Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.2: [Sūtrasthāna adhyāya 2 (2 of 120)]

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.2

Language
Sanskrit

Contents

[Sūtrasthāna adhyāya 2 (2 of 120)]

1.2.1.1

dīrghañjīvitīye mūlinyaśca phalinyaśca pañcakarmāṅgabhūtā uktāḥ, aparāṇyapi ca pippalīmaricaprabhṛtīni pañcakarmasādhanāni santi, tathā pañcakarmaprabhṛtiviṣayo+api tatra noktaḥ, tenānantaraṃ śeṣapañcakarmopayogidravyapañcakarmapravṛttiviṣayābhidhāyako+apāmārgataṇḍulīyo+abhidhīyate| pūrvoktānyapi cāpāmārgādīni yat punarihābhidhīyante tadācārya evādhyāyānte ‘pūrvaṃ mūlaphala’ ityādinā ślokadvayena samādhāsyati| apāmārgabījīya iti sañjñāyāṃ prāptāyāmapāmārgataṇḍulīya iti sañjñākaraṇamapāmārgādibījānāṃ nistuṣāṇāmeva grahaṇārtham| adhyāyasañjñāṃ taṇḍulena kṛtvā+apāmārgasya bījānīti yadbījaśabdaṃ karoti tadaṅkurajananasamarthabījabhavānāmeva taṇḍulānāṃ grahaṇārtham| yadyapi cehotsargataḥ pañcakarmapravṛttirvamanapūrvikaiva bhavati, yaduktaṃ- “sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirbhavati” (vi.a.8) ityādi, tathā suśrute+apyuktaṃ- “avāntasya hi samyagviriktasyāpyadhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīmācchādayati” (su.ci.a.33) ityādi; tathā+api kvacit prabaladoṣāpekṣayā+anyathā+api kramo bhavati, yathā śaradyudrikte pitte virecanādi, tathā prāvṛṣi prabalavāte bastyādirityaniyamārthamiha śirovirecanamādāvabhihitaṃ; yadi vā, pradhānāṅgaśiraḥśodhanatvācchirovirecanamādau kṛtam| yaduktaṃ- “yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate” (sū.a.17) iti| śālākye+apyuktaṃ- “anāmaye yathā mūle vṛkṣaḥ samyak pravardhate| anāmaye śirasyevaṃ dehaḥ samyak pravardhate” iti| apāmārgābhidhānamādau śirovirecanaprādhānyāt| yaduktaṃ- “pratyakpuṣpā śirovirecanānām” iti (sū.a.25)| ajagandhā ajamodā, “phophāndhī” iti kecit| pīlu auttarāpathikaṃ phalam| lavaṇadvayaṃ lavaṇavargādipaṭhitaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| ayaṃ vargo vyastaḥ samastaśca śirovirecane prayojyo gaṇatvāt| yaduktaṃ- “parisaṅkhyātamapi hi yaddravyamayaugikaṃ manyeta tadapaharet” (vi.a.8) iti| anyatrāpyuktaṃ- “samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā” (su.sū.a.37) iti| śirasa iti gaurava ityanena śūla ityanena ca sambadhyate| krimivyādhiriha śirogata eva boddhavyaḥ, tatraiva śirovirecanasya samarthatvāt| pramohako mūrcchā, indriyāpaṭutvaṃ vā||1-6||

1.2.2.1

vamanadravye ādau madanamuktaṃ prādhānyāt; uktaṃ hi- “vamanadravyeṣu madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate+anapāyitvāt” iti (ka.a.1)| upasthita iti āmāśayordhvabhāge śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gatvotkleśaṃ gata iti vyākhyeyam| śleṣmapitta iti śleṣmapitte śleṣmaṇi pitte ca| pittaṃ ca yadyapi sākṣānna vamanaviṣayaṃ tathā+api śleṣmasthānagatatvena śleṣmasambandhādvamanaviṣayam| yaduktaṃ- “doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret” iti| dehamadūṣayanniti yadyapi vamane proktaṃ tathā+api virecanādiṣvapi boddhavyaṃ, tatrāpyatiyogāyogamithyāyogairdehaduṣṭiśaṅkāyāḥ samānatvāt| ucyate ca nyāyavidbhiryat- “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanuṣañjanīyaḥ” iti||7-8||

1.2.3.1

vamanamanu virecanābhidhānaṃ śiraḥpūrvakadehaśodhanābhidhānānukrameṇāmāśayordhvabhāgaśodhanānantaramāmāśayādhobhāgasthitapittaharatvena| evaṃ virecanānantaraṃ bastyabhidhāne+api vācyam| trivṛdādāvucyate, virecanadravyeṣu śreṣṭhatvāt| uktaṃ hi- “trivṛt sukhavirecanānām” (sū.a.25) iti| nīlikā nīlabuhnā| kṣīriṇī dugdhikā| dravantī dantībhedaḥ| niculaṃ hijjalamiti prasiddham| pakvaścāsāvāśayagataśceti pakvāśayagataḥ| tena pittāśaye evāmāśayādhobhāgalakṣaṇe doṣo virecanaviṣayo bhavati, na pakvāśayagataḥ| doṣaśabdena ceha virecananirharaṇayogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate| yaduktaṃ- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ, trīn malān bastirharet pakvāśayasthitān” (ci.a.3) iti| yadi vā pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥpravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate; yathā- gaṅgāyāṃ ghoṣa iti||9-10||

1.2.4.1

pāṭalāmityādinā+anuvāsanāt prāṅnirūhābhidhānaṃ, nirūhasya doṣaharaṇapradhānatvāt| kattṛṇaṃ gandhatṛṇam| snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ| lavaṇāni saindhavādīni rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) bastyarthaṃ mukhyānyuktāni gaṇena| ata eveti nirūhoktapāṭalādigaṇāt| saṅkalpyamanuvāsanamityanena snehasādhanaṃ brūte; anuvāsanaṃ hi sneha eva bhavati| anuvāsanārthaṃ snehasādhanadravyaṃ pṛthaṅnoktaṃ, nirūhārthoktabheṣajagaṇenaiva tatsiddheḥ| mārutaghnamityanenānuvāsanapravṛttiviṣayaṃ darśayati; mārute hantavye+anuvāsanaṃ prakalpyamityarthaḥ| yadi vā pāṭalādermārutaharādgaṇānmārutaghnamanuvāsanaṃ prakalpyam; anyatra tu pittaharādgaṇāt pittaghnaṃ, tathā śleṣmaharādgaṇācchleṣmaghnamiti sūcayati| saṅgraha ityanena rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) kalpe siddhau ca vakṣyamāṇapañcakarmaprapañcaṃ sūcayati||11-14||

1.2.5.1

pañcakarma yathā kartavyaṃ tathā tānītyādinā darśayati| tānīti pūrvoktāni| snehasvedopapādanairiti bahuvacanaṃ nānāvidhasnehasvedopadarśanārtham| upasthitadoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭhagamanena tathā līnatvaparityāgena pradhānāvasthāprāptadoṣāṇām| tatra pañcakarmapravṛttāvupasthitadoṣatvameva hetuḥ, tadyadi snehasvedopapādanamantarā+api syāt, yathā jvare “kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet” (ci.a.3) iti; tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva| snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā+anyathopasthitadoṣe+api stokamātrayā pañcakarmapravṛttikṣobhajanyavātajayārthaṃ kriyamāṇatvenoktam| mātrākālayorvicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyāt, tena doṣabheṣajādayo+api vicāryatveneha boddhavyāḥ; yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ| tānītyukte+api punaḥ pañcagrahaṇaṃ pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārtham| iha vamanādiṣu karmalakṣaṇaṃ bahvitikartavyatāyogidoṣanirharaṇaśaktijyāyastvam| tena tantrāntare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati, nahi snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ, doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ; pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ vyāpriyete, na doṣanirharaṇe vamanādisampādye| anuvāsanaṃ tu yadyapi vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā+api purīṣasya pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptameva| niṣṭhīvananetrāñjanādau tu na snehasvedādivadbahvitikartavyatāyogo naca bahudoṣanirhārakatvaṃ, tena na tat karmaśabdavācyam| uttarabastistu sneharūpo nirūhaḥ snehabastāvevāntarbhavati| yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu paṅkajaśabdavadyogarūḍheyaṃ sañjñā; tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na pravartate||15||

1.2.6.1

mātrākālavicāraphalamāha- mātrākāletyādi| yuktiḥ yojanā bheṣajasya dehadoṣādyapekṣayā| yuktiṃ stauti- siddhirityādinā| siddhiriha vikāropaśamasya sādhyasya niṣpattiḥ||16||

1.2.7.1

idānīṃ vamanādīnāmayogānmandībhūtasya vahneḥ sandhukṣaṇārthaṃ tathā vamanādiṣvaprayogajanitasya śūlādeḥ praśamārthaṃ pratijñāpūrvakaṃ yavāgūrabhidhatte- ata ūrdhvamityādi| uktaṃ hi “yathā+aṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ” (si.a.1) iti| pippalyādiyavāgūnirdeśe upasādhiteti vacanaṃ bheṣajapānīyataṇḍulādiprakṛtidravyāṇāmucitaparimāṇagrahaṇārtham| sākṣādbheṣajādīnāṃ pramāṇamiha noktaṃ, mātrāyā agnyādibhedenānavasthitatvāt| yaduktaṃ- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| yadyapyevaṃ tathā+api paribhāṣādarśanādvṛddhavaidyavyavahāradarśanācca yathā kartavyaṃ taducyate- yavāgūsādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃ- vīryapradhānamauṣadhadravyaṃ, tathā rasapradhānamāhāradravyaṃ ca| tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ, vīryabhedāt; tīkṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi, mṛduvīryaṃ cāmalakādi; tatra tīkṣṇānāṃ karṣaḥ, madhyānāmardhapalaṃ, mṛdūnāṃ palamityutsargaḥ| yaduktamagniveśena- “karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparām” iti| atra madhyavīryāṇāmardhapalamātrā noktā sā madhyapramāṇagrahaṇādboddhavyā| tathā “jīvantyajājīśaṭīpuṣkarāhvaiḥ” (ci.a.12) ityādikāyāṃ peyāyāṃ navabhirdravyaiḥ kolapramāṇairmilitvā palamadūrāntaraṃ bhavati, tacca mṛduvīryābhiprāyeṇaiva; “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| ardhaśṛtena tenātha yavāgvādyupakalpayet” ityatra catuṣpaladravyābhidhānaṃ rasapradhānadravyābhiprāyeṇaiva; tena “siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā” ityādāviyaṃ paribhāṣā boddhavyā| ṣaḍaṅgasādhanaparibhāṣāyāṃ “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike+ambhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” ityatra peyāṃ prati karṣadravyābhidhānaṃ madhyavīryasyāpi ṣaḍaṅgasya mandānalapuruṣābhiprāyeṇa boddhavyam| vārimānaṃ tu ṣaḍaṅgārthaparibhāṣāyāṃ karṣadravye vāriprastho+abhihitaḥ, tadanusāreṇānyatrāpi jalotkarṣo boddhavyaḥ| kalkasādhyā tu yavāgūryatra bhavati, tatra sūdaśāstroktaparimāṇājjalaṃ grāhyam| yaduktaṃ- “annaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī ca caturguṇe| maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe+ambhasi” iti| etacca pañcaguṇe ityādi taṇḍulabheṣajasamudāyādboddhavyam| yavāgūprakṛtibhūtataṇḍulamānaṃ tu suśrutavacanādboddhavyam| yaduktaṃ- “vilepīmucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ bhiṣag” (su.ci.a.39) ityādi| tathā “yavāgūḥ svalpataṇḍulā” iti||17||

1.2.8.1

pañcakolasādhitā yavāgūrādāvucyate, pañcakarmakṣīṇāgnivṛddhihetutvena| dadhitthaḥ kapitthaḥ| takramiha jalārthakārakam| grāhiṇīti chedaḥ| savāte iti savāte+atīsāre| pañcamūlamatra sthirādipañcamūlaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “dhruvādyairvāyvatīsāre” iti; dhruvādiḥ vidārigandhādiḥ| pṛśniparṇī vartulapatrā siṃhapucchī| dāḍimāmleti vacanena yāvatā dāḍimenāmlatvaṃ syāttāvanmānaṃ dāḍimaṃ darśayati| payasyardhodake ityādau nāgaraṃ mustaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “raktātīsāre+ajākṣīrajale ghanajalotpalaiḥ” iti| pṛśniparṇyā ceti raktātīsāraghnayavāgvāmeva| sāmlāmiti dāḍimāmlāmiti boddhavyam| śvadaṃṣṭretyādau jatūkarṇaḥ- “pṛśnigokaṇṭakaguḍairmūtrārtibastiśūlanut” iti| suvarcikā sarjikākṣāraḥ| pipāsāghnīti chedaḥ| somarājī avalgujaḥ| gavedhuko ghuluñcaḥ; gavedhukāśca taṇḍulasthāne| śyāmākaḥ tṛṇaviśeṣaḥ; tasya ca bījataṇḍulā grāhyāḥ| yamake ghṛtataile| madirā dravasthāne| śākādibhiḥ samānairyavāgūrmantavyā| dadhitthāmlaśabdena kapitthasyāmlāvasthāyāmeva grahaṇaṃ darśayati| kṣāro yavakṣāraḥ| takrasiddheti takrakṛtodakakāryā| piṇyākaḥ tilakalkaḥ| yamaka ityanena yamakena paribharjanaṃ darśayati| samāṣavidaletyādau taṇḍulena māṣavidalasya tulyamānatā, kṣīraṃ ca jalasthāne, ghṛtaṃ ca paribharjane; kiṃvā māṣaprakṛtikaiveyam| madaśabdena viṣaja-raudhira-madyamadānāṃ trayāṇāmapi grahaṇam, aviśeṣābhidhānāt| kṣudhaṃ hanyādityādāvapāmārgataṇḍulāstaṇḍulasthāne; kṣīragodhāmāṃsarasau tu jalasthāne||18-33||

1.2.9.1

pratilomatantrayuktyā+adhyāyasaṅgrahaṃ karoti- aṣṭāviṃśatirityādi||34||

1.2.10.1

dīrghañjīvitīye mūlinīphalinīgaṇapaṭhitānāmapāmārgajīmūtādīnāṃ punarvacane upapattimāha- pūrvamityādi| mūlaphalajñānahetoriti asya mūlena vyavahāraḥ, asya phalena vyavahāraḥ, iti jñātumityarthaḥ| pañcakarmaṇāmāśrayaḥ, āśrayaśabdaśca bhāvapradhānaḥ; tena pañcakarmāśrayatve jñānārthamiti phalati| yadyapi mūlinyaśca phalinyaśca dīrghañjīvitīye+api “śaṇapuṣpī ca bimbī ca” (sū.a.1) ityādinā granthena pañcakarmāśrayatvenāpyuktāḥ, tathā+apīha mukhyaprapañcenābhidhīyamānapañcakarmāśrayadravyagaṇe+anabhidhānāt pañcakarmāśrayatvenāprādhānyaṃ vā+apāmārgādīnāṃ śaṅketa, ata uktaṃ- pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punariti||35||

1.2.11.1

etadadhyāyapratipāditāyāḥ pañcakarmapravṛtterdurjñeyatvena yathābhūtena vaidyena cikitsā kartavyāṃ tādṛśaṃ vaidyamāha- smṛtimānityādi| pratipattirutpannāyāmāpadi jhaṭiti yathākartavyatājñānaṃ, tadvān pratipattimān||36||

1.2.12.1

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke+apāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ||2||

Linked texts (2)