The Compendium of Suśruta 47
Bhānumatī 47
- Language
- Sanskrit
47.2
vamanamanu virecanasya yaugikatvāt tathaiva ca nirdeśād virecanadravyavikalpavijñānīyo'bhidhīyate |
47.4
pūrvaṃ virecanadravyeṣu phalamūlatvakkṣīrapatrāśrayatayā pañcavidhaṃ virecanamuktaṃ, tatra patrasyālpaviṣayādiha prapañcāvasare'nabhidhānaṃ; tena mūlādicaturaṅgaprayojyānāṃ pratyekaṃ trivṛtādīnāṃ prapañceneha kalpābhidhānaṃ bhaviṣyati | atastadarthaṃ mūlādyaṅgopayojyānāṃ virecanauṣadhīnāṃ trivṛdādīnāṃ vidhānamāha-aruṇābhamityādi | śyāmamūlāyāśca trivṛto vidyamānatvādaruṇāśyāmādīnāṃ dvādaśānāṃ kalpātideśaḥ, tilvakakalpena ca trayāṇāṃ kampillakādīnāṃ, harītakīkalpena saptacchadādīnāṃ trayāṇāmatideśaḥ | kecit 'taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā' iti paṭhanti; etat pāṭhaṃ cānye necchanti | evaṃ sati sārdha(?)masuṣṭhu svayaṃ bhavati | tailaṃ ca saṃśodhanasaṃśamanīye na paṭhitaṃ, kāravellikā ca svarasaprayojyā atra na paṭhitā; tathehāpi ca tailasvarasayoḥ prayogo na bhaviṣyati | yaścairaṇḍatailaprayogo bhaviṣyati sa triphalāṅgatayā; tathā'dhyāyāntakṛtasaṃgrahe'pi tailaṃ svaraso vā na paṭhitaḥ; yadvakṣyati 'kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ' iti, anayā yuktyā necchanti taileṣvityādyardhaślokam | etatsamādhānaṃ ca buddhimatā cintyam | eṣāmiti mūlatvakphalakṣīrapradhānānāṃ trivṛtādīnām |
47.5
vairecanadravyaṃ trivṛtādi; rasaśabdenātra svaraso'bhidhīyate, tadabhāve vairecanakvāthena bhāvanā kartavyā | carake tu bhāvyadravyasamacūrṇakṛtaśītakvāthena saptāhaṃ yāvadbhāvanā vihitā | saptāhaṃ bhāvanāvidhānaṃ tāvataiva kālena bhāvyabhāvanāsaptāpteḥ; tato'dhikabhāvanā niṣphalā, hīnā na guṇavatītyāgamādevāvaryate | astadoṣamiti krimyādyanupahatena | amlaiairiti kāñjikādibhiḥ | yadyapyatrānilarogapraśāntiruktā, tathā'pi virecanasya pittaviṣayatayā pittasthānagate pittāva़ṛte vā vāte prayogo'yaṃ jñeyaḥ |
47.6
ikṣuvikārairityādau ikṣuvikārāḥ khaṇḍādayaḥ | pitte yogyatvānmadhurāṇāṃ kākolyādīnāṃ rasāḥ kvāthāḥ, tairmadhurai rasaiḥ | guḍūcīkṛto'riṣṭo guḍūcyariṣṭaḥ |
47.8
trivarṇaketyādiyogo vātaśleṣmaṇi | trivarṇakaṃ tvakpatrailāḥ | etaditi prakrāntaṃ trivṛnmūlaṃ, trivarṇakatrikaṭukasamudāyasamaṃ prādhānyāt | guḍastu lehatvāpattipramāṇaḥ sarvasamo vā | prasthe cetyādiśca vātaśleṣmaṇi vyākhyāyate, tatraiva yogyatvāt | ye tu paṭhanti 'kvāthaprasthe kuḍavaṃ vā ghṛtasya' ityādi, tanmate vātapitte ghṛtametat | saindhavanāgare ca kārṣike bhavataḥ | tatkalkabhāga ityādau sasaindhavasyāpi trivṛdardhatvam | ayaṃ vātakaphe |
47.11
samāstrivṛdityādau samāḥ pratyekaṃ samabhāgikāḥ | devadārupūgaviḍaṅgamaricasaindhavāḥ pratyekamardhabhāgikāḥ || 9-11 ||
47.13
vairecanadravyacūrṇasya bhāgamityādi modakakalpaḥ | atra virecanadravyāṇi trivṛtādīni sarvāṇyeva pṛthagadhikārārthamuktāni | tacchṛteneti yasya cūrṇaṃ gṛhītaṃ tatsādhitena sarpiṣā | sāmitaṃ godhūmacūrṇam | taditi virecanadravyacūrṇaṃ samitāyuktam | hṛdyagandhā ityanena trisugandhiyogaṃ darśayati | atra ca bahūni pāṭhāntarāṇi saṃbhavanti, tānyanayā diśā vyākhyeyāni | viṣayo'pi prayogāṇāṃ puruṣecchāvaśena dravyadoṣasvarūpālocanayā kalpyaḥ |
47.14
mudgānāṃ vetyādi | yūṣe mudgacaturthabhāgena trivṛtādi | atra kṛtatvaṃ hiṅgujīrakādisaṃpādyam | vāmanīyairiti madanaphalādibhiḥ | ayaṃ ca vamanāthaṃmeva jñeyaḥ |
47.15
bhittvetyādau tribhaṇḍī trivṛt | kalkairiti bahuvacanādanyairapi vairecanikairevaṃ yogaṃ darśayati | puṭapākayuktyā patraveṣṭanapaṅkalepanādi sarvaṃ puṭapākavidhānaṃ darśayati |
47.22
kecit sitājagandhetyādinā yogān paṭhanti | ajagandhā yamānī | śarkaretyādau sitākṣaudrayorlehatvāpādanapramāṇā mātrā, tvakpatramaricānāṃ militvā trivṛccūrṇānāṃ pādikatvam | pacellehamityādau sitā palaṃ, kṣaudramardhakuḍavaṃ catuḥpalaṃ, trivṛccūrṇaṃ pādikam | trivṛdityādau śyāmā śyāmamūlā trivṛt | kṣāro yavakṣāraḥ | bījāḍhyetyādau bījāḍhyamiti supakvam | atra ca harītakyādīnāṃ phalānāṃ svarasāstailabhṛṣṭāḥ kartavyāḥ; tato'mlaphalamātuluṅgādirasairyojayitvā, punardhanatvaṃ yāvat pākaḥ | trivṛccūrṇakṣaudrayormilitvā pādikatvaṃ, trisaugandhyaṃ sugandhittvāpādanamātram | nīlītyādau taistrivṛttulyā, tairnīlītvagelātrivṛdbhiḥ śarkarā tulyā | atra hi carakaḥ–“śṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā | cūrṇaṃ phalarasakṣaudrayuktaṃ santarpaṇaṃ pibet” (ca. ka. a. 7) ityādi| saṃnipātanuditi doṣatrayanut || 16-22 ||
47.23
trivṛdityādimodake triphalāyāḥ pratyekaṃ bhāgaḥ |
47.25
trivṛdbhāgā ityādau triphalā tatsameti samuditaiḥ triphalā samā śāṇatrayaṃ; tathāśabdāt kṣārādīnāṃ ca militānāṃ trivṛcchāṇatrayasamatvaṃ; paṭhyate hi tantrāntare-“trivṛcchāṇamitāstisrastisraśca triphalālacaḥ | viḍaṅgapippalīkṣārabhāgāstisraśca cūrṇitāḥ || lihyāt sarpirmadhubhyāṃ tu guḍikāṃ vā guḍena tu” ( ca. ka. a. 7) ityādi | atra hi triphalāyā viśeṣyāyāstvaca ekarūpatvānmilitvaikabhāgo bhavati; yathā-aṣṭapalike ghṛte “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre” ityatra kalkaviśeṣaṇībhūtatryūṣaṇatriphalayorapi ekatraiva bilvapramāṇo bhāgo bhavati |
-
47.27
cūrṇaṃ śyāmetyādau śyāmādayastriphalāntāḥ, cūrṇamiti sāmānādhikaraṇyena yojanīyam | kaṭṭī kaṭurohiṇī | rūkṣāṇāmapītyapiśabdādambunā pānaṃ cārukṣajñānaviṣayaṃ jñeyam | ete ca prayogāḥ sarvairapi ca ṭīkākārairnandipūravarāhaprabhṛtibhirvyākhyātatvāt prasiddhā eva |
47.30
vairecaniketyādyāsave yadyapi adhikṛtatvāt trivṛdeva gṛhītavyā, tathā'pi ‘vairecanika’ iti vacanamanenaiva vidhānena śyāmādīnāmapi virecanoktānāṃ mūlapradhānānāmāsavakalpanāprāptyartham | evaṃ surāsauvīratuṣodakeṣvapi vyākhyeyam | anye tu trivṛtādīn mūlopayojyān sarvānaiva grāhayanti | sādhusiddhamityardhakṣayīkṛtam | kṛtasaṃskāre iti kṣālanadhūpādisaṃskṛte | vibhajyartū himāhimāviti hime māsādūrdhvam, ahime tu grīṣme māsārdhasthitam | kṣārāsavamūtrāsavāścitkitsāvakṣyamāṇāḥ || 28-30 ||
47.34
vairecanikamūlānāmityādau surākalpe māṣāniti nistuṣamāṣān | sudhautāniti taṇḍulānityanena yojyam | ekata iti māṣaṃ taṇḍulaṃ ca ekīkṛtya | piṇḍāniti surābījasaṃjñakān piṇḍān, sucūrṇitānatra ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ | śālitaṇḍulacūrṇamityaparaṃ piṣṭānnaṃ jñeyam | samyak svinnamiti vairecanikakvāthenaiva svinnaṃ jñeyam | kiṇvabhāgavimiśritāniti sucūrṇitānityanantaroktasurābījabhāgaikamiśritān | maṇḍodakārthe iti maṇḍenodakena vā kartavyadravakārye | jātarasatvamihāpi pūrvavanmāsādardhamāsādvā | vamaneṣvapīti madanaphalādiṣvapi vamanārthameva || 31-34 ||
47.39
mūlānītyādau sauvīrakavidhāne trivṛtādīnāmityādiśabdena śyāmādīnāmekādaśānāṃ grahaṇam | prathamagaṇo vidārigandhādiḥ | śārṅgaṣṭayorityantairmūlānīti yojyam | kārayediti bhāgau dvāvityanena, tathā cūrṇameva cetyanena ca yojyam | bahuśa iti saptadhā | yavāniti nistuṣayavān; yatastuṣodake satuṣayavavidhānādiha nistuṣā eva yavā bhavanti | cūrṇānā-
miti auṣadhacūrṇānām | teṣāmeveti trivṛdādīnāṃ vacāntānāṃ pṛthaggṛhītakāthyakṛtakaṣāyeṇa || 35-39 ||-
47.44
pūrvoktamityādi tuṣodakavidhānam | tatra yavāḥ satuṣāḥ samakṣuṇṇauṣadhaikabhāgasahitā ajaśṛṅgīkaṣāyeṇa susvinnatāparyantaṃ sādhyāḥ | vivecayediti pṛthak kuryāt | pūrvasaṃmitāniti pūrveṇauṣadhabhāgena tulyān | prathamaṃ pūrvavaditi padaṃ śītalena saṃyojitamityasyārthamatidiśati, dvitīyaṃ tu kalasasaṃskāraṃ pūrvavaddarśayati | tenaivetyauṣadhasahitayavasādhanāvaśiṣṭājaśṛṅgīkāthena; asya ca yavasaṃbaṃdhād ghanatvena yūṣeṇeti kṛtam | jātarasamiti amlarasam | ṣaḍrātrasaptarātravikalpa uṣṇaśītakālāpekṣaḥ || 40-44 ||-
47.45
sarvamuktaṃ trivṛdvidhānamaparavairecaneṣvatidiśannāha - vairecaneṣvityādi | anena cātideśenāsavasurāsauvīrakatuṣodakeṣvapi sāmānyavairecanikābhidhāne'pi trivṛdeva grāhyeti yathāvyākhyātaṃ labhyate, anyathā sarvavairecanikasādhyatve satyāsavādiṣu ayamatideśo'nupapannaḥ syāt |
47.46
saṃprati dantīdravantyorviśeṣamāha - dantītyādi | antara iti madhye; tena kuśena veṣṭayitvā mṛdā cālipya svedanaṃ kāryam | etacca carake'pyuktaṃ dantīdravantīkalpe "śoṣayedātape'myarkau hato hyeṣāṃ vikāśitām" (ca. ka. a. 12) ityantena |
-
47.48
tayorityādau cakratailagrahaṇaṃ yantragṛhīte bhṛṣṭatilakṛtahīnavīryaniṣedhārtham | tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ sarpirvipakvaṃ vaisvaryādīñjayet | cakratailaṃ mehādīn, catuḥsneho vā vipakvaḥ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujo jayatīti yojyam | ghṛtatailavasāmajjānaḥ catuḥsnehaḥ |
-
47.51
dantītyādiyoge kanakaṃ kecit kaṅkuṣṭhaṃ vadanti | saptāha mitivacanamanyatrāpi bhāvanīyaṃ paribhāṣārūpaṃ jñeyam | tarpaṇakṣaudramiti lājasaktusahitaṃ madhu | yadā ‘tarpaṇamudgandhaṃ' iti pāṭhastadā madhuyogādudgandhatā | jīrṇe ityauṣadhe jīrṇe || 49-51 ||
47.53
guḍasyetyādau pathyā ākṛtimānena viṃśatiḥ |
-
47.59
vyoṣetyādau īṣatsaindhavaṃ mākṣikaṃ yatra taiḥ ṣaḍbhiḥ śarkarābhāgaiḥ piṇḍitaṃ 'kuryāt' ityāhārya yojyaṃ; tena tāvadatra madhu deyaṃ yāvatā piṇḍatā bhavati; tathā'pi tantrāntare ayameva “abhayā pippalī" ityādinā abhayāmodakaḥ prasiddhaḥ paṭhyate; īṣatsaindhavatā paramatra viśeṣaḥ | śītāmbupānaṃ cātra virecanaviruddhamapi prayogamahimnā bhavati ||54-59||
47.61
tilvakasya trivṛdvidhānārthaṃ saṃskāramāha - tilvakasyetyādinā | antarvalkalam antaḥsthitakaṭhinatvagbhāgaḥ | gālayediti srāvaṇavat ṣaḍguṇena kvāthena ekaviṃśativārān srāvaṇaṃ vaidyopadeśāt, tena parisrāvaṇalabdhaguṇatilvakakvāthenānubhāvitamiti' yathoktatilvakakvāthakṛtasaptadinabhāvanānantaraṃ daśamūlakaṣāyabhāvitam, etadapi saptadinabhāvanam |
-
47.74
phalānāmapi viśeṣamāha-vidhānamityādi | trivṛdvidhāneneti pūrvoktatrivṛdvidhāneṣu trivṛtsthāne harītakīṃ dattvā prayogāḥ kartavyāḥ | asya yogaviśeṣamāha - harītakītyādi | nīlinīphalacūrṇamityatra phalaṃ triphalā | pippalyādikaṣāyeṇādau peṣaṇaṃ, pānaṃ ca pippalyādikaṣāyeṇeva | lihyādityādau kuṣṭhatrikaṭukā'nvitāṃ harītakīṃ lihyāditi anuvṛttāṃ harītakīmavasthāpya yojayanti | tathā'tra eraṇḍatailamityādau yoge triphalāgatā harītakīprayogā ete; tena harītakyadhikāra evāyam, eraṇḍatailaṃ tvapradhānaṃ; tathā kṣīrarasairvetyatra vāśabdasyārthaḥ, tenātrāpi dviguṇatriphalākvātho'pi bhavatīti vyākhyānayanti; kiṃtu harītakīparikaratayā''gatairaṇḍatailasya svatantro'pi prayogo yukta eva; yaderaṇḍatailaṃ virecanavarge paṭhitaṃ, tasyeha tailena prayoga eraṇḍaphalaprayoga eva | triphaletyādau tribhāgaghṛtaṃ triphalāyāstṛtīyabhāgaghṛtam | vayasaḥ sthāpanamiti taruṇavayo'vasthāsthairyakarī | prakaraṇāddharītakyāḥ saṃśamanaprayogānapyāha - harītakī bhakṣyamāṇetyādi || 62-74 ||-
47.77
harītakīvidhānenetyādinā aparavirecanaphalānāmatideśaṃ kṛtvā āragvadhaphale saṃskāraviśeṣamāha - viśeṣādityādi | sikatāyāmiti bālukāyām || 75-77 ||-
47.85
avaśiṣṭaṃ kṣīrakalpamāha—phalānāmityādi | kaṣṭavibhramamiti kaṣṭavyāpattikaram | mahatyā ityādau kṣudramahadbhedena bṛhatīdvayam | amlādibhiriti kāñjikamastusurāprabhṛtibhiḥ | mahāvṛkṣetyādau guḍenotkāriketi snuhīkṣīreṇa godhūmaṃ bhāvayitvā guḍenotkārikā karttavyeti vadanti; kiṃ tu snukkṣīrabhāvitataṇḍulaguḍairevotkārikāvidhānena utkārikā karttavyeti vyakto'rthaḥ | leho vetyādiyoge samyagiti vacanāt snuhīkṣīraṃ tathā'lpaṃ deyaṃ yathā'tiyogo na syāt | bhāvitāstu snuhīkṣīre ityādau pippalyo lavaṇānvitā virecayantīti pūrvokte bahuvacanavipariṇāmād yojyam | kampillakaṃ vā virecayedityādi yojyam | kampillako guṇḍārocanikā | tatpītamiti tat kṣīram | saptaletyādau snuhīkṣīre tathaiva ceti snuhīkṣīre'pi tadbhāvitam | kīrṇamiti avacūrṇitam || 78-85 ||-
47.90
idānīmanuktavirecanakalpopadarśanārthamāha—mūlavalketyādi | viṣayam auṣadharūpam | anuktāniti sākṣādanuktān; atideśāttu sarvavirecanadravyavidhānamuktameva | anuktānityatra cakāro boddhavyaḥ; tenoktānanuktāṃśca ghṛtādiṣu vidadhyāditi yojyam | ghṛtādayo'tra prapañcena noktā eva, tena ghṛtādiprayogaprapañcopadeśalam || 86-90 ||
47.91
idānīṃ kṣīrādīnāmuktānāṃ gauravalāghavatāvadhāraṇārthamāha- kṣīramityādi | kaṣāyaḥ śṛtaḥ, tathā kaṣāyaḥ śīta iti yojyaṃ; tena kṣīraṃ, svarasaḥ, śṛtaḥ kaṣāyaḥ, śītakaṣāyaḥ, tathā kalkaḥ, tathā cūrṇaṃ ceti ṣaṭkalpā bhavanti; phāṇṭastvatrāpi vihitatvādeva noktaḥ, ye tu paṭhanti- "cūrṇaḥ kaṣāyaḥ śiśiraḥ śṛtaśca kalko rasaśceti tathā pradiṣṭāḥ | pañcaiva kalpā" iti, tanmate kṣīraṃ svarasena gṛhyate, phāṇṭaḥ śītakaṣāyabhedāt, cūrṇo nirdravatvāt kalkādbhinnaḥ; carake tu cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvya phāṇṭena samaṃ pañca kalpanā uktāḥ; yaduktaṃ- "svaraso rasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ | kathitastu śṛtaḥ, śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ | kṣiptvoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate" (ca. sū. a. 4) iti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne virecanakalpanīyavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit