Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 21

Bhānumatī 21

Language
Sanskrit

21.2

pūrvādhyāye purāṇaraktaśālyādi hitamuktaṃ, navadhānyādi cāhitaṃ, tatra hitāhite vivādaniṣedhena svamatasthāpanārthaṃ hitāhitīyo'bhidhīyate |
'yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam' ityanena hetunā na kiṃciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate, tanna samyak; iha

21.3

atraikīyamatamāha-yadvāyorityādi | etaddūṣayati-taccityādi | svabhāvata iti prakṛteḥ, prakṛtiśca jātipratibaddhasvarūpaṃ, yathā-raktaśāle raktaśālitvaṃ, tathā tatra pratibaddhaṃ ca laghutvatri malāpahatvādi | saṃyogo dravyāṇāṃ melakaḥ, sa ceha dravyaprakṛtyatiriktakāryakārako jñeyaḥ, yathā-madhughṛtasamānasaṃyogādiḥ, prakṛtyanuguṇasaṃyogastu prakṛtikāryeṇaiva gṛhītaḥ | saṃyogena ceha saṃbandhamātrābhidhāyinā deśakālasaṃskāramātrāṇāṃ cātiriktaphalānāṃ grahaṇam, etadudāharaṇāni virodhivarge darśayiṣyāmaḥ |

21.4

tatraikāntetyādinā ekāntahitāhitahitāhiteti rāśitrayavivaraṇam | jātisātmyāditi manuṣyajātisātmyāt | ekāntāhitāni svabhāvāt saṃyogācca jātyasātmyatvādeva bhavanti | tatrāgnyādīni svabhāvadviruddhāni; madhughṛtādīni ca vakṣyamāṇāni saṃyogādviruddhāni; etadevaikāntāhitānītyādinā prāha | agnikṣāraviṣādīnītyādiśabdāllakucamandakādi gṛhyate | viṣatulyānīti viṣavadanarthakāritvāt | svabhāvataśca saṃyogataśca hitāhitānyāhahitāhitānītyādi | yadvāyoruṣṇatvāmlatvādinā pathyaṃ mātuluṅgaṃ tattenaiva pitte samānaguṇatayā'pathyam, evamādi svabhāvato hitāhitaṃ; tathā saṃyogataśca yanmāṃsaṃ tailatakrādisaṃskārādvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityādyudāhāryam |

21.5

anena ca prakaraṇena yat prāyaḥ svāsthyānuvṛttikaraṃ tadekāntahitaṃ, yattu svāsthyaviruddhaṃ tadekāntāhitaṃ; yattu svāsthyavihitaṃ rogāvasthāniyatopayogaṃ taddhitāhitaṃ, taccaikadoṣaharaṃ tridoṣaharaṃ vyādhiharaṃ vā tattadavasthāmātrahitatayā svāsthyāhitatayā ca hitāhitam | na
hi daśamūlaṃ tridoṣaharamapi svasthe hitaṃ, yattu raktaśālyāmalakādi tridoṣaharaṃ svāsthyahitaṃ ca tadapi svāsthaye hitatayaikāntahitameva, evaṃ ghṛtaṃ kaphakaramapi susthaikāntahitatayaikāntahitamevoktam, evamagnyādyapi arśādau hitamapi svāsthyāhitatayā ekāntāhitameva paṭhitaṃ; tadevamekāntahitatvādīhoktaprayojanena pāribhāṣikameveti na kvacidhitatvādyupanyāsena virodha udbhāvanīyaḥ | uktamekāntahitatvādi prapañcenāha - ata ityādi | sarvaprāṇināmiti sarvamanuṣyāṇām | etacca raktaśālyādīnāṃ sātmyalamabhyāsāpekṣaṃ, tenānabhyāsāttaddeśaviśeṣe yadāpātato'hitatvaṃ tannodbhāvanīyam | eteṣāṃ ca nāmānyannapānavaktavyāni, tathā'nnapānoktadhānyasūpādivargapradhānenarū paraktaśālyādaya ete'nusartavyāḥ |

21.6

ācārahitamāha - brahmacaryamityādi | brahmacaryamupasthaniyamaḥ, tasya hitatve vacanāntaraṃ “āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam | brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam” iti | yattūpasthitaharṣasya vighāte śukrāśmarīsaṃbhavādihābrahmacaryamityakārapraśleṣo vyākhyāyate tanna, tathāvidhābrahmacaryasya vegānāṃ cāvidhāraṇamityanenaiva labdhārthatvāt | vyāyāmaścehocitapramāṇa eva jñeyaḥ, yaduktaṃ carake- "śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā valavardhanī | dehavyāyāmasaṃkhyātā mātrayā tāṃ samācaret” ( ca. sū. a. 7 ) iti | cakārādvegāvidhāraṇagrahaṇam |

21.7

prāgupadiṣṭānīti agnikṣāraviṣādīni |
bhānumatīvyākhyāsahitā payasā prāk payaso'nte vā | kapotāṃśca sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt | kapiñjalamayūralāvattittirigodhāścairaṇḍadārvagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā| madhughṛte samadhṛte | madhu cāntarīkṣodakānupānam | kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ| madhu coṣṇamuṣṇena vā, dadhi madyaṃ vā| pittena cāmamāṃsam | surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyamaśnīyāt | sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīḥ | takreṇa saha madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni | madhunā godhām| matsyān kṣaudrāsavena, pṛṣatamāṃsaṃ vā tenaiva | tathā maireyamā-

21.8

saṃyogādekāntāhitāni prapañcenāha - saṃyogatastvityādi | ata eva ca viruddhā iha prapañcābhidheyāḥ, anyatrānabhihitatvāt | vallīphalaṃ kūṣmāṇḍādi| kairakaṃ chatrakam | cilacimo matsyaviśeṣaḥ | tatra carakaścilacime “sa punaḥ sapharī sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati” (ca. sū. a. 26) | etāni ceha vyastasamastāni payasā saha viruddhāni; etat saṃyogena viruddhaṃ; vallīphalādīnāmādāvante ca payaḥ kālaviśeṣāpekṣasaṃyogaviruddhameva | saṃskārarūpasaṃyogaviśeṣaviruddhamāha - kapotāṃścetyādi | kapiñjalādyapi saṃskāraviruddham | madhughṛte samadhṛte iti mātrāpradhānasaṃyogaviruddham | deśakālaviśeṣavatsaṃyogaviruddhaṃ kāṃsyabhājana ityādi | uṣṇeneti uṣṇārtena puruṣeṇa; yaduktaṃ carake- “madhu coṣṇamuṣṇārtena ca” (ca. sū. a. 26) iti | pittena cāmamāṃsamiti pittena yuktamāmamāṃsam, atrāmasyānupayogādāmamivāsamyakpakvam | tilapradhānā śaṣkulī tilaśaṣkulī | dhānā bhṛṣṭayavāḥ | sarvā iti viśeṣaṇenātra guḍādīnāṃ militānāmeva viruddhatvam | vārāhamiti varāhamāṃsam; evaṃ kaukuṭaṃ māṃsameva | priyaṅgavavalipta ityādinā ca paraṃparāsaṃyoga evocyate |

21.9

viśeṣaguṇayogena viruddhamāha - taratametyādi | taratamayoryogo yasmin sa taratamayogaḥ, atiśayamityarthaḥ; tenātiśayena guṇavartinā yuktān; bhāvāniti dravyāṇi, teneha vīryasaṃjñā aṣṭau atirūkṣānityādyananantaranirdiṣṭā vivakṣitāḥ | evamādīnityanenātipicchilātitīkṣṇādīnāṃ gurulaghvośca grahaṇam, anye atimadhurādīnāmapi grahaṇaṃ vadanti | ete cātirūkṣādayo guṇāḥ saṃskārādyāhitā evātra vivakṣitā iti paśyāmaḥ, naisargikaguṇānāṃ saṃyogaprakaraṇe'nadhikārāt, tathā hitāhitapakṣe teṣāmaviruddhatvācca |

21.10

ekāntāhitasaṃyogaviruddhamupasaṃharati - viruddhānītyādi | vīryata iti svabhāvataḥ; sa ca svabhāvo dravyarasavīryavipākāśrayo jñeyaḥ | yaduktaṃ “yena kurvanti tadvīryam” (sū. a. 41) iti | atrādigrahaṇāccarakāditantrāntaroktānyapi viruddhāni saṃgṛhītāni | hitāhitamāha -
śeṣamityādi | śeṣamekāntahitaikāntāhitādanyat sarvam | viruddhaṃ tu prabhāvādeva samāneguṇatayā pratīyamānamapi kāryato viruddhaṃ bhavitumarhati | tataścaikāntāhitamiti śāstrādevāvadhāryate |

21.11

viruddhānaṃ kāryamāha—vyādhimityādi | "ṣāṇḍhyāndhya-vīsapa-dakodarāṇāṃ" (ca. sū. a. 26) ityādinā carakoktavyādhim | niyacchati prāpnoti | viruddharasavīryāṇīti atra vairodhikatvenoktānyeva viruddharasāni viruddhavīryāṇi ca yathāyogyatayohanīyāni | yaduktaṃ carake "na matsyān payasā sahābhyavaharet, ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandiśītoṣṇādiviruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇaṃ, mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya" (ca. sū. a. 26) iti | na tu viruddhatvenānukte'pi viruddharasatvādikalpanā, tathā hi sati payo'pi śītamuṣṇena madhunā viruddhaṃ syāt, vipākādi ca madhurāmlarasaṃ rasavirodhādviruddhaṃ syāt | 'viruddharasavīryādīn' iti pāṭhe'pi ādiśabdena vipāko'pi gṛhyate |

21.12

vyādhihetuprakaraṇāddhitāhitamapi yathā vyādhiheturbhavati tathā''ha—yadilyādi | doṣāmutkleśyeti doṣān kṣobhayitvā | nirharedityanena doṣahārakamadanatrivṛtādibhyo hitebhyo vyāvartayati | bhuktamityadhikṛtam; etaccopalakṣaṇaṃ, tena vihāro'pyevaṃlakṣaṇo jñeyaḥ | yaduktaṃ carake "yat kiṃciddoṣamākṣubhya na nirharati kāyataḥ | āhārajātamandyadvā tat sarvamahitaṃ smṛtam" (ca. sū. a. 26) iti | rasādiṣvayathārthamiti rasādiśvanananuguṇaṃ, rasādidūṣakamiti yāvat; kiṃvā rasādiṣvayathārthamiti rasavīryavipākeṣvevāyathārtha viruddhamityarthaḥ | kecidenamapi ślokaṃ viruddhāhāralakṣaṇaparameva vadanti, yena hitāhitatvena vyādhikarābhidhānapakṣe sāmānyena doṣakaraṃ vyādhikaraṃ cābhidhātuṃ na yujyata iti kṛtvā |

21.13

atra cikitsāmāha—viruddhāśanajānityādi | pratihantīti pratipakṣaṃ sat hanti, tena kuṣṭhādipratipakṣavirecanaṃ kuṣṭhādi hanti, evaṃ vamanaśamanayorapi pratyarthī vyākhyeyaḥ | pūrvaṃ vā hitasevanaṃ pūrvaṃ mahāprabhāvajāyanādisevayā na prabhavantyevaṃbhūtā vyādhaya ityarthaḥ | ayaṃ ca ślokaścarake'pi paṭhyate |

21.21

viruddhauśanaṃ yato vyādhikaraṃ na bhavati tadāha—sātmyata ityādi | sātmyata ityabhyāsasātmyatayā | alpaṃ hīnaśaktitvādabhibhūtaṃ na karoti kāryam | taruṇasya pratyagrabalavatvādvitathaṃ bhavati | snigdhavyāyāmabalina iti snigdhasya srotaḥsu na tiṣṭhati doṣaḥ, tathā ca doṣavigamādviruddhaṃ vitathaṃ bhavati; vyāyāminaśca vyāyāmenaiva doṣakṣayaḥ | taduktaṃ "vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet" ( ci. a. 24) iti; balinastu balābhibhūtā eva doṣā na jāyante na kurvanti vā kāryam | yaduktaṃ—"balaṃ hyalaṃ nigrahāya" ( ca. ci. a. 3) iti | kecidata ūrdhvaṃ viruddhānityādinā rasavīryavipākavirodhidvandvān paṭhanti; tanna, yataḥ sarvarasābhyavahāro vihitaḥ śāstreṣvekarasābhyavahāraśca niṣiddhaḥ; tathāhi "ādau madhuramaśnīyāttato'mlalavaṇau rasau" (sū. a. 46) ityādivacanādva viruddhenātroktarasasyaivābhidhānam | virodhastu rasādīnāṃ parasparaviruddhajanakatvena vivakṣita eva | yadvakṣyati—"anyonpratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ | vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedviṣam" iti | na tu ghṛtamadhuvanmelakaviruddhatvaṃ rasādīnām | uktavairodhikeṣveva rasādayo'pi viruddhā bhavantyeva, tadarthamevoktaṃ yat—viruddharasavīryā-
ṇīti | keciddhitāhitaprakaraṇāgatatayā vāyorapi digviśeṣaparigrahāddhitāhitatvādaguṇaṃ paṭhanti 'pūrvvaḥ salavaṇaḥ' ityādi; etacca pāṭhapakṣe vyaktārthameva || 14-21 ||—

Linked texts (1)