri pītvā ullikhet nara āmaṃ vamedityarthaḥ | doṣasyānullikhatvādevamapyacchardayantaṃ pippalīnāgadantīcūrṇayuktamuṣṇāmbu pāyayet | pippalīsarṣapacūrṇayuktaṃ vā madanaphalakaṣāyam | kośātakīniṣpīḍitarasaṃ vā dantīpippalīyuktam | etāni vamanāni yogyāni yogyadeśakālaśarīrāpekṣayā yojyāni | anyāni ca vamanakalpoktāni tīkṣṇānyāturavyādhyāvyavasthapekṣayā yojyāni | tataḥ kṛtavamanaṃ nānāvidhasvedagudavarttibhyāṃ cikitset |
api ca |—
18.15
api ceti samuccaye | samyagvi Name śuuddhasya kṛtavamanavirekasya tadupadravā duṣṭāmajā rogāḥ sadya eva śamaṃ yānti | evaṃ ca kṛtasaṃśuddheḥ śūle'nubaddhe koṣṭhe cājīrṇānnarahite hiṅgvādīnyabhayāntāni cūrṇitānīṣadūṣṇajalena pibet | yathāvihitamātrayā | athavā pippalīmūlādisaindhavāntaṃ koṣṇābhiradbhiḥ pibediti sambandhaḥ | śuṇṭhyādikaṃ maricāntaṃ vā koṣṇābhiradbhireva | pāṭhādikaṃ puṣkaramūlāntaṃ vā | ete catvāraḥ prayogāḥ śūlaharā ajīrṇānnaśeṣābhāve doṣavyādhyātmapekṣayā yathāyogaṃ yojyāḥ hiṅgvādikamajamojāntaṃ dviruttarapramāṇayuktaṃ śūlādināśanam | yannrasmāddravyāduttaraṃ tattasmāddviguṇam | tathā caivaṃ sthitam | dviruttaramauṣadhaṃ yasyauṣadhasyeti dviruttaram | dvau bhāgau dviḥ samabhāgatayā uttaram | tenaitaduktaṃ bhavati | hiṅguno bhāga ekaḥ | dvau bhāgau vacāyāḥ | catvāraścitrakasyāgnau kuṣṭhasya ṣoḍaśa suvarcikākṣārasya | dvātriṃśadviḍḍalavaṇasya | catuḥṣaṣṭirjamojasyeti | sapta bheṣajāni | nirannakoṣṭhastu tṛṭchūlasaṃyukto mustādīnāṃ kvāthakalpanāmānena kvāthaṃ pibet | rāsnādibhiḥ śuṣkairgomūtramiśrairvā lepādīna śarīre yojayet | śuṣkasyalepaśabdo'ṅgasaṃyogādaupacārikaḥ |
18.22
tasminnāme'lasībhūte sarujamānaddhaṃ hi jaṭharamamlena kāñjikamacādinā piṣṭairdevadārvīdibhiḥ pralepayet | yavacūrṇaśca yavakṣāratakrābhyāṃ miśritaḥ paramatyarthaṃ pralepādeva koṣṭhāttijit | anye kṣāraṃ bhasma vadanti | viṇmūtrasaṅgagrahe'nantarokterdevadārvādibhiḥ saindhavāntairgudavarttiḥ piṣṭairdeyā | tatra cāmadoṣe doṣavaśādaṅgāni nāmyamānāni saṅkocyamānāni yadi bhavanti tatastānyatyarthaṃ svinnāni carmapaṭṭādināveścayet | ativṛddhāyāṃ ca visūcyāṃ pāṣṇyoṃḥ guṭikayonmattaśastrādinā dāhaḥ praśasyate | dvikṣārādibhiḥ pakvatailamabhyañjanāyeṣyate | śuktaṃ tailasamama | tatra cāmadoṣe'ti dāruṇe vātakopavaśāt gātrāṇāmāyāme vātavyādhinidānavakṣyamāṇalakṣaṇe bhallātakādibhirbhṛtaṃ tailaṃ ca miśritaṃ pacet vātādyupayogāya succharditaviriktasya mataḥ | tacca pakvaṃ ghṛtatailabhuktamaṃ khallīnāśanama | khallī vakṣyamāṇalakṣaṇā vātavyādhau| tvagādibhiramlena kāñjikādinā piṣṭairudvarttanaṃ khallīṃ visūcikāṃ ca nāśayati | ebhireva ca tvagādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ tadarthakāri visūcikāsvarūpameva chardivirakādikamarthaṃ kurvadrogamupaśamayati | enaṃ visūcikārtaṃ tadaharvisūcikādivasamupavāsya viriktavatsaṃsarjanaṃ krameṇopacaret | etacca vamanavirecanavidhau vyākhyāsyāmaḥ | ityanena prakāreṇa visūcyalasakayoḥ siddhā niḥsaṃśayā kāryakārī kriyoktā |
18.23
śeṣeṣu tvāmadoṣeṣu jīrṇe hyāhāre doṣopaliptamāśayaṃ puruṣaṃ tathā stimitaḥ acalo guruśca koṣṭho yasya taṃ tathāhāre ca nirabhilāṣiṇaṃ evaṃvidhāvasthāyukta māmadoṣiṇamavekṣyāhārasya jīrṇatvāt kālavaśāddoṣeṣu kiñcit pakveṣvapidoṣaśeṣasya pācanārthamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca kiñcidevaṃguṇamauṣadhaṃ pāyayet | ajīrṇāhārāya na deyamauṣadhaṃ yataḥ āmadoṣakṛtavalahānirgarbhātādikamapakvaṃ doṣaṃ prayujyamānamauṣadhamāhāraṃ cājīrṇaṃ paktumaśaktaḥ |
18.24
api ceti pādasamuccaye | eṣāmāmādīnāṃ vibhramo duṣṭotkarṣiṇī sāmagrī ativalatvānnaṣṭānalabalamāturaṃ sahasaivātipātayet śīghrameva mārayedityarthaḥ | sarveṣāṃca punarāmadoṣajānāṃ staimityādīnāṃ vikārāṇāmapatarpaṇaṃ laṅghanameva cikitsā |
18.25
taccapatarpaṇaṃ triprakāraṃ tatra svalpadoṣāṇāṃ laṅghanameva | atra laṅghanaśabdenopavāso bhaṇyate tena hītyādinā dṛṣṭāntaḥ | tena hyupavāsenānilo'gniśca vṛddhiṃ yāti | tadvṛddhyā cālpo doṣaḥ śoṣaṃ prāpnotīti | yathārūpasalilāśayo jalasthānaṃ taṭākādi vātātapavṛddhyā śoṣaṃ yāti | tadvaddoṣo'pi | tathā madhyadoṣo nātivṛddho laṅghanenopavāsena pācanena ca kvāthādinā śoṣaṃ yāti | yathā madhyaḥ salilāśayo nātibahujalo vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇena śoṣamāpadyate | tadvanmadhyo'pi doṣaḥ | laṅghanasya vātātapābhyāṃ sādṛśyam | pācanasya pāṃsubhasmāvakiraṇena | bahudoṣāṇāṃ doṣāvasecanaṃ vamanavirecanenāpatarpaṇam | dṛṣṭānto yathā palvalodakaughe naḍvalapānīye asrāvite tatsthānāṃ śālyādīnāṃ puṣṭirna bhavati | bahūnāṃ doṣāṇāṃ palvalodakena sādṛśyam | śālīnāmāyuṣā anuktenāpi balātsāhaśyam | śarīrasya palvalena ca |
18.26
tasmādanayā diśā etaduktaṃ bhavati | sarveṣāṃ santarpaṇotthānāṃ vyādhīnāmapatarpaṇaṃ, kāryaṃ apatarpaṇotthānāṃ ca santarpaṇamiti | etacca sthūlamuktavatā śāstrakāreṇauṣadhaṃ nidānaviparītaṃ darśitam | nidānaṃ heturiti paryāyām̐ | santarpaṇahetukānāmapatarpaṇamiti | yadā tu sarvavyādhayo hetuviparītauṣadhena kṛtenāpi na śāmyanti tadā vyādhiviparītaṃ kāryam | tadarthakāri vā | na hetuviparītamātreṇaiva kṛtārthatāmavalambeta | etāni hetuviparītādīni vakṣyamāṇalakṣaṇāni | vimukta āmadoṣeṇa yaḥ puruṣaḥ kālauṣadhādinā paripakvadoṣo dīptāgniśca tasya śarīrasyadoṣaprayujyamānauṣadhādīnāṃ nānāvidhānyavasthāntarāṇyabhisamīkṣyābhyaṅgādīnāmanyatamaṃ yathecchaṃ vā yuktyā yathā saṃvāhanena kāmaṃ yojayet | bhavanti cātreti ślokairarthasamuccaye tantrarītiḥ |
18.27
prakaraṇādya āmadoṣavān śyāvadantatvādilakṣaṇayuktaḥ sa naro'punarāgamanāya yāyāt mriyata ityarthaḥ |
18.29
vyoṣādikṛtā varttayo netrāñjanena viṣūcikā hanyuḥ | samāvāpya sambhiya | śirīṣādibhiśchūrṇitairvastasya chāgasya mūtreṇa kṛtā varttiḥ pralepādiyogairviṣūcikāghnī | eṣāmadoṣacikitsā'jīrṇe'nne yojyā |
18.33
ajīrṇamannamucyate | trividhamajīrṇam | kaphādhikyena vātādhikyena dravasvarūpapittādhikyena vā | abhidheyaparītyena kaphasyājīrṇakartṛtve prādhānyādagre pāṭhaḥ | tatra kaphakṛto'jīrṇa āmanāmā tasmin sthite gātrāṇāṃ gurutvaṃ dhātūnāmutkleśaḥ | utkleśo vikāraviśeṣaḥ | sadyo bhuktavadaprāptavidāhāvastho mudgāraḥ | vātenājīrṇaṃ viṣṭabdhamucyate tasya lakṣaṇaṃ jaṭharaśūlādyudbhavaḥ | pittādajīrṇaṃ vidagdhaśabdenocyate tasya lakṣaṇaṃ bhramādyudbhavaḥ | udgāraścāsya dhūma iva jaṭharādudeti tīkṣṇatayā |
18.37
āme ajīrṇe cikitsā laṅghanamupavāsaḥ | viṣṭabdhe'tyarthaṃ svedaḥ | vidagdhe vamanam | avasthāviśeṣeṇa vā sarvametat sarvatrāpi | etatprasaṅga idamāha | āmānmahāsrotasi līnāt garīyasaḥ prabhṛtādvilamvikā nāma roga utpadyate | sā ca vilambikā vātaśleṣmabhyāmanubaddhā bhavati | sā cāmanāmājīrṇasadṛśalakṣaṇā taccikitsā ca | jīrṇetvanne kadācidāhārasāro raso'jīrṇo bhavatyatastallakṣaṇamucyate annavidveṣa ityādi | tatra rase'jīrṇe akṛtabhojanaḥ svapyādā lāghavāt | prabuddhaśca yadi kṣudvāntastato'pyāllaghuprayati | laghu stokam | svabhāvalaghu svalpamātra cetyarthaḥ | etaccājīrṇe doṣopahatāgnivaśādbhavati | tasya ca doṣopahatatve trividhaṃ rūpaṃ viṣamatvādi śārīre vakṣyamāṇalakṣaṇam | doṣānanubandhena caturthe rūpaṃ yattanmatvam | tasya caturvidhasyāgnerjīrṇājīrṇaniyamaṃ kālaniyamena darśayati | same'gnau valaśarīrādyapekṣayā upayuktasya bhojyasyāhārasya mātrayā copayuktasya caturbhiyāmaiḥ pāko bhavati | bheṣajasyauṣadhasya tadvat dvābhyāṃ yāmābhyām | yuktayordeśakālaśarīrādyapekṣayā prayuktayorbhojyabhaiṣajyayorityuktamevāsmābhiḥ | tīkṣṇe'gnau yathokte kāle'prāpte vipākaḥ | mande'gnau punaścirānmandatvātiśāyāpekṣayā yathoktaṃ kālaṃ bahu bahutaraṃ cātikramyā''ṭopādikaṃ ca kṛtvā | viṣame tu prakṛtānupayogaḥ yataḥ sa kadācittīkṣṇyaṃ kadācinmāndyaṃ bhajate | ajīrṇajñāne tu vartamānamevāhārātramagnirastīkṣṇo'nyo vā upakaroti sātatyena | ato viṣamo'tra noktaḥ | ata eva ca kāraṇādāha |
18.44
sabhaktamityādi yato mandāgnau cirāt pākastato mandāgneḥ puruṣasya sabhojanamauṣadhaṃ dīyate | atra yukti rucyeta yasmānmandāgnerāhārānniścirāt pākaṃ yāti hyastane cānne' jīrṇe'dyatanāhārayogye ca kāle'ntarauṣadhasyopayogakaraṇakālo na sambhavatīti | same cāmnau caturbhiyāmairannapāka uktaḥ | agnau ca yāmā ahorātram | tena balāduktaṃ bhavati ahorātravartitasyānrasya dvau bhojanakālāviti | tatra rātrau bhojanapratiṣedhādahanyeva dvau vārau pūrvāhne cāparāhne ca bhojanam | pūrvāhni tatsāmyamucitaṃ pathyaṃ laghu ca sadagnidītikaraṃ bṛṃhaṇaṃ ca | hyastane hyāhāre samyakpariṇate vimaleṣu srotasstūpayogodattasya cāsambhavādaparāhne bhojanaṃ pūrvāhne bhojanādguṇairhīnam | nanu caturbhiyāmairannapāka uktastatkathamahaḥ saṃjñe caturyāme dvau vārau bhojanaṃ vidhīyate ajīrṇapratiṣedhaḥ kathaṃ nāpatatītyāha | prātarāśetviti pūrvāhnabhojane' jīrṇepi sāyamāśo na duṣyati | balāduktaṃ sāyamāśe' jīrṇe prātarāśo duṣyatīti | kātra yuktirityubhayasyāpi yuktirucyate | prathamasya yuktirdivasasya prārambhaprabhṛtyarkeṇa sūryabhaṭṭārakeṇa bāhyapuṇḍarīkavat puruṣasya hṛdayapuṇḍarīkaṃ prabodhyate prakāśyate | tasmiṃśca hṛdaye prabuddhe puruṣasya vyāyāmena śarīraceṣṭayā vicāreṇa ca buddhivikalpanena tathā cetasaśca manaso vikṣiptatvena kriyāyogāḥ | vyāyāmādiyogācca sarvasrotāṃsi svavāhyavāhakatve sphuṭatvaṃ nirāvaraṇātvaṃ yānti | yataḥ srotasāṃ sphuṭatvena vātādayo dhātavaḥ koṣṭhe parikledaṃ na yānti | tenāklinneṣu dhātuṣu sāyamāśo'nnamāsiktaṃ jaṭhare nyastamatyantena na duṣyati | atyantagrahaṇaṃ kiñcidduṣyati sātmyatvādinā rogaṃ na karotīti jñāpanārtham | dṛṣṭānto yathā avidagdhe anagnispṛṣṭe payasyanyat| payo nyannaṃ na duṣyatīti | ye tvannamanyadāsiktaṃ tena hetunā na duṣyatīti vadanti teṣāmāsiktaśabdenaivānyatvasya labdhatvādvicāraṇīyam | dvitīyasya vastuno yuktirucyate | rātrāvityādi pūrvaireparī yena vyākhyāyam |
18.47
udgāraśudhyādi jīrṇāhārapuruṣasya lakṣaṇam | adhyāyārthamupasaṃharannāha | sakalo rogagrāmo vyādhisamūhaḥ | prāyo bāhulyena prajñāparādhena tyājyasevanādanuṣṭheyatyāgācca jāyate | narāṇāṃ bhojanalubdhānāṃ tu na tathānye rogā utpadyante | yathā viṣūcikā | ajīrṇāhāramucyate | tatra vyāptimaditi pradarśanārthamāha doṣopannamityādinā | dravasvarūpapittolbaṇasya puruṣasya vātaśleṣmasaṃsaktaṃ koṣṭhaikadeśe līnaṃ dravapittādhikyādagnimabhyandhaṃ gantuṃ na śaknoti | tatra tadā duṣṭā bhoktumicchotpadyate | yā mandabuddhīna bhojanayogyatvavikalparahinyān bhojanopayogena viṣavat puruṣān mārayatīti |
iti ekādaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit