Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.26: [Sūtrasthāna adhyāya 26 (26 of 120)]
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.26
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.26.1 — 1 part
- 1.26.2 — 1 part
- 1.26.3 — 1 part
- 1.26.4 — 1 part
- 1.26.5 — 1 part
- 1.26.6 — 1 part
- 1.26.7 — 1 part
- 1.26.8 — 1 part
- 1.26.9 — 1 part
- 1.26.10 — 1 part
- 1.26.11 — 1 part
- 1.26.12 — 1 part
- 1.26.13 — 1 part
- 1.26.14 — 1 part
- 1.26.15 — 1 part
- 1.26.16 — 1 part
- 1.26.17 — 1 part
- 1.26.18 — 1 part
- 1.26.19 — 1 part
- 1.26.20 — 1 part
- 1.26.21 — 1 part
- 1.26.22 — 1 part
- 1.26.23 — 1 part
- 1.26.24 — 1 part
- 1.26.25 — 1 part
- 1.26.26 — 1 part
- 1.26.27 — 1 part
- 1.26.28 — 1 part
- 1.26.29 — 1 part
- 1.26.30 — 1 part
- 1.26.31 — 1 part
- 1.26.32 — 1 part
- 1.26.33 — 1 part
- 1.26.34 — 1 part
- 1.26.35 — 1 part
- 1.26.36 — 1 part
- 1.26.37 — 1 part
- 1.26.38 — 1 part
- 1.26.39 — 1 part
- 1.26.40 — 1 part
- 1.26.41 — 1 part
- 1.26.42 — 1 part
- 1.26.43 — 1 part
- 1.26.44 — 1 part
- 1.26.45 — 1 part
- 1.26.46 — 1 part
- 1.26.47 — 1 part
- 1.26.48 — 1 part
- 1.26.49 — 1 part
- 1.26.50 — 1 part
- 1.26.51 — 1 part
- 1.26.52 — 1 part
- 1.26.53 — 1 part
- 1.26.54 — 1 part
- 1.26.55 — 1 part
[Sūtrasthāna adhyāya 26 (26 of 120)]
1.26.1.1
hitāhitaikadeśamabhidhāya kṛtsnadravyahitāhitatvajñānārthaṃ rasavīryavipākābhidhāyaka ātreyabhadrakāpyīyo+abhidhīyate| tatrāpi vipākādīnāmapi rasenaiva prāyo lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇamādau kṛtam||1-2||
1.26.2.1
munimataiḥ pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntavyavasthāpanaṃ śiṣyavyutpattyartham| rasenāhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ; kiṃvā ayaṃ rasaviniścayaḥ, tathā ‘paraṃ cāto vipākānāṃ’ ityādirāhāraviniścayaḥ||3-7||
1.26.3.1
eka evetyādi| indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anyatamamiti ekam; anyaśabdo hyayamekavacanaḥ, yathā- anyo dakṣiṇena gato+anya uttareṇa; eka ityarthaḥ; tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvo+api jihvayā gṛhyate+ata āha- bhāvamiti| udakādananya iti rasodakayorekatvakhyāpanārthaṃ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca kapilamatena, te hi rasatanmātraṃ gandhatanmātramityādivacanena guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate| chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ| upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyādubhayorapi laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā, parasparavirodhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī| āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṃsvādaḥ rasānāmavāntarabhedaḥ; eṣāṃ viśeṣāṇāṃ bhedānāmityarthaḥ| tatra dravyabhedādādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo bhavati, āśrayo hi kāraṇaṃ, kāraṇabhedācca kāryabhedo+avaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| gurvādiguṇabhedāstathā karmabhedāśca rasakṛtā eva| tataśca kāryabhedādavaśyaṃ kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṃsvādabhedastu ekasyāmapi madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate, sa tu saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva; yaduktaṃ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat| bhedastathā+api nākhyātuṃ sarasvatyā+api śakyate” iti||8||
1.26.4.1.1
siddhāntaṃ punarvasuvacanenāha- ṣaḍevetyādi| pūrvapakṣoktarasaikatvādivyavasthāmāha- teṣāṃ ṣaṇṇāmityādi| yoniḥ ādhārakāraṇaṃ, kāryakāraṇayośca bhedāt siddha udakādrasabhedaḥ pratyakṣa eveti bhāvaḥ| kṣitivyatiriktamudakameva yathā rasayonistathā “rasanārtho rasastasya” (sū. 1) ityādau vivṛtameva dīrghañjīvitīye| tayormiśrībhāvāditi karmaṇoramūrtayormiśrībhāvānupapattau tadādhārayordravyayormiśrībhāvāditi boddhavyam| sādhāraṇamiti sādhāraṇakāryayogitvam| bhaktiḥ icchetyarthaḥ| tena, yoyamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāryāvityarthaḥ| pañcamahābhūtetyādau ‘tu’ śabdo+avadhāraṇe; tena āśrayā eva, na rasā ityarthaḥ| kimbhūtā bhaumādayo bhūtavikārā āśrayā ityāha- prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśā iti; vaśaśabdo+adhīnārthaḥ, sa ca prakṛtyādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| tatra prakṛtivaśā yathā- mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakṛtyā laghavaḥ; etaddhi lāghavaṃ na rasavaśaṃ, tathāhi sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt; vikṛtivaśaṃ ca vrīherlājānāṃ laghutvaṃ, tathā saktusiddhapiṇḍakānāṃ ca gurutvam; vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tena vicāraṇāvaśaṃ yathā- madhusarpiṣī saṃyukte viṣaṃ, tathā viṣaṃ cāgadasaṃyuktaṃ svakāryavyatiriktakāryakāri; deśo dvividho bhūmirāturaśca, tatra bhūmau ‘śvetakāpotī valmīkādhirūḍhā viṣaharī’, tathā “himavati bheṣajāni mahāguṇāni bhavanti”, śarīradeśe yathā- “sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām” (sū. 27) ityādi; kālavaśaṃ tu yathā mūlakamadhikṛtyoktaṃ- “tadbālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣam” (sū.
1.26.4.1.2
27), tathā “yathartupuṣpaphalamādadīta” (ka. 1) ityādi| atra caikaprakaraṇoktā ye+anuktāste cakārāt svabhāvādiṣvevāntarbhāvanīyāḥ| yaduktaṃ- “caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyāḥ| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate” (sū. 27) iti| tatra, caraśarīrāvayavadhātūnāṃ deśena grahaṇaṃ, mātrā vicāre praviśati, śeṣaṃ svabhāve; tathā rasavimāne vakṣyamāṇaṃ cātrāpraviṣṭamāhāraviśeṣāyatanamantarbhāvanīyaṃ yathāsambhavam| snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇenānuktā api tīkṣṇamṛdvādayo na rasāḥ, kintu dravyaguṇāḥ pṛthageveti darśayati| kṣaraṇāt adhogamanakriyāyogāt kṣāro dravyaṃ nāsau rasaḥ, rasasya hi niṣkriyasya kriyā+anupapannetyarthaḥ| kṣaraṇaṃ ca kṣārasya pānīyayuktasyādhogamanena, vadanti hi laukikāḥ- ‘kṣāraṃ srāvayāmaḥ’ iti; śāstraṃ ca- “chittvā chittvā+a+aśayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ” (ci. 5) iti| hetvantaramāha- dravyaṃ tadanekarasotpannamiti; anekarasebhyo muṣkakāpāmārgādibhya utpannamanekarasotpannaṃ; yataścānekarasotpannamata evānekarasaṃ, kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyeti bhāvaḥ| anekarasatvamevāha- kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamiti|- bhūyiṣṭhaśabdenāpradhānarasāntarasambandho+astīti darśayati| hetvantaramāha- anekendriyārthasamanvitamiti| kṣāro hi sparśena gandhena cānvitaḥ, tena dravyaṃ, rase hi guṇe na sparśo nāpi gandha iti bhāvaḥ| hetvantaramāha- karaṇābhinirvṛttamiti; karaṇena bhasmaparisrāvaṇādinā+abhinirvṛttaṃ kṛtamityarthaḥ, na raso+anena prakāreṇa kriyata iti bhāvaḥ| avyaktarasapakṣaṃ niṣedhayati- avyaktībhāva ityādi|
1.26.4.1.3
avyaktībhāva ityabhūtatadbhāve cvipratyayena rasānāṃ madhurādīnāṃ vyaktānāmeva kvacidādhāre+avyaktatvaṃ, nānyo madhurādibhyo+avyaktarasa ityarthaḥ| rasānāmiti madhurādīnāṃ ṣaṇṇām| prakṛtāvityādi| prakṛtau kāraṇe jala ityarthaḥ| avyaktatvaṃ ca rasasāmānyamātropalabdhirmadhurādiviśeṣaśūnyā, sā ca jale bhavati; yata uktaṃ jalaguṇakathane suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” (su. sū. 45) iti, ihāpi ca ‘avyaktarasaṃ ca’ iti vakṣyati, loke+api cāvyaktarasaṃ dravyamāsvādya vaktāro vadanti- jalasyevāsya raso na kaścinmadhurādirvyakta iti| viśeṣamadhurādyanupalabdhiścānudbhūtatvena| yathā- dūrādavijñāyamānaviśeṣavarṇe vastuni rūpasāmānyapratītirbhavati, na śuklatvādiviśeṣabuddhiḥ, tathā+anurase+avyaktībhāvo bhavati; pradhānaṃ vyaktaṃ rasamanugato+avyaktatvenetyanurasaḥ, yathā veṇuyave madhure kaṣāyo+anurasaḥ| yaduktaṃ- “rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā” (sū. 27) iti| anurasasamanvita iti sarvānurasayukte, yathā- viṣe; vacanaṃ hi- “uṣṇamanirdeśyarasaṃ” (ci. 23) ityādi| kiṃvā, ‘aṇurasasamanvite’ iti pāṭhaḥ; tena, aṇurasenaikena maricena śarkarāpānake kaṭutvamavyaktaṃ syāt| aparisaṅkhyeyapakṣaṃ dūṣayati- aparītyādi| teṣāmiti rasānām, aparisaṅkhyeyatvaṃ na yuktam; āśrayādīnāṃ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṃsvādānām; viśeṣāparisaṅkhyeyatvāditi āśrayādi bhedasyāparisaṅkhyeyatvāt| atra hetumāha- ekaiko+api hītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣānekaiko+api madhurādirāśrayate, na ca tasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati|
1.26.4.1.4
evaṃ manyate- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ, tathā+api tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa iva| tathā guṇānāṃ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatve+api karmaṇāṃ vā rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṃ bhinnatve satyapi na madhurarasasyānyatvaṃ, yata eka eva madhurastattadguṇayukto bhavati tatkarmakārī ceti ko virodhaḥ| tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede+api madhuratvajātyanatikramaḥ, kṛṣṇavarṇāvāntarabhede yathā kṛṣṇatvānatikramaḥ| nanu, maivaṃ bhavatvaparisaṅkhyeyatvaṃ rasānāṃ, parasparasaṃyogāttu ya āsvādaviśeṣaḥ sa kāryaviśeṣakaro+api; nahi yanmadhurāmlena kriyate, tanmadhureṇa vā+amlena vā śakyam; atastena parasparasaṃyogenāparisaṅkhyeyatvaṃ bhaviṣyatītyāha- parasparetyādi| saṃsṛṣṭamiti bhāvektaḥ, tena parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ madhurādīnāmabhinirvṛtterna guṇaprakṛtīnāmasaṅkhyeyatvamiti yojanā; ayamarthaḥ- yadyapi rasāḥ parasparasaṃsargeṇātibhūyasā yuktāḥ santo+abhinirvṛttā dvirasādau dravye bhavanti, tathā+api na teṣāṃ guṇā gurulaghvādayaḥ, prakṛtayo vā madhurādīnāṃ yā yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyāstā asaṅkhyeyā bhavanti, kintu ya eva madhurādīnāṃ pratyekaṃ guṇāḥ prakṛtayaśca uddiṣṭāsta eva miśrā bhavanti| kiṃvā guṇaprakṛtīnāmiti madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ; tena, rasasya rasāntarasaṃsarge doṣāṇāmiva doṣāntarasaṃsarge rasānāṃ nāparisaṅkhyeyatvamityarthaḥ| prakṛtiśabdena karma vocyate, tena guṇakarmaṇāmityarthaḥ| madhurādīnāmavāntarāsvādaviśeṣo+api parasparasaṃsargakṛte jñeyaḥ|
1.26.4.1.5
yata eva heto rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ nānye guṇakarmaṇī bhavataḥ, ata eva saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare+api noktamityāha- tasmādityādi| karmaśabdeneha gauravalāghavādikārakā gurutvādayo rasaraktādijananādayaścāpi boddhavyāḥ| na kevalamanyaśāstrakārai rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ karma nopadiṣṭaṃ, kintu vayamapi nopadekṣyāma ityāha- taccaivetyādi| taccaiva kāraṇamiti parasparasaṃsarge+api rasānāmanadhikaguṇakarmatvam| lakṣaṇena pṛthaktvaṃ lakṣaṇapṛthaktvam| tatra lakṣyate yena tallakṣaṇam; atastu ‘madhuro rasaḥ’ ityādinā granthena, tathā ‘snehanaprīṇanahlādana’ ityādinā ca yadvācyaṃ, tat sarvaṃ gṛhyate;| kiṃvā, lakṣaṇaśabdena ‘madhuro rasa’ ityādigranthavācyaṃ lakṣaṇamucyate, pṛthaktvaṃ ca rasabhedajñānārthaṃ yadvakṣyati ‘snehanaprīṇana’ ityādi tadgṛhyate||9||
1.26.5.1
agre tvityādi| raseṣu vācyeṣu dravyabhedamabhipretya pratipādanīyatayā parigṛhya rasānāṃ dravyajñānādhīnajñānatvāddravyābhidhānamagre kṛtamityarthaḥ| kiñciditi āyurvedopayogidravyasvarūpaṃ na sarvam, aprasaṅgadoṣāditi bhāvaḥ| sarvadravyamiti kāryadravyam| asminnarthe asmin prakaraṇe| dravāntā iti vacanena pūrvoktān viṃśatiguṇānāha| atra ca paratvāparatvādīnāmihānabhidhānena cikitsāyāṃ paratvādīnāmaprādhānyaṃ darśayati; ye+api tatrāpi yuktisaṃyogaparimāṇasaṃskārābhyāsā atyarthacikitsopayogino+api na te parthivādidravyāṇāṃ śabdādivat sāṃsiddhikāḥ kintarhyādheyāḥ, ata iha naisargikaguṇakathane noktāḥ| uktamiti apāmārgataṇḍulīye| etacca prādhānyāducyate, tena bṛṃhaṇādyapi boddhavyam||10||
1.26.6.1
bahulaśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kiṃvā gandhenaiva, yato gandhaguṇabahulā pṛthivyeva bhavati; ata eva dravyāntaralakṣaṇe+api vaiśeṣikaguṇo+anta eva paṭhyate ‘rasaguṇabahulāni’ ityādi; tena tatrāpi rasādibhireva bahulaśabdo yojyaḥ| sarvakāryadravyāṇāṃ pāñcabhautikatve+api pṛthivyādyutkarṣeṇa pārthivatvādi jñeyam| saṅghātaḥ kāṭhinyaṃ, sthairyam avicālyam| bandhanaṃ parasparayojanaṃ, prahlādaḥ śarīrendriyatarpaṇam| sūkṣmaṃ sūkṣmasroto+anusāri| prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ; yaduktaṃ- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśikā” (iṃ.a.7) ityādi| vicaraṇaṃ vicāro gatirityarthaḥ| sauṣiryaṃ randhrabahulatā| atrākāśabāhulyaṃ dravyasya pṛthivyādibhūtāntarālpatvena bhūrivyaktākāśatvena ca jñeyaṃ, yadeva bhūriśuṣiraṃ tannābhasaṃ; kiṃvā ākāśaguṇabahulatvena nābhasaṃ dravyamityucyate||11||
1.26.7.1
aneneti pratiniyatadravyaguṇopadeśena; yat pārthivādi dravyaṃ yadguṇaṃ tadguṇe dehe sampādye tad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| tacca pārthivādi dravyaṃ na sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bheṣajamityāha- tāṃ tāṃ yuktimityādi|- yuktimiti upāyam, arthamiti prayojanam, abhipretyeti adhikṛtya; tena kenacidupāyena kvacit prayojane kiñciddravyamauṣadhaṃ bhavati na sarvatra| tena yaducyate- vairodhikānāṃ sarvadā+apathyatvena ‘nānauṣadhaṃ dravyam’ iti vaco virodhi; tanna bhavati, vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣāṇi bhavanti, vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyānyapi kvacit syuḥ| yānyapi (sarvadā+api) svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti; yathā udare- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci. 13) ityādi| yattu tṛṇapāṃśuprabhṛtīni nopayujyante, ato na tāni bheṣajānītyucyate; tanna, teṣāmapi bheṣajasvedādyupāyatvena bheṣajatvāt||12||
1.26.8.1
pārthivādidravyāṇāṃ gurukharādiguṇayogādbheṣajatvamuktaṃ, tena guṇaprabhāvādeva bheṣajaṃ syāditi śaṅkāṃ nirasyannāha- na tu kevalamityādi| dravyaprabhāvādyathā- dantyā virecakatvaṃ, tathā maṇīnāṃ viṣādihantṛtvamityādi| guṇaprabhāvādyathā- jvare tiktako rasaḥ, śīte+agnirityādi| dravyaguṇaprabhāvādyathā- kṛṣṇājinasyoparīti, atrāpi kṛṣṇatvaṃ guṇo+ajinaṃ ca dravyamabhipretaṃ; yathā vā- “maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam” (ci. a. 2. pā. 3); tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva jātarūpasya kārmukatvam| kathaṃ kurvantītyāha- tasmiṃstasminnityādi| tāṃ tāṃ yuktimāsādyeti tāṃ tāṃ yojanāṃ prāpya| yat kurvantītyādāvudāharaṇaṃ yathā- śirovirecanadravyāṇi yacchirovirecanaṃ kurvanti, tacchirovirecanaṃ karma; yenoṣṇatvādikāraṇena śirovirecanaṃ kurvanti, tadvīryaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, sā ca dravyasya guṇasya vā; yatra śirovirecanaṃ kurvanti tadadhikaraṇaṃ śiraḥ, nānyatrādhikaraṇe śirovirecanadravyaṃ prabhavatītyarthaḥ; yadeti vasantādau śirogauravādiyukte ca kāle, etenākāle śīte śirovirecanaṃ stabdhatvānna kārmukaṃ, kintu svakāla eva; yathā yena prakāreṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā “prasāritāṅgamuttānaṃ śayane saṃstarāstṛte| īṣatpralambaśirasaṃ saṃveśya cāvṛtekṣaṇam” ityādinā vidhinā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti śirogauravaśūlādyuparamaṃ, tat phalaṃ; phalam uddeśyam| karma kāryaṃ sādhanam, uddeśyaṃ phalaṃ sādhyaṃ; yathā- yāganiṣpādyo dharmaḥ kāryatayā karma, tajjanyastu svargādiruddeśyaḥ phalam; evaṃ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunneyam||13||
1.26.9.1
samprati dravyamabhidhāya vikṛtānāṃ rasānāmeva bhedamāha- bhedaścaiṣāmityādi| prabhāvaśabdo dravyadeśakālaiḥ pratyekaṃ yujyate; tatra dravyaprabhāvādyathā- ’somaguṇātirekānmadhuraḥ’ ityādi; deśaprabhāvādyathā- himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi; kālaprabhāvādyathā- bālāmraṃ sakaṣāyaṃ taruṇamamlaṃ pakvaṃ madhuraṃ, tathā hemante oṣadhyo madhurā varṣāsvamlā ityādi| agnisaṃyogādayo ye+anye rasahetavaste+api kāle dravye vā+antarbhāvanīyāḥ||14||
1.26.10.1
bhedamāha- svādurityādi| tatra svādoramlādiyogāt pañca, śeṣairiti āditvenopayuktādanyaiḥ; tenāmlasya lavaṇādiyogāccatvāri, evaṃ lavaṇasya kaṭvādiyogāttrīṇi, kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddve, tiktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ pañcadaśa dvirasāni||15||
1.26.11.1
trirasamāha- pṛthagityādi| madhurasyāmlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavati; tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣalavaṇādiyogāccatvāri, tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭuyuktasya tiktādiyogāddve, tathā tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ madhureṇādisthitena daśa| evamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭukayuktasya śeṣābhyāṃ yogāddve, evaṃ tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evamamlasya ṣaṭ| anenaiva nyāyena lavaṇasya trīṇi, kaṭoścaikameva; evaṃ militvā trirasāni viṃśatiḥ||16||-
1.26.12.1
catūrase svādvamlāvādisthitau lavaṇādibhirekaikaśyena yuktau śeṣaiḥ kaṭvādibhiryogāt ṣaḍ bhavanti| svādulavaṇau sahitau ādisthitau, kaṭvādibhiriti kaṭutiktābhyāṃ pṛthagyuktau, śeṣairiti tiktakaṣāyābhyāṃ, teneha bahuvacanaṃ jātau boddhavyam; evaṃ trīṇi| svādūṣaṇau tathetyanena svādukaṭukatiktakaṣāyarūpamekam| kaṭvādyairityādāvapi bahuvacanaṃ jātau| amlalavaṇau saṃyuktau kaṭunā sahitau śeṣābhyāṃ yogāddve, tathā+amlalavaṇau tiktayuktau śeṣayogādekam| amlakaṭū tathetyanenāmlakaṭutiktakaṣāyarūpamekam| yujyete tvityādinā caikam| evaṃ pañcadaśa catūrasāni||17-20||-
1.26.13.1
apavarjanāditi tyāgāt| atra ca rasānāṃ guṇatvenaikasmin dravye samavāyo yogaśabdenocyate||21||-
1.26.14.1
rasasaṃsargasya prakārāntareṇāsaṅkhyeyatāmāha- triṣaṣṭiḥ syādityādi| anuraso+agre vakṣyamāṇaḥ| atra ca triṣaṣṭyātmakarase rasānurasakalpanā nāsti, kevale madhurādau tadabhāvāt; tena yathāsambhavaṃ saptapañcāśatsaṃyogaviṣayaṃ rasānurasakalpanaṃ jñeyam| kiṃvā, ekarase+apyanuraso+astyevāvyapadeśyaḥ| prakārāntareṇāpyasaṅkhyeyatāmāha- rasāstaratamābhyāmityādi| madhuramadhurataramadhuratamādibhedādasaṅkhyeyatā rasānāṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, rasānurasatvenaiva yā+asaṅkhyeyatā tatraivāyaṃ hetuḥ- rasāstaratamābhyāmityādiḥ||22-23||
1.26.15.1
evamasaṅkhyeyatve+api triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārthamihācāryaiḥ kalpitetyāha- saṃyogā ityādi| tatra yogyatvāditi tatra svasthāturahitacikitsāprayoge+anatisaṅkṣepavistararūpatayā hitatvādityarthaḥ||24||
1.26.16.1
tameva cikitsāprayogamāha- kvacidityādi| atrādigrahaṇāddeśakālabalādīnāmanuktānāṃ grahaṇam| etadeva saṃyuktāsaṃyuktarasakalpanaṃ bhinnarasadravyamelakādvā+anekarasaikadravyaprayogādekarasadravyaprayogādvā bhavatīti darśayannāha- dravyāṇītyādi| dvirasādīni utpattisiddhadvirasatrirasādīni; dvirasaṃ yathā- kaṣāyamadhuro mudgaḥ; trirasaṃ yathā- “madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmaharaṃ bhavyaṃ” (sū. 27) ityādi; catūrasastilaḥ, yaduktaṃ- “snigdhoṣṇamadhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ” (sū. 27); pañcarasaṃ tvāmalakaṃ harītakī ca, “śivā pañcarasā” ityādivacanāt; vyaktaṣaḍrasaṃ tu dravyamihānuktaṃ, viṣaṃ tvavyaktaṣaḍrasasaṃyuktaṃ; hārīte tveṇamāṃsaṃ vyaktaṣaḍrasasaṃyuktamuktam| evaṃ dvirasādidravyayogāddvirasādyupayogaḥ| tathā saṃyuktāṃśca rasāniti ekaikarasādidravyamelakāt saṃyuktān rasānekaikaśaḥ kalpayanti prayojayanti| gadān pratīti prādhānyena, tena svasthavṛtte+api boddhavyaṃ; kiṃvā, dvirasādibhedo gada eva, svasthe tu sarvarasaprayoga eva; yaduktaṃ- “samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate” (sū. 7) iti| evaṃ ca vyākhyāne sati ‘kvacideko rasa’ ityādinā samamasya na paunaruktyam| kiṃvā, ‘kvacideko rasa’ ityādinā svamatamuktam, atraivārthe ‘dravyāṇi dvirasādīni’ ityādinā+a+acāryāntarasammatiṃ darśayati; ata evānyācāryāntarābhiprāyeṇa kalpayantītyuktaṃ, tena na paunaruktyam||25-26||
1.26.17.1
rasajñānaphalamāha- yaḥ syādityādi| atra rasavikalpajñānādeva vyādhihetudravyajñānaṃ kṛtsnamavaruddhaṃ, rasajñānenaiva prāyaḥ sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt| doṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṃ, yāvaddhi liṅgaṃ tat sarvaṃ doṣavikalpasambaddham| rasadoṣavikalpajñānāttu bheṣajajñānaṃ, yato rasataḥ svarūpajñānaṃ bheṣajadravyasya, doṣataśca bheṣajaprayogaviṣayavijñānam| kiṃvā, rasavikalpācca tathā doṣavikalpācca hetvādijñānaṃ pṛthageva vaktavyaṃ; rasabhedāddhi tatkāryaṃ liṅgamapi jñāyate, hetubheṣajavijñānaṃ tu rasabhedavijñānādeva vaktavyaṃ, yato rasabhedavaddravyameva vikārāṇāṃ heturbheṣajaṃ ca bhavatīti; evaṃ doṣabhedaṃ jñātvā ca tasya samānaṃ hetuṃ pratyeti, doṣavirodhi ca dravyaṃ bheṣajamiti| tadyuktamuktaṃ- na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣviti||27||
1.26.18.1
pūrvoktarasānurasalakṣaṇamāha- vyakta ityādi| śuṣkasya ceti cakārādārdrasya ca, ādau ceti cakārādante ca; tena śuṣkasya vā+a+ardrasya vā prathamajihvāsambandhe vā+a+asvādānte vā yo vyaktatvena madhuro+ayamamlo+ayamityādinā vikalpena gṛhyate, sa vyaktaḥ; yastūktāvasthācatuṣṭaye+api vyakto nopalabhyate, kintarhyavyapadeśyatayā chāyāmātreṇa kāryadarśanena vā mīyate, so+anurasa iti vākyārthaḥ| yataśca madhurādaya eva vyaktatvāvyaktatvābhyāṃ rasānurasarūpāḥ, ato+avyakto nāma saptamo raso nāsti| ayaṃ cārthaḥ pūrvaṃ pratiṣiddho+apyanuguṇaspaṣṭahetuprāptyā punarniṣidhyate| anye tvāhuḥ- śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo+avyaktaḥ sa rasa ucyate; yastvārdrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti, nāsau rasaḥ, kintvanurasaḥ| yathā- pippalyā ārdrāyā madhuro raso vyaktaḥ, śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ; tena kaṭuka eva rasaḥ pippalyāḥ, madhurastvanurasaḥ; yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāyāṃ ca madhura eva, tatra vipratipattirapi nāsti, tena tatra madhura eva rasaḥ; nityārdraprayojyānāṃ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ, anu copalabhyate yaḥ so+anuraso yuktastiktatvādiḥ; tathā, ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāviparīto yaḥ pippalyā iva madhuraḥ, so+anurasa iti| kintvārdrā+api pippalī madhurarasaiveti paśyāmaḥ, yato vakṣyati- “śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī” (sū. 27) iti; madhurasya tatrānurasatve gurutvaśleṣmakartṛtvānyanupapannāni; tena, ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva, śuṣkā tu madhurānuraseti yuktam||28||
1.26.19.1
samprati pūrvoktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśaguṇān rasadharmatvenopadeṣṭavyānāha- paretyādi| tacca paratvaṃ pradhānatvam, aparatvam apradhānatvam| tadvivaraṇaṃ- deśakāletyādi| tatra deśo maruḥ paraḥ, anūpo+aparaḥ; kālo visargaḥ paraḥ, ādānamaparaḥ; vayastaruṇaṃ param, aparamitarat; mānaṃ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṃ śārīre paraṃ, tato+anyadaparaṃ; pākavīryarasāstu ye yasya yoginaste taṃ prati parāḥ, ayaugikāstvaparāḥ| ādigrahaṇāt prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam| kiṃvā, paratvāparatve vaiśeṣikokte jñeye; tatra deśāpekṣayā sannikṛṣṭadeśasambandhinamapekṣya vidūradeśasambandhini paratvaṃ, sannikṛṣṭadeśasambandhini cāparatvaṃ bhavati; evaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakālāpekṣayā ca sthavire paratvaṃ, yūni cāparatvaṃ bhavati| vayaḥprabhṛtiṣu paratvāparatvaṃ yathāsambhavaṃ kāladeśakṛtamevehopayogādupacaritamapyabhihitaṃ, yato na guṇe mānādau guṇāntarasambhavaḥ| yuktiścetyādau yojanā doṣādyapekṣayā bheṣajasya samīcīnakalpanā, ata evoktaṃ- yā tu yujyate; yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu yuktirucyate, ayaugikī tu kalpanā+api satī yuktirnocyate putro+apyaputravat| yuktiśceyaṃ saṃyogaparimāṇasaṃskārādyantargatā+apyatyupayuktatvāt pṛthagucyate| saṅkhyāṃ lakṣayati- saṅkhyetyādi| gaṇitamihaikadvitryādi| saṃyogamāha- yoga ityādi| saheti militānāṃ dravyāṇāṃ yogaḥ prāptirityarthaḥ, sahetyanenehākiñcitkaraṃ parasparasaṃyogaṃ nirākaroti| tadbhedamāha- dvandvetyādi| tatra dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahulamāṣakriyāyogajaḥ, ekakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| anitya iti saṃyogasya karmajatvenānityatvaṃ darśayati| vibhāgamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiḥ vibhajanam| vibhaktimeva vivṛṇoti- viyoga iti; saṃyogasya vigamo viyogaḥ| tat kiṃ saṃyogābhāva eva viyoga ityāha- bhāgaśo graha iti|- vibhāgaśo vibhaktatvena grahaṇaṃ yato bhavatīti bhāvaḥ; tena vibhaktirityeṣā bhāvarūpā pratītiḥ, na saṃyogābhāvamātraṃ bhavati, kintarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā ityarthaḥ| pṛthaktvaṃ tu ‘idaṃ dravyaṃ paṭalakṣaṇaṃ, ghaṭāt pṛthag’ ityādikā buddhiryato bhavati, tat pṛthaktvaṃ bhavati| taccācāryastraividhyenāha- pṛthaktvamityādi| tatra yat sarvathā+asaṃyujyamānayoriva meruhimācalayoḥ pṛthaktvam, etadasaṃyoga ityanenoktam| tathā saṃyujyamānānāmapi pṛthaktvaṃ vijātīyānāṃ mahiṣavarāhādīnāṃ, tadāha- vailakṣaṇyamityādi|- viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṃ vijātīyānāṃ pṛthaktvamityarthaḥ| tathaikajātīyānāmapyavilakṣaṇānāṃ māṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ bhavatītyāha- anekateti| ekajātīyeṣu hi saṃyukteṣu na vailakṣaṇyaṃ nāpyasaṃyogaḥ, atha cānekatā pṛthaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, pṛthaktvaṃ guṇāntaramicchan lokavyavahārārthamasaṃyogavailakṣaṇyānekatārūpameva yathodāhṛtaṃ pṛthaktvaṃ darśayati| mānaṃ prasthāḍhakāditulādimeyam| karaṇaṃ guṇāntarādhāyakatvaṃ saṃskaraṇamityarthaḥ; yadvakṣyati- “saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate” (vi. 1) iti| bhāvasya ṣaṣṭikādervyāyāmādeścābhyasanamabhyāsaḥ| abhyasanameva lokaprasiddhābhyāṃ paryāyābhyāṃ vivṛṇoti- śīlanaṃ satatakriyeti; yaṃ lokāḥ śīlanasatatakriyābhyāmabhidadhati so+abhyāsa iti bhāvaḥ| ayaṃ ca saṃyogasaṃskāraviśeṣarūpo+api viśeṣeṇa cikitsopayuktatvāt pṛthagucyate| na yathāvat pravartata iti vacanena śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca parādīnāmaprādhānyaṃ sūcayati||29-35||
1.26.20.1
samprati rasānāṃ parasparasaṃyogo guṇa uktaḥ, tathā+agre ca snigdhatvādirguṇo vācyaḥ, sa ca guṇarūparase na sambhavatīti yathā rasānāṃ guṇanirdeśo boddhavyastadāha- guṇā ityādi| guṇā guṇāśrayā noktā iti dīrghañjīvitīye “samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ” (sū. 1) ityanena| rasaguṇāniti rase snigdhādīn guṇānnirdiṣṭān tadrasādhāradravyaguṇāneva vidyāt| nanu, yadi dravyaguṇā eva te, tat kimiti rasaguṇatvenocyanta ityāha- karturityādi; karturiti tantrakartuḥ| abhiprāyā iti tatra tatropacāreṇa tathā sāmānyaśabdādiprayogeṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ; sāmānyaśabdopacārādiprayogaśca prakaraṇādivaśādeva sphuṭatvāt tathā prayojanavaśācca kriyate| tacca prakaraṇādi ‘ataśca prakṛtaṃ buddhvā’ ityādau darśayiṣyāmaḥ| iha ca dravyaguṇānāṃ raseṣu yadupacaraṇaṃ tasyāyamabhiprāyo- yat- madhurādinirdeśenaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyo madhurādyavyabhicāriṇo dravye nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṃ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṃ punaḥ pṛthak kriyata iti||36||
1.26.21.1
abhiprāyapṛthaktve sati yathā grantho boddhavyastadāha- ataścetyādi| tatra prakṛtaṃ buddhvā, yathā- “kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpam” ityatrodbhidagaṇasya prakṛtatvāt kṣīramiti snuhyādikṣīrameva kṣīraśabdena vadet| deśāntaraṃ buddhveti yathā- śirasi śodhane+abhidhīyamāne “krimivyādhau” (sū. 2) iti, tacchirogatakrimivyādhāveva bhavati| kālāntare yathā- vamanakāle+abhihitaṃ “pratigrahāṃścopahārayet” (sū. 15) iti, tatra pratigrahaśabdena pātramucyate, na tu grahaṇaṃ pratigrahaḥ| tantrakarturabhiprāyāniti yathoktaṃ raseṣu guṇāropaṇe tadboddhavyam| upāyāniti śāstropāyān tantrayuktirūpān| artham abhidheyam| yadyapi prakṛtādayo+api tantrakarturabhiprāyā eva, tathā+api yatra prakṛtatvādi na sphuṭaṃ pratīyate tatra tantrakarturabhiprāyatvena boddhavyam||37||
1.26.22.1
ṣaḍvibhaktīriti madhurādiṣaḍvibhāgānityarthaḥ| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti pañcabhūtaprabhavāḥ santo yathoktena prakāreṇa ‘somaguṇātirekāt’ ityādinā yathā ṣaṭ saṅkhyātāḥ ṣaṭsaṅkhyāparicchinnā bhavanti, tathā vakṣyāmīti yojanā||38||
1.26.23.1
samprati rasānāmādikāraṇameva tāvadāha- saumyā ityādi| saumyāḥ somadevatākāḥ| bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirekeṇāntarīkṣeritaiḥ pṛthivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandho rasārambhako bhavatīti darśyate| mūrtīriti vyaktīḥ| abhiprīṇayantīti tarpayanti, kiṃvā janayanti| abhimūrcchanti rasā iti vyaktiṃ yānti| atra cāntarīkṣamudakaṃ rasakāraṇatve pradhānatvāduktaṃ, tena kṣitisthamapi sthāvarajaṅgamotpattau rasakāraṇaṃ bhavatyeva||39||
1.26.24.1
somaguṇātirekāditi atirekaśabdena sarveṣveva raseṣu sarvabhūtasānnidhyamasti, kvacittu kasyacidbhūtaguṇasyātirekādrasaviśeṣo bhavatīti darśayati; etacca madhuraṃ prati abguṇātiriktatvaṃ viśeṣotpattau kāraṇatvena jñeyaṃ; yaccādhārakāraṇatvamapāṃ, tat sarvasādhāraṇam| evaṃ lavaṇe+apyapāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ, asmiṃśca virodhe kāryavirodho nāstyeva| nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya lavaṇasyāpyuṣṇaśītatvena bhavitavyaṃ, tallavaṇaṃ kathamuṣṇaṃ bhavati? naivaṃ, yato bhūtānāmayaṃ svabhāvaḥ- yat- kenacit prakāreṇa sanniviṣṭāḥ kañcidguṇamārabhante, na sarvam| yathā- makuṣṭhake+adbhirmadhuro rasaḥ kriyate, na snehaḥ; tathā saindhave vahninā+api noṣṇatvamārabhyate| ayaṃ ca bhūtānāṃ sanniveśo+adṛṣṭaprabhāvakṛta eva, sa ca sanniveśaḥ kāryadarśanenonneyaḥ| tena yatra kāryaṃ dṛśyate tatra kalpyate, yathā- lavaṇe uṣṇatvādagnirviṣyanditvācca jalamanumīyate| āgamavedanīyaścāyamartho nātrāsmadvidhānāṃ kalpanāḥ prasaranti| etena yaducyate- toyavat pṛthivyādayo+api kimiti pṛthagrasāntaraṃ na kurvanti, tathā toyavātādisaṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi notpadyanta iti, tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyogādeva pratyuktam| iha ca kāraṇatvaṃ bhūtānāṃ rasasya madhuratvādiviśeṣa eva nimittakāraṇarūpamucyate, tena nīrasānāmapi hi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannameva vyutpāditam| rasabhedaṃ dṛṣṭāntena sādhayannāha- evamityādi| rasānāṃ ṣaṭtvaṃ mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt somaguṇātirekapṛthivyagnyatirekādeḥ ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṃ, ṣaḍbhyaḥ kāraṇebhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti yuktameveti bhāvaḥ| bhūtānāṃ yathā nānāvarṇākṛtiviśeṣā mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt, tathā rasānāmapīti| bhūtānāṃ yathoktānāmatirekaviśeṣahetumāha- ṣaḍṛtukatvādityādi| ṣaḍṛtukatvena kālo nānāhemantādirūpatayā kañcidbhūtaviśeṣaṃ kvacidvardhayati, sa cātmakāryaṃ rasaṃ puṣṭaṃ karoti, yathā- hemantakāle somaguṇātireko bhavati, śiśire vāyvākāśātirekaḥ, evaṃ tasyāśitīyoktarasotpādakrameṇa vasantādāvapi bhūtotkarṣo jñeyaḥ; ṣaḍṛtukācceti cakāreṇāhorātrakṛto+api bhūtotkarṣo jñeyaḥ, tathā+adṛṣṭakṛtaśca; tena hemantādāvapi rasāntarotpādaḥ kvacidvastunyupapanno bhavati| yadyapi ca, ṛtubhede+api bhūtotkarṣaviśeṣa eva kāraṇaṃ, yaduktaṃ- “tāvetāvarkavāyū” (sū. 6) ityādi, tathā+api bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat saṃsārānāditayaiva bhūtaviśeṣartvoḥ kāryakāraṇabhāvo vācyaḥ||40||
1.26.25.1
bhūtaviśeṣakṛtaṃ rasānāṃ dharmāntaramāha- tatretyādi| prāyeṇeti na sarve| rasā iti rasayuktāni dravyāṇi| plavanatvāditi gatimattvāt; yadyapi gatiradho+api syāt, tathā+api laghutvaparigatagatiriha vāyorūrdhvameva gamanaṃ karoti, yathā- śālmalītulānām| hetvantaramāha- ūrdhvajvalanatvāccāgneriti; agnerapyūrdhvagatitvādityarthaḥ| nimnagatvamadhogatvameva||41||
1.26.26.1
yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyamādhārastadanatikrameṇa| etena rasānāṃ guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati||42||
1.26.27.1
tatretyādi| madhura ādāvucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca| ṣaḍindriyāṇi manasā samam| jīvanaḥ abhighātādimūrcchitasya jīvanaḥ| āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena| kṣīṇasya sandhānakaro dhātupoṣakatvena; kiṃvā kṣīṇaścāsau kṣataśceti, tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ sandadhāti| ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ pramehapūrvarūpādijñānopayuktam| yaduktaṃ- “mūtre+abhidhāvanti pipīlikāśca” (ci. 6) iti, tathā riṣṭe vakṣyati- “yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ” (i. 5) iti, anena ca madhuratvaṃ jñāyate| akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ; kiṃvā abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ (1)||43||
1.26.28.1
hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati| bhuktamapakarṣayatīti sārayati; kledayati tathā jarayati bhuktameva| avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ, parisarpitaṃ ca sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ (2)||43||
1.26.29.1
vikāsī kledacchedanaḥ| adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ| sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate| āhārayogīti āhāre sadā yujyate| mohayati vaicityaṃ kurute| mūrcchayatīti sañjñānāśaṃ karoti (3)||43||
1.26.30.1
vipākasya prabhāvo vipākaprabhāvaḥ, vipākaśca kaṭūnāṃ kaṭureva; rasasya vīryasya ca prabhāvo rasavīryaprabhāvaḥ; ayaṃ ca vakṣyamāṇe sarvatra hetuḥ| caraṇādīnāṃ sākṣādgrahaṇaṃ tatraiva prāyo vātavikārabhāvāt| atra ca vipākaprabhāvādikathanamudāharaṇārthaṃ, tena madhurādiṣu vipākādikāryamunneyam| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| pīḍano vraṇapīḍanaḥ| śarīrakledasyopayokteti ācūṣakaḥ| ‘śīto+alaghuśca’ ityakārapraśleṣādalaghuḥ| avagṛhṇātīti baddhāni karoti ||43||
1.26.31.1
pṛthaktveneti ekaikaśo mātraśaḥ| ekatveneti ekīkṛtya samudāyamātraśa ityarthaḥ| mātraśa iti mātrayā| taccaikīkaraṇaṃ dvitryādibhiḥ sarvairjñeyam| adhyātmalokasyeti sarvaprāṇijanasya| anyatheti amātrayā||44||
1.26.32.1
samprati rasadvāreṇaiva dravyāṇāṃ vīryamāha- śītamityādi| yaddravyaṃ rase pāke ca madhuraṃ tacchītaṃ vīryeṇa jñeyaṃ; tathā tayoriti rasapākayoryadamlaṃ dravyaṃ taduṣṇaṃ vīryeṇa; tathā yacca dravyaṃ tayoriti rasapākayoḥ kaṭukamuktaṃ taccoṣṇaṃ vīryeṇa, ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| kiṃvā ‘yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ’ iti pāṭhaḥ| tatra yadrasato madhuraṃ tadvīryataḥ śītamiti vaktavye yadrasapākayoriti karoti, tanmadhurarasocitapākasyaiva madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham; evamamlakaṭukayorapi vācyam||45||
1.26.33.1
teṣāmiti madhurapākādīnāṃ, rasopadeśeneti rasamātrakathanenaiva, yato vipāko+api rasata eva prāyo jñāyate; yadvakṣyati- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| etacca na sarvatretyāha- vīryata ityādi| vīryato+aviparītānāṃ rasadvārā vīryajñānaṃ, na tu rasaviruddhavīryāṇāṃ mahāpañcamūlādīnāṃ; na kevalaṃ rasena kintarhi pākataśca ya upadekṣyate guṇasaṅgrahaḥ ‘śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ’ ityādinā, sa ca vīryato+aviruddhānāṃ vijñeyaḥ; yadi tatra vīryaṃ virodhi bhavati tadā vipāko+api yathoktaguṇakārī na syāt| kiṃvā, pākataścāviparītānāṃ rasopadeśena guṇasaṅgrahaḥ śītoṣṇalakṣaṇo nirdeśyaḥ, yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api viparītamadhurapākitvaṃ, na tatra kaṭurasatvenoṣṇatvamityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe ‘upadekṣyate’ iti ‘yathā payaḥ’ ityādinā sambadhyate| tānyevāviparītavīryavipākānyāha- yathā paya ityādi| payaḥprabhṛtīni hi dravyaguṇakathane+aviruddhavīryavipākānyupadeṣṭavyāni||46-47||
1.26.34.1
samprati yatra viruddhavīryatvena rasenoṣṇatvādi na nirdeśyaṃ tadāha- madhuramityādi| kiñcit kaṣāyaṃ coṣṇaṃ tiktaṃ coṣṇamiti yojanā, kaṣāyatiktalavaṇānāmudāharaṇamasūtritānāmapi prakaraṇāt kṛtam| mahatpañcamūlaṃ bilvādipañcamūlamiha| etacca tiktasya kaṣāyasya coṣṇatāyāmudāharaṇam, abjānūpāmiṣaṃ tu madhurasyoṣṇavīryatve||48-49||
1.26.35.1
vīryaprasaṅgādanyamapyamlādīnāṃ viruddhaguṇamāha- kiñcidityādi| abhayāyāmato+anyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaścoṣṇaścetyarthaḥ||50-52||
1.26.36.1
raukṣyādityādi| raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ, tikto rūkṣaḥ, kaṭustu madhyo rūkṣataraḥ; evamanyatrāpi| kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ| evaṃ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ| lavaṇo+avara iti gurutvenetyarthaḥ| amlāt kaṭurityādau amlāt kaṭurlaghuḥ, tataḥ kaṭukāduttamāttikto laghutvenottamottamaḥ; uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ| ekīyamatamāha- kecidityādi| ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha- gaurava ityādi| etena, gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave+avara ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya, lāghave cāvara ityanenāmlādapi laghuno+alpaṃ lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti| na ca vācyam- amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ, tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yato na bhūtaniveśena gauravalāghave śakyete+avadhārayituṃ, tathāhi toyātirekakṛto madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati||53-56||-
1.26.37.1
samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇamāha- paramityādi| prāyograhaṇāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati| kaṭukādiśabdena ca tadādhāraṃ dravyamucyate, yato na rasāḥ pacyante kintu dravyameva| lavaṇastatheti lavaṇo+api madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ| vipākalakṣaṇaṃ tu- jaṭharāgniyogādāhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ; vacanaṃ hi- “jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ” (vā. sū. 9)||57-58||
1.26.38.1
samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe madhurāmlapākayorvātamūtrapurīṣānavarodhakatve tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetumāha- madhura ityādi| atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ snehaguṇayogādvātamūtrapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ| tena madhurāmlapākayoretat samānaṃ lakṣaṇam| evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye+api vākyārthaḥ||59-60||
1.26.39.1
samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktumāha- śukrahetyādi| ato+anyatheti laghuḥ||61-62||
1.26.40.1.1
samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvaciccotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tadāha- vipāketyādi| vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetorityarthaḥ| etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tato hetorvipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati, yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kecidbruvate- balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ| tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthā+akaraṇamanādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ| dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ- “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nirvartante+adhikāstatra pāko madhura ucyate|| tejo+anilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nirvartante+adhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate” (su. sū. 40) iti| pratirasapāke tathā+anavasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtam| tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣamāvahati, yato vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ; tanna, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt|
1.26.40.1.2
kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt; dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā+amlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca, pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca kaṭurbhavatīti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ| yattu suśrute+amlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate “pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti” (su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādeva nirastam| nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san ‘sṛṣṭaviṇmūtraṃ’ ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato+astyeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ| anye tvetaddoṣabhayāllavaṇo+apyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi|
1.26.40.1.3
tanna, “kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko+amlo+amlasya śeṣayormadhuraḥ” iti jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṃ, kasmāttraya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo+apīti; yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ, yena madhurādayastraya eva bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyojyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo madhurasya madhuro+amlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathane kiṃ prayojanaṃ? yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo+api jñāsyate| naivaṃ, yena lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo+api vipāko vaktavya eva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ, madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā+anuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ, tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnameva; tatra hyaviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthena||63||
1.26.41.1
ekīyamatena vīryalakṣaṇamāha- mṛdvityādi| etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ vīryasañjñāṃ puraskṛtya pravṛttam| vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇī guṇe vīryamati sañjñā, tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti, tena teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ; mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti, yathā- pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva śamayata iti, tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ vātakopanamabhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate, tathā madhure+apīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhirityādi| yaduktaṃ suśrute- “etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma darśayanti” (su. sū. 40) ityādi| śītoṣṇavīryavādimataṃ tvagnīṣomīyatvājjagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam| uktaṃ ca “nānā+a+atmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit” (vā. sū. 9) iti| etacca matadvayamapyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva, yenottaratra “rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate” ityādau pāribhāṣikameva vīryaṃ nirdekṣyati| pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi| vīryamiti śaktiḥ| yeneti rasena vā vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate , tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam| ata evoktaṃ suśrute- “yena kurvanti tadvīryam” (su. sū. 40) iti| atraiva lokaprasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi| avīryam aśaktamityarthaḥ| vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā||64-65||
1.26.42.1
rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena jñānārthaṃ lakṣaṇamāha- raso nipāta ityādi| nipāta iti rasanāyoge| karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ, rasopayoge sati yo+antyāhārapariṇāmakṛtaḥ karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ, tena vipāko niścīyate| adhīvāsaḥ sahāvasthānaṃ, yāvadadhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt; etacca vipākāt pūrvaṃ nipātāccordhvaṃ jñeyam| nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt; tena kiñcidvīryamadhīvāsādupalabhyate, yathā- ānūpamāṃsāderuṣṇatvaṃ; kiñcicca nipātādeva labhyate, yathā- marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi; kiñcicca nipātādhīvāsābhyāṃ, yathā- marīcādīnāmeva| etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva; vipākastu nityaparokṣaḥ, tatkāryeṇānumīyate; vīryaṃ tu kiñcidanumānena, yathā- saindhavagataṃ śaityamānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ, kiñcicca vīryaṃ pratyakṣeṇaiva, yathā- rājikāgataṃ taikṣṇyaṃ ghrāṇena, picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ| etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam| etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam| dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām| etacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva||66||
1.26.43.1
prabhāvalakṣaṇamāha- rasavīryetyādi| sāmānyamiti tulyatā| viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām| sāmānyaṃ lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat prabhāvakṛtamiti sūcayati, ata evoktam- prabhāvo+acintya ucyate; rasavīryavipākakāryatayā+acintya ityarthaḥ||67||
1.26.44.1
asyaiva durabhigamatvādudāharaṇāni bahūnyāha- kaṭuka ityādinā| tadvaditi citrakasamānaguṇā| viṣaghnamuktamiti “tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulaṃ” (ci. 23) ityādinā| ūrdhvānulomikamiti yugapadubhayabhāgaharaṃ, kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathā+anulomaharaṃ ca| karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi| etaccodāharaṇamātraṃ, tena jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ ‘prabhāva’ iti jñeyam| prabhāvaśceha dravyaśaktirabhipretā, sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktireva, yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ, nātiriktaṃ kiñciddharmāntaram; evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam; yathoktaṃ- ‘dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāt’ ityādi| na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpata eva virecayati, tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti; pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam| naiyāyikaśaktivāde yā ca viṣasya viṣaghnatve upapattiruktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā sā+antarbhāgatvāt prabhāvādeva bhavati| evamūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane+api vācyam||68-72||-
1.26.45.1
vijñāyate+aneneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| pralīyanniti vilīno bhavan| saṃsrāvayatīti saṃsrāvī| vikāsīti hṛdayavikasanaśīlaḥ; uktaṃ hi suśrute- “hṛdayaṃ pīḍayati” (su. sū. 42) iti||74-79||
1.26.46.1
samprati viruddhāhāraṃ vaktumāha- evamityādi| śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikāḥ, lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha eva| ‘yat kiñciddoṣamāsrāvya’ ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam||80||
1.26.47.1
dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi| virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ virodhamācaranti, dūṣayantīti yāvat| yathābhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha- parasparaviruddhāni kānicidityādi| tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā- “na matsyān payasā+abhyavaharet, ubhayaṃ hyetat” ityādinoktāni| saṃyogaviruddhaṃ yathā- “tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa” ityādi noktaṃ; yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa viruddhamucyate, tat saṃyogaviruddham| matsyapayasostu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaḥ, tathā+apyasau guṇaviruddhatvena kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam| virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi kvacideva dravyaprabhāvādbhavati; tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayorviruddhaśītoṣṇavīryayorvirodho nodbhāvanīyaḥ| saṃskārato viruddhaṃ yathā- “na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān” ityādi| deśo dvividhaḥ- bhūmiḥ, śarīraṃ ca| tatra bhūmiviruddhaṃ yathā- “tadeva bhasmapāṃśuparidhvastam”, kiṃvā yat kiñcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ; śarīraviruddhaṃ yathā- uṣṇārtasya madhu maraṇāya| kālaviruddhaṃ yathā- paryuṣitā kākamācī maraṇāya| mātrāviruddhaṃ yathā- samaghṛte madhusarpiṣī maraṇāya| ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam| svabhāvaviruddhaṃ yathā- viṣam||81||
1.26.48.1
vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikamuddiśya| śītoṣṇatvāditi payaḥ śītamuṣṇavīryāśca matsyāḥ, śeṣaṃ madhuratvādi samānam| etacca dravyaprabhāvādeva virodhi| ‘sa punaḥ śakalī’ ityādinā ‘nāndiniḥ’ iti khyāto matsya ucyate||82-83||
1.26.49.1
grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni| kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ, rohiṇī kaṭurohiṇī| (dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ|) jātuśākaṃ vaṃśapatrikā| vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham, evamanyatrāpi sāmānye+api vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam| tathā+amletyādau amlagrahaṇena labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham| sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ ‘sarva’ śabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ, bhavati hi prakaraṇādekadeśe+api sarvavyapadeśaḥ, yathā sarvān bhojayeditiḥ, kiṃvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham| payaseti tṛtīyayaiva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ; tena, amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām| vanako vanakodravaḥ| padmottarikā kusumbhaḥ| śārkara iti maireyaviśeṣaṇam| vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāvalpaṃ kopayatīti bodhayati; evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam| hāridrako ‘haritāla’ iti khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā| eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ, sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyate| tadeveti hāridrakamāṃsam| matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ; kiṃvā nistālanaṃ vasā, jatūkarṇe+apyuktaṃ- “matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham| bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ||84||
1.26.50.1
anuktavairodhikasaṅgrahārthamāha- yat kiñcidityādi| āhriyata ityāhāro bheṣajamapi| doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti| anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti, tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti||85||
1.26.51.1
yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti, sa ca vyakta eva||86-101||
1.26.52.1
ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā| santānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ| etacca vairodhikakathanaṃ viśeṣavacanena bādhyate; tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacinna virodhi; yaduktaṃ- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake+aṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet” (ci.a.5), tathā “mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ” ityādiprayogeṣūnneyam| kiṃvā, anekadravyasaṃyogādatra virodhināmavirodhaḥ; virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati| yatu madhuna uṣṇena vamanena saṃyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṃyoge+avirodhārthamuktamapakvagamanādi, tanmadhuno dravyāntarasaṃyoge+apyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ; yato viṣānvayaṃ madhu, viṣasya coṣṇavirodhi| laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate||102-103||
1.26.53.1
tadvirodhināmiti ṣāḍhyādiharāṇām| tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ| abhisaṃskāra iti satatopayogena śarīrabhāvanam| kiṃvā tathāvidhairiti rasāyanaprayogaiḥ| etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam||104-106||
1.26.54.1
saṅgrahe dravyasaṅkhyā rasāśrayā iti ‘bhedaścaiṣāṃ’ ityādinā; rasasaṅkhyā hi paramārthato dravyasaṅkhyaiva, nirguṇatvādrasānāmiti bhāvaḥ| kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā iti ‘rasānāṃ tatra yogyatvāt’ ityādinā| vibhaktayo bhedaḥ ‘tatra madhura’ ityādinā| uddeśo dravyāṇāṃ ‘śītaṃ vīryeṇa’ ityādinā, apavādo dravyāṇāṃ ‘madhuraṃ kiñcit’ ityādinā||107-113||
1.26.55.1
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne annapānacatuṣke ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ||26||
Linked texts (3)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Tantrayuktivicāra — Nīlamegha, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit